Έντυπη Έκδοση

Αναζητώντας μια θεωρία των κοινωνικών κινημάτων

Erik Neveu

Κοινωνιολογία των κοινωνικών κινημάτων και ιστορίες κινημάτων από τον Μεσαίωνα μέχρι σήμερα

εισαγωγή-μετάφραση-επιμέλεια:

Μαρλέν Λογοθέτη, εκδόσεις Σαββάλας, Αθήνα, σ. 550, ευρώ 24,70

Δεν είναι ορθόδοξο να ξεκινάει κάποιος μια βιβλιοκρισία εξαίροντας τον μεταφραστή και τον επιμελητή πριν καν αναφερθεί στον συγγραφέα, όμως εδώ έχουμε μια περίπτωση που το απαιτεί (και το δικαιούται). Η μεταφράστρια κι επιμελήτρια του παρόντος τόμου δεν έδωσε απλώς μία τεχνικώς άρτια δουλειά, καθόλου ασήμαντο γεγονός από μόνο του, αλλά έγραψε, υπό μορφή επεξηγηματικών σημειώσεων, ένα επιπλέον βιβλίο, μεγαλύτερο από το πρωτότυπο που μετέφρασε! Αντί άλλου επαίνου λοιπόν, που δεν θα πρόσθετε τίποτε στον άθλο της, ας παρακολουθήσουμε πώς η ίδια εκθέτει το σκεπτικό της - παράδειγμα προς μίμηση για πολλούς στον εκδοτικό και ακαδημαϊκό χώρο, ας ελπίσουμε: «Ο Erik Neveu αναφέρεται σε μια σειρά από πρόσωπα, γεγονότα, οργανώσεις και φορείς που συνδέεονται με τον έναν ή με τον άλλον τρόπο με την ιστορία (άρα και με τη θεωρία) των κοινωνικών κινημάτων. [...] Πέραν αυτών των αναφορών, ο συγγραφέας κάνει μνεία και σε μελέτες (από τις οποίες -συνηθέστερα- παίρνει αφορμή για να παραθέσει ονόματα και χρονολογίες) ή όρους χωρίς, όπως είναι φυσικό, να μένει εξίσου σε όλα τα αντίστοιχα σημεία. Ο επιγραμματικός χαρακτήρας ορισμένων αναφορών, παρότι η σημασία τους είναι κομβική σε ό,τι αφορά το περιεχόμενο του βιβλίου, θα πρέπει να αποδοθεί στην πεποίθηση του συγγραφέα ότι για το αναγνωστικό κοινό, στο οποίο απευθυνόταν γράφοντας το βιβλίο, πολλά από τα ζητήματα στα οποία αναφέρεται είναι γνωστά ως μέρος της ιστορίας και της κοινωνικής εμπειρίας. [...] Το γαλλικό κοινό είχε σίγουρα πρόσβαση στο 54% των βιβλίων και άρθρων που συμπεριλαμβάνονται στη βιβλιογραφία του συγγραφέα, δηλαδή στα γαλλικά έργα και στα ξενόγλωσσα που έχουν μεταφραστεί στη γαλλική γλώσσα. Το αντίστοιχο ποσοστό για το ελληνικό κοινό ήταν 10%. [...] Η δική μας θέση [...], καλώς ή κακώς, δεν ήταν αυτή ενός επαγγελματία, αλλά εκείνη ενός αναγνώστη ή μιας αναγνώστριας που επιθυμεί να μάθει όσο το δυνατόν περισσότερα για τα γεγονότα και τα πρόσωπα τα οποία αναφέρονται σε ένα βιβλίο μ' ένα θέμα που τον ή την ενδιαφέρει πραγματικά. Είχε επίσης -και κυρίως- να κάνει και με μία άποψη: ότι η γνώση που "τυχαίνει" να συσσωρεύεται κατά τη διάρκεια μιας δουλειάς πρέπει να διαχέεται και όχι να μένει κτήμα εκείνων των λίγων που έχουν την τύχη να "πέφτουν επάνω της". [...] Λαμβάνοντας υπόψη πως το έργο του Erik Neveu αναφέρεται σε μια πραγματικότητα μέχρι το 2002 (ή το 1996, με βάση τη χρονολογία της πρώτης έκδοσης), οι πηγές που χρησιμοποιήθηκαν από την πλευρά μας στο δεύτερο μέρος καλύπτουν πάνω από μία δεκαετία επιπλέον, σε κάποιες περιπτώσεις μάλιστα έχουν γραφτεί μετά την έκδοση του βιβλίου στα γαλλικά» (σελ. 29-35 passim).

Στο ίδιο το βιβλίο τώρα. Ανεξαρτήτως του κύρους που χαίρει ο Erik Neveu ως πολιτικός επιστήμονας, ερευνητής και συγγραφέας μιας σειράς άκρως επικαιρικών κοινωνιολογικών μελετών, το βιβλίο αυτό κατέχει περίοπτη θέση στη διεθνή σχετική βιβλιογραφία - και διαβάζοντάς το καταλαβαίνει εύκολα κάποιος γιατί. Παρά την αφθονία των ιστορικών στοιχείων που προσφέρει, δεν είναι μια ιστορία των κοινωνικών κινημάτων, αλλά κυρίως προσπάθεια επεξεργασίας μιας συστηματικής τυπολογίας τους. Στα δύο πρώτα κεφάλαια αναμετριέται με το πρόβλημα του ορισμού και με τα μεθοδολογικά προβλήματα που εγείρει η μελέτη των κοινωνικών κινημάτων, στα επόμενα έξι εκθέτει και σχολιάζει θεωρίες που έχουν κατά καιρούς προταθεί παρακολουθώντας, παράλληλα, την ιστορική εξέλιξη των κινημάτων έως τις αρχές τού τρέχοντος αιώνα, στον βαθμό που αυτή τελεί, αναπόφευκτα, σε σχέση ανατροφοδοσίας με τις αντίστοιχες θεωρητικοποιήσεις. Παρεμβάλλει διεξοδικές ένθετες παραπομπές σε κλασικά κείμενα της φιλολογίας των κινημάτων, διεξέρχεται κρίσιμους προσδιοριστικούς παράγοντες, όπως το φύλο, οι συλλογικές ταυτότητες, ο ρόλος των ΜΜΕ και των σφυγμομετρήσεων και διαχέει παντού μια ζωντανή αίσθηση του πολιτικού λόγου και των ιστορικών γεγονότων. Γραμμένο σύμφωνα με όλες τις απαιτήσεις της επιστημονικής πραγμάτευσης, σε ύφος απλό, περιγραφικό και ταυτόχρονα γλαφυρό, όπως μιας διάλεξης, δεν παραλείπει να προειδοποιήσει για τους περιορισμούς της ίδιας της επιστημονικής αποστασιοποίησης: «Η προσπάθεια "κατανόησης" των κοινωνικών κινημάτων σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να καταλήγει σε χλιαρό σχετικισμό, στη θεώρησή τους αποκλειστικά και μόνον ως αντικειμένων που άπτονται της θεωρίας, ανεξάρτητα από το περιεχόμενό τους. Για τον πολίτη που ανησυχεί και θέλει να δράσει ή να αντιδράσει απέναντι σε κινητοποιήσεις που αμφισβητούν τις αρχές της κοινωνικής δικαιοσύνης, που απειλούν τις οικουμενικές αξίες, οι οποίες προέκυψαν από τις μεγάλες επαναστάσεις του 18ου αιώνα, το να κατανοήσει τα κοινωνικά κινήματα, που ενίοτε μοιάζουν να κινητοποιούν τους πιο αδύναμους ενάντια στα ίδια τα συμφέροντά τους, μπορεί να είναι προϋπόθεση για αποτελεσματική δράση» (σελ. 253).

Τι εννοούμε όμως λέγοντας «κοινωνικό κίνημα»; Σύμφωνα με τον ορισμό του συγγραφέα, μιλάμε για μορφές συντονισμένης συλλογικής δράσης για έναν σκοπό (σελ. 56), υπέρ κάποιου πράγματος -αύξηση μισθού, ψήφιση ενός νόμου, κ.λπ.- κι εναντίον ενός προσδιορισμένου αντιπάλου - εργοδοσίας, δημόσιας διοίκησης, πολιτικής εξουσίας... (σελ. 57). Το ότι έτσι ορισμένα κοινωνικά κινήματα μπορούν να χρησιμοποιούν τα κοινωνικά θεσμοθετημένα δημόσια πεδία: δικαστήρια, εκλογές, Κοινοβούλιο, δημοτικά συμβούλια· πέραν αυτών όμως, μέσ' από μια ευρεία κλίμακα ενεργειών διαμαρτυρίας, όπως απεργίες, διαδηλώσεις, μποϊκοτάζ, εκστρατείες για την κοινή γνώμη, δημιουργούν κι ένα ειδικό δημόσιο πεδίο: το πεδίο των κοινωνικών συγκρούσεων (σελ. 71). Οι συλλογικότητες που τα συγκροτούν χαρακτηρίζονται από κάποιου είδους αδυναμία μέσα στο πλέγμα των υπαρχόντων θεσμών, την οποία επιδιώκουν να αντιρροπήσουν μέσ' από την κινητοποίηση και την οργάνωση που τους παρέχει ενισχυμένη πρόσβαση και επιρροή στη δημόσια σφαίρα. Ο υψηλός βαθμός οργάνωσης (αυξημένη συγκεντρωτικότητα) φαίνεται ότι αποβαίνει κατά κανόνα πιο αποτελεσματικός (σελ. 88), ωστόσο εγκυμονεί έναν διπλό κίνδυνο: το ενδεχόμενο θεσμοποίησης του κινήματος (ενσωμάτωσή του στο σύστημα μέσω της μετατροπής σε ομάδα πίεσης) ή το ενδεχόμενο εμπορευματοποίησής του (μετατροπή του σε μια οργάνωση η οποία απλώς παρέχει υπηρεσίες), που σε αμφότερες τις εκδοχές συνεπάγεται άρση της κινηματικής του μορφής (σελ. 92).

Αυτή η θεωρητική ανασύσταση των κοινωνικών κινημάτων μοιάζει εκ πρώτης όψεως εξαιρετικά περιεκτική και πιστή στο αντικείμενό της - πολλώ μάλλον στο μέτρο που επεκτείνεται για να συμπεριλάβει τις αλλαγές ύφους και στοχοθεσίας των λεγόμενων Νέων Κοινωνικών Κινημάτων από τη δεκαετία του 1960 και μετά, σε σχέση με τα οποία σημειώνει: «Τα κλασικά κοινωνικά κινήματα σκόπευαν πρώτα απ' όλα στην αναδιανομή του πλούτου, στην πρόσβαση στα κέντρα λήψης αποφάσεων. Τα Νέα Κοινωνικά Κινήματα δίνουν έμφαση στην αντίσταση στον κοινωνικό έλεγχο, στην αυτονομία. Τα αιτήματά τους, πιο ποιοτικά, είναι συνήθως αδιαπραγμάτευτα: το αίτημα για κλείσιμο των πυρηνικών εργοστασίων ή για την κατάργηση νόμων ενάντια στους ομοφυλόφιλους, προσφέρονται λιγότερο για συμβιβασμό απ' ό,τι μισθολογικά αιτήματα, λόγου χάριν. Αυτές οι διεκδικήσεις φέρουν μια διάσταση έντονης εκφραστικότητας, συνιστούν δήλωση τρόπων ζωής ή ταυτοτήτων» (σελ. 164). Πάνω απ' όλα, ο τρόπος που διεξέρχεται το αντικείμενό του καθοδηγείται, πέραν της επιστημονικής, από μία ομολογημένα πολιτική πρόθεση: να διαλύσει την καχυποψία που δημιουργείται συχνά απέναντι στα κινήματα, ιδίως απ' όσους ταυτίζουν υπόρρητα το δημοκρατικό μοντέλο με την εκλογική διαδικασία και μόνο, απεμπολώντας το δικαίωμα περαιτέρω εμπλοκής των πολιτών στη διαδικασία λήψης αποφάσεων, που θεωρείται ότι διασφαλίζεται δι' αντιπροσώπων· να δείξει ότι όχι μόνο δεν συνιστούν «κοινωνική παθολογία», αλλ' απεναντίας αποτελούν μια έμπρακτη κριτική της «δημοκρατίας των δημοσκοπήσεων» και των «ειδικών», έμπρακτη κριτική στην εμπορευματοποίηση της πολιτικής και στο μονοπώλιο της δημοσιότητας από τα Μαζικά Μέσα, που διευρύνει τη δημόσια σφαίρα και αρθρώνει τις «νέες προσδοκίες όσο και απογοητεύσεις που προκαλεί το δημοκρατικό μοντέλο, όπως αυτό έχει πάρει σάρκα και οστά» (σελ. 256).

Παρ' όλ' αυτά, θα μπορούσε κανείς να του απευθύνει δύο ενστάσεις. Η πρώτη σχετίζεται με το ότι το μοντέλο των κινημάτων που κατασκευάζει παραμένει εγκλωβισμένο στη λογική του αιτήματος, που σιωπηρώς συνυποθέτει ως δεδομένη την υφιστάμενη δομή κοινωνίας (δηλαδή τη δομή των παραγωγικών σχέσεων, αν όχι και αυτή την πολιτική μορφή). Η πρώτιστη διάκριση όμως που θα πρέπει να γίνεται είναι ακριβώς ανάμεσα σε κινήματα που στοχεύουν στην αναμόρφωση του συνόλου των κοινωνικών σχέσεων, δηλαδή, πρακτικά, στην ανατροπή του καπιταλισμού, και σε ομάδες διεκδίκησης εντός των υπαρχουσών κεφαλαιοκρατικών δομών - υπάρχει μάλιστα ζήτημα μήπως πρέπει να επιφυλαχθεί μόνο για τις πρώτες ο όρος «κοινωνικό κίνημα» με την ισχυρή, δηλαδή κανονιστική, έννοια του όρου... Η δεύτερη ένσταση θ' αφορούσε το ότι, σιωπηρώς και πάλι, εξαιρεί από την πραγμάτευσή του τα ένοπλα κινήματα (ένα πρόσφατο παράδειγμα θα ήταν οι μεξικανοί Ζαπατίστας...). Από τη στιγμή που μιλάει για «πεδίο κοινωνικών συγκρούσεων», θεωρώντας το μάλιστα συμβατό με μια διευρυμένη έννοια δημοκρατίας, ποιο είναι το όριο της αποδεκτής σύγκρουσης; Μήπως το κρίσιμο κινηματικό κριτήριο και το ίδιο το δημοκρατικό περιεχόμενο άλλωστε, πρέπει να αναζητηθούν, όχι στον επιφαινόμενο χαρακτήρα των μέσων, αλλά στην ουσιώδη δομή των σκοπών; *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Προς αναζήτηση εαυτού
Η κεντρική ιδέα ύπαρξης του ανθρώπου
Η επίτευξη της πολυπόθητης αρμονίας
Η σκοτεινή πλευρά της «Γης της Επαγγελίας»
11 βιβλία από τους πάγκους
Παλίμψηστη αίσθηση
Νόμος και αναλαμπή μιας νέας εποχής
Η αλφαβήτα της επιβίωσης
Η επιστροφή της συγκίνησης
Μια συνειδητά μισοκατεστραμμένη τοιχογραφία
Κυκλοφορεί επίσης
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Προς αναζήτηση εαυτού
Αναζητώντας μια θεωρία των κοινωνικών κινημάτων
Η κεντρική ιδέα ύπαρξης του ανθρώπου
Η επίτευξη της πολυπόθητης αρμονίας
Η σκοτεινή πλευρά της «Γης της Επαγγελίας»
11 βιβλία από τους πάγκους
Παλίμψηστη αίσθηση
Νόμος και αναλαμπή μιας νέας εποχής
Η αλφαβήτα της επιβίωσης
Η επιστροφή της συγκίνησης
Μια συνειδητά μισοκατεστραμμένη τοιχογραφία
Κυκλοφορεί επίσης
Τάκης Βαρβιτσιώτης
Η λυρική εκδοχή της Θεσσαλονίκης
Εικαστικά
Γιώργος Τσάτσος. Ενας εικαστικός άνθρωπος των Γραμμάτων
Λογοτεχνία
Τόνιο Κρέγκερ
Μουσική
Σχολείο, χώρος μουσικών αναμνήσεων
Ενας μύθος της κάντρι ροκ
Άλλες ειδήσεις
Η γαλανή σαγήνη
Νυν υπέρ πάντων ο αγών στη Λίμνη της Βουλιαγμένης