Έντυπη Έκδοση

Το Υπέρτατο Ον ως αίτημα του ανθρώπινου υποκειμένου

Alfred North Whitehead

Δημιουργική θρησκεία

μτφρ.: Νίκος Μακρής

εκδόσεις Δρόμων, σ. 106, 7 ευρώ

Ο θεολογικός στοχασμός του εμβριθούς άγγλου φιλοσόφου Α.Ν. Whitehead «Η δημιουργική θρησκεία» μάς ώθησε σε σκέψεις. Ποια η σχέση δημιουργίας και δημιουργικότητας μεταξύ του ανθρώπου και του Θεού; Ποια η σχέση Θεού και κόσμου; Δημιούργησε ο Θεός τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσίν του ή οι άνθρωποι γέννησαν τους Θεούς; Καθώς η αρχαία τραγωδία θα 'ταν κάτι αδύνατο δίχως την υπεράνθρωπη και εξωανθρώπινη δραστηριότητα των αρχαίων Θεών, θα 'λεγε κανείς πως «η απουσία των Θεών» -οι Θεοί μάς ξέχασαν έλεγε ο Holderlin- καταδίκασε τις σύγχρονες κοινωνίες σε αξιακή ένδεια καθώς, ταυτόχρονα, τούτοι οι Θεοί «που έφυγαν», ανέθεσαν στον νεότερο άνθρωπο να αξιοθετήσει και να θεσμοθετήσει πολιτικά, κοινωνικά και ηθικά με έναν τελείως διαφορετικό τρόπο, ίσως, σε σχέση με ό,τι επιχειρούσε η ανθρωπότητα σε περιόδους όπως ο Μεσαίωνας, το Βυζάντιο, ακόμα και η αρχαιότητα. Ζούμε στις αυγές ενός νέου κόσμου αποφαίνονταν οι γερμανοί ιδεαλιστές, και τούτος ο κόσμος έμελλε να 'ναι πολύ διαφορετικός απ' ό,τι φαντάστηκαν οι στοχαστές της νεωτερικότητας, και ο σύγχρονος άνθρωπος τίθεται πλέον αμετάκλητα προ της ανάγκης, μεταξύ άλλων, να οριοθετήσει τη σχέση του με το Θείο, με το θεϊκό.

Η έννοια «της φύσης» του Ηράκλειτου δεν είναι ξένη προς τον κοσμολογικό και μεταφυσικό στοχασμό του Whitehead - κάνοντας ακόμη ένα βήμα πιο πέρα από τον άγγλο φιλόσοφο, αν δοκιμάσουμε να δούμε τον κόσμο ως μια «αέναη γένεση», ως ένα «αέναο φύεσθαι», όπου κάθε έννοια αιτιοκρατίας παραμερίζεται προ της απαίτησης της σκέψης για αέναη «αυτοδημιουργία του γεγονότος», όχι μόνον του ιστορικού γεγονότος και των κοινωνικών δεδομένων, μα και αυτών των ίδιων των φυσικών φαινομένων. Αφήνω ένα ποτήρι να πέσει στο πάτωμα, είναι βέβαιο -ή σχεδόν βέβαιο- πως αν το αφήσω, θα πέσει, δεν είναι όμως καθόλου βέβαιο αν θα το αφήσω ή όχι - έτσι κάπως ας ξεκινήσουμε την προσέγγιση «του συμβάντος» (Ereignis) μέσα από την προβληματική της απροσδιοριστίας, από την οποία ο γερμανός φυσικός Heisenbreg πρόβαλε καίριες ενστάσεις στη Σχετικότητα του Einstein, αλλάζοντας όχι μόνον τα φυσικομαθηματικά δεδομένα του 20ού αιώνα, μα και τα μεταφυσικά θεμέλια της σύγχρονης επιστήμης. Με κανέναν τρόπο δεν είναι δυνατόν να γνωρίσουμε με ακρίβεια και με βεβαιότητα τι θα προκύψει μετά το πέρας ενός δεδομένου συμβάντος - η έννοια αυτή της απροσδιοριστίας, για την οποία υπεραμύνεται και ο Popper (Πόπερ), μας οδηγεί στη θεώρηση του Είναι, της πραγματικότητας, ως αέναης γένεσης, αέναου φύεσθαι, ανάδυσης του νέου εκ του μηδενός, επαναλαμβάνουμε, όχι μονάχα των κοινωνικών σημασιών μα και αυτών των ίδιων των φυσικών γεγονότων και φαινομένων.

Αν ο Κόσμος «γεννάται αέναα», αναδύεται αέναα ως νέος και αυτογεννώμενος και αυτό είναι ό,τι βλέπουμε και ως φυσικό Σύμπαν, είναι δυνατόν να προσεγγίσουμε την πραγματικότητα αυτού του ίδιου του «Υπέρτατου όντος» -του Θεού- ως κάτι που, αν υπάρχει, γεννιέται αέναα μαζί με τον Κόσμο, αναδύεται, σαν μια ενότητα με τον φυσικό Κόσμο, ως αέναα αυτογεννώμενος, ως πνεύμα, ενέργεια, «δεμένη» αξεχώριστα με ό,τι καλούμε ύλη, «πεμπτουσία», κορωνίδα, σύνοψη μεταφυσική και νοητική τούτου του Κόσμου. Μέσα σ' αυτόν τον Κόσμο, όμως, υπάρχει και ο άνθρωπος, το Ον που ψάχνει για τις προϋποθέσεις και για το νόημα του Κόσμου και των πραγμάτων, κι εδώ αρχίζει μια άλλη ιστορία. Υπάρχει άραγε Θεός;

Ο Καλβίνος πίστευε πως δεν είναι δυνατόν να προσεγγίσουμε τον Θεό ως ένα Ον που είναι μονάχα αγαθό, για τον λόγο πως είναι στη φύση του ανθρώπου να φαντάζεται τον Θεό και ως τιμωρό, και τελικά αυτός είναι και ο επαρκής τρόπος που είναι δυνατόν να μας αποκαλυφθεί η φύση τούτης της μυστηριώδους και κρυμμένης οντότητας. Και μήπως ο Θεός, σε όλους τους αιώνες που λέγονται χριστιανικοί, αλλά και ο εβραϊκός Θεός, δεν νοήθηκε και βιώθηκε κατεξοχήν ως τιμωρός και ως εκδικητής, malin genie (ο κακός Θεός, που μας κάνει να πέφτουμε σε πλάνη, κατά τον Καρτέσιο), ένας Θεός που έδεσε τους ανθρώπους μαζί του με συναισθήματα αμφιθυμικά αγάπης - μίσους και σχέσεις εξάρτησης και όχι με πραγματικές σχέσεις εμπιστοσύνης και αγάπης;

Ο Whitehead ισχυρίζεται πως «θρησκεία είναι η μοναξιά κι αν δεν είστε ποτέ μόνος δεν είστε ποτέ θρησκευόμενος» (σ. 32). Η πολύ βαθιά αυτή παρατήρηση του άγγλου στοχαστή μάς φέρνει στον νου την έννοια της ύβρεως, έννοια εν πολλοίς βαθύτερη από αυτήν της αμαρτίας που απασχόλησε τους χριστιανούς. Ο σύγχρονος άνθρωπος, που ούτως ή άλλως σχετίζεται με ό,τι καλούμε Θεό, είτε το δέχεται είτε όχι, δεν νιώθει ανοίκεια ούτε την έννοια της ματαιοδοξίας με την οποία επενδύει τους στόχους του - είναι στην ανθρώπινη φύση του, που θα 'λεγαν και «οι τραγικοί», να θέλει να γίνει ο ίδιος Θεός και να τον ξεπεράσει, πράγμα που υποδηλώνει και με τον σύγχρονο πολιτισμό του, αυτά όμως δεν εξαντλούν την έννοια της ύβρεως. Η βλασφημία απέναντι στο θείο -και όχι μόνον η φραστική, φυσικά- μετατρέπεται σε αποκούμπι του ανθρώπου που δοκιμάζεται και που ψάχνει απεγνωσμένα για τον Θεό του στα σκοτάδια των προσωπικών του κρίσεων.

Βλαστημούμε αυτόν που τόσο ποθούμε να 'ναι κοντά μας, γιατί μ' αυτόν έχουμε τη μεγαλύτερη οικειότητα, και αυτός μας αφορά κατεξοχήν, μήπως κι επειδή τούτη η βλασφημία μάς αφήνει άμοιρους ευθυνών -δίχως χειροπιαστές επιπτώσεις;

Τελικά, μέσα από το σκοτάδι του ο άνθρωπος βρίσκει τρόπο να σχετίζεται με το θείο και στην άβυσσο της σκέψης του και της ύπαρξής του -των βιωμάτων του αλλά και των κατηγοριών του- ριζώνει ό,τι καλούμε θρησκευτικό βίωμα· μέσα από αυτά τα σκοτάδια γεννιέται και το αίτημα του ανθρώπου «να θέσει τον Θεό του» - γιατί ο Θεός μπορεί και να μην υπάρχει και αυτό το ενδεχόμενο «ακυρώνει» κάθε άνθρωπο.

Ο άνθρωπος «δικαιούται» να σκέφτεται τον Θεό, όχι μόνον να τον επιθυμεί, μα η ανθρώπινη σκέψη είναι εφοδιασμένη με το αρχέτυπο του Θεού· η ανθρώπινη συνείδηση έχει την παράσταση του απείρου και του άπειρου χώρου, από την άλλη πλευρά, ο άνθρωπος έχει κάποια βιώματα, κάποιες εμπειρίες που σ' αυτές «βλέπει τον Θεό». Λέμε: ο Θεός είναι αγάπη, αυτός ο άνθρωπος είναι ο Θεός μου· έτσι ο Θεός υποστασιοποιείται και γίνεται εκατό τοις εκατό υπαρκτός και πραγματικός. Ο Καρτέσιος συμπεραίνει την ύπαρξη του Θεού από την παράταση του απείρου με την οποία είναι εφοδιασμένη η ανθρώπινη συνείδηση - ο Θεός μάς έδωσε την έννοια του απείρου, λέει ο Γάλλος φιλόσοφος. Είναι ενδιαφέρον ν' ακολουθήσουμε τον αντίστροφο δρόμο: έχω «μέσα μου» την παράσταση του απείρου, συνεπώς, μπορώ, «δικαιούμαι» να θέσω τον Θεό, μπορώ τουλάχιστον να τον νοήσω· μήπως -υπό όρους- και να τον καταστήσω δυνατό, και να τον αναστήσω;

Ο άγγλος φιλόσοφος George Berkley (Τζορτζ Μπέρκλεϊ) μιλούσε για μια νοητική ουσία, την οποία έθετε ως υπόβαθρο της πραγματικότητας. Αυτή η νοητική ουσία είναι για τον Berkley και ο χώρος απ' όπου κατάγονται όλες μας οι παραστάσεις. Εφόσον, τώρα, σε κάθε αντικείμενο που εξετάζει η ανθρώπινη συνείδηση δεν είναι δυνατόν να διαχωρίσουμε το υλικό από το νοητικό κομμάτι και μόνο κατ' αυτόν τον τρόπο είναι δυνατόν να εξετάσουμε, να προσεγγίσουμε τον φυσικό Κόσμο και το Σύμπαν, είναι δυνατόν να θέσουμε ως αρχική προϋπόθεση του φυσικού Κόσμου «ένα κράμα», μία σύνθεση πρωταρχική νόησης και ύλης, η οποία και να αποτελεί και τον αρχικό πυρήνα, το αρχικό κύτταρο, την αρχική προϋπόθεση του φυσικού Κόσμου. Ολα ενδέχεται να προήλθαν από μια τέτοια αρχική ενότητα νόησης και ύλης - η προϋπόθεση που αναγκαζόμαστε να θέσουμε σαν αρχή κάθε αρχής του Κόσμου. Αυτή δε η αρχή είναι έλλογη, τούτη είναι και η φυσικομαθηματική έννοια του νόμου που διέπει το Σύμπαν (Spinoza, Σπινόζα).

Μπορούμε να δούμε τα αιώνια στοιχεία του Κόσμου (Whitehead, Γουάιτχεντ), όπως είναι οι αριθμοί και οι φυσικοί νόμοι, σαν «τον σκελετό» του Θεού, το δομικό υλικό πάνω στο οποίο αυτός παίρνει σάρκα και οστά· ο Θεός, όμως, είναι, πρώτα απ' όλα, ανθρώπινη σημασία, κοινωνική σημασία, κοινωνικό φαντασιακό, όπως θα λεγε ο Καστοριάδης, «ζωντανό νόημα» μέσα από το οποίο οι άνθρωποι για χιλιετίες θεσμοθετούν τον πολιτισμό τους και τις ζωές τους· και αυτήν τη νοηματική, τη ζωντανή σημασιακή πλευρά του Θεού μπορούμε να τη δούμε ως «τη σάρκα» του Θεού που έρχεται και δένει με τον αιώνιο και άφθαρτο φυσικομαθηματικό σκελετό του· και τούτη η νοηματική πραγματικότητα του Θεού παροντοποιείται, υποστασιοποιείται και παίρνει σάρκα μέσα από όλες τις πραγματικότητες στις οποίες οι άνθρωποι βλέπουν τον Θεό.

Ο άνθρωπος καθιστά δυνατό τον Θεό, τον ανασταίνει - ο Lacan (Λακάν) έλεγε πως ο Θεός όχι μόνον είναι νεκρός, μα και πως ανέκαθεν ήταν, μένει στον άνθρωπο να τον αναστήσει, «να τον γεννήσει», διότι ο άνθρωπος «τον θέτει» ως αναγκαία προϋπόθεση της πραγματικότητας τούτου του Κόσμου, διότι ο άνθρωπος τον βιώνει ως συγκεκριμένη θρησκευτική εμπειρία και βίωμα.

Από τη στιγμή που τεθούν κάποιες οντολογικές προϋποθέσεις όσον αφορά το πώς είναι δυνατόν ο άνθρωπος να νοήσει τον Θεό και να τον καταστήσει δυνατόν, προϋποθέσεις που βλέπουν τον Θεό πρώτα πρώτα «ως νοούμενο» της ανθρώπινης συνείδησης και έπειτα ως ζωντανή σημασία και ως συγκεκριμένο και απτό βίωμα και εμπειρία, είναι δυνατό «να ξαναστηθεί» σ' αυτή τη βάση, εκ νέου, ο Θεός της ratio, της δυτικής Μεταφυσικής, ως Λόγος. Το θέμα, σε τελευταία ανάλυση, δεν είναι κατά πόσον ο Θεός αγαπά τον άνθρωπο, μα κατά πόσον ο άνθρωπος αγαπά και θέλει κοντά του τον Θεό και κατά πόσο τον έχει ανάγκη ως φίλο και όχι ως εξουσιαστή και τιμωρό.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ο Σαμάνος και η κοινωνία του
Με ολίγο ομηρικό άρωμα
Αιρετική ηθογραφία
Ιδεώδης περιήγηση
Οι σύγχρονες επιστήμες στο φως της φιλοσοφίας
Καθημερινές φιλίες και σκέψεις
Ο βίος του Διονυσίου Λαυράγκα με λέξεις και όχι νότες
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Ο Σαμάνος και η κοινωνία του
Με ολίγο ομηρικό άρωμα
Αιρετική ηθογραφία
Ιδεώδης περιήγηση
Οι σύγχρονες επιστήμες στο φως της φιλοσοφίας
Καθημερινές φιλίες και σκέψεις
Το Υπέρτατο Ον ως αίτημα του ανθρώπινου υποκειμένου
Ο βίος του Διονυσίου Λαυράγκα με λέξεις και όχι νότες
Από τις 4:00 στις 6:00
Ενας ηγέτης της σύγχρονης μουσικής
Άλλες ειδήσεις
Pecs - Οδός Πιλανγκό
Συνταγές μαγειρικής για γυναίκες συγγραφείς
Βιβλία και Πολιτικοί, Ι
Οπως σείστηκε ο νεκρός