Έντυπη Έκδοση

Βλέπω τα βιβλία σαν ενιαία αντικείμενα

Ο Νάσος Δετζώρτζης μού μιλούσε, σχεδόν μυθικά, για τους αδελφούς Ταρουσόπουλους στο Φάληρο· ο Κάρολος Τσίζεκ αποκαλυπτικά για το τυπογραφείο του Νικολαΐδη στη Θεσσαλονίκη και πολλοί για τον χαρισματικό Φιλιππόβλαχο και το φιλόξενο στέκι των Κειμένων του στη Μαυρομιχάλη.

Ανέκαθεν με γοήτευαν οι άνθρωποι που φρόντιζαν το κέλυφος των κειμένων, που σχεδίαζαν την εικόνα του λόγου. Σήμερα, που τα βιβλία μιας χρήσεως έχουν εδραιωθεί στη συνείδηση του μέσου αναγνώστη, κάποιοι επιμένουν ακόμη στη χειροτεχνική τυπογραφία ή καλλιέπεια των βιβλίων. Βέβαια υπάρχουν κι αυτοί που διασταυρώνουν δεξιοτεχνικά την παραδοσιακή τυπογραφία με το σύγχρονο ψηφιακό βλέμμα (κάποιοι μάλιστα εξ αυτών δημιουργώντας σχολή ή τεχνοτροπία). Υπάρχουν και οι νεότεροι, που με γούστο και επαγγελματισμό -είτε εργάζονται σε εκδοτικούς οίκους είτε αυτόνομα- εκφράζονται μέσα από μια πιο διεθνή και αδέσμευτη εικαστική γλώσσα. Ειδική κατηγορία αποτελούν οι εικονογράφοι -συνήθως ζωγράφοι-, που μεταφέρουν την αμιγώς εικαστική εμπειρία τους στο «τελάρο» του βιβλίου.

Η παρούσα σειρά φιλοδοξεί να χαρτογραφήσει τάσεις και διαθέσεις του σχεδιασμού αλλά και της εικονογράφησης βιβλίου, όπως αυτές αποτυπώνονται στη βιβλιαγορά μας. Δεκαοχτώ πρόσωπα απαντούν σε άτυπα ερωτήματα, όπως: Η εικόνα προοικονομεί το κείμενο; Το ερμηνεύει; Το σχολιάζει; Ενίοτε αυτονομείται από αυτό; Τελικώς ένα εξώφυλλο λογοδοτεί στον αναγνώστη ή στο κείμενο; Μήπως ύστερα από μια μακρά εικονολατρία εξωφύλλων επιστρέφουμε σε πιο άδειες και σιωπηλές επιφάνειες;

Δεκαοχτώ πρόσωπα που, έτσι κι αλλιώς, αδράχνουν το βλέμμα μας στους πάγκους των βιβλιοπωλείων και διαμορφώνουν την όψη της ανάγνωσης, ανοίγουν σε κοινή θέα το δημιουργικό εργαστήρι τους.

Από τη φύση τους, εξώφυλλα και εσωτερικά βιβλίων απαιτούν διαφορετική προσέγγιση. Τα μεν εξώφυλλα λειτουργούν κυρίως βάσει της εικόνας (οπτικής ή τυπογραφικής), τα δε εσωτερικά βάσει της αναγνωσιμότητας του κειμένου. Ο ρόλος του εξωφύλλου είναι μάλλον ο ρόλος που παίζει μια βιτρίνα: Προ(σ)καλεί τον αναγνώστη. Απαξ και κερδίσει το μάτι (και στη συνέχεια την περιέργεια) του καταναλωτή, έχει γίνει το πρώτο βήμα. Από κει και πέρα, το αν θα τον οδηγήσει στην αγορά ή στην απόρριψη του βιβλίου εξαρτάται από το ίδιο το περιεχόμενό του (το πόσο, κατ' αρχάς, τον ενδιαφέρει, αλλά και το πόσο καλά είναι στημένο, μεταφρασμένο, επιμελημένο, ευανάγνωστο κ.λπ.). Θα 'πρεπε να εξαιρέσουμε τα βιβλία που κάποιος τα αγοράζει μη λαμβάνοντας υπόψη την αισθητική τους, απλώς και μόνον επειδή τον ενδιαφέρει η θεματολογία τους - θα τ' αγόραζε ούτως ή άλλως.

Don't judge a cover just by looking at the book.

Το εξώφυλλο προϊδεάζει για το τι θα διαβάσει κάποιος χρησιμοποιώντας εικόνες σχετικές με το θέμα του, αλλά πολύ συχνά λειτουργεί και αυτόνομα. Οπως ανέφερα παραπάνω, πρόκειται για μια βιτρίνα. Οι βιτρίνες οφείλουν κατά κάποιον τρόπο να εκθέτουν τα προϊόντα που θα βρει κάποιος μέσα στο μαγαζί, αλλά μπορούν να αντιμετωπιστούν και πιο ελεύθερα: να αποδώσουν την ατμόσφαιρα του μαγαζιού χρησιμοποιώντας διάφορα μέσα. Με αυτή τη σκέψη, οι εκδόσεις ΟΞΥ λειτούργησαν με άξονα το ότι όσο πιο ευφάνταστο και δουλεμένο είναι ένα εξώφυλλο και, πιο συνολικά, ένα βιβλίο τόσο πιο πολλές πιθανότητες έχει να αντιμετωπιστεί περισσότερο σαν ένα «cult» αντικείμενο παρά σαν ένα ακόμα προϊόν που μόνος σκοπός του είναι να μεταδώσει το περιεχόμενό του. Με άλλα λόγια, θεωρήσαμε, τόσο εγώ όσο και ο Νίκος Χατζόπουλος (ο έτερος της ομάδας) ότι κάποιος μπορεί να έχει στη βιβλιοθήκη του πολλά βιβλία που απλώς του αρέσουν αισθητικά, αλλά δεν τον ενδιαφέρει το περιεχόμενό τους.

Κατά καιρούς οι αισθητικές τάσεις αντιμετώπισης των εξωφύλλων επηρεάζονται από μόδες. Πιστεύω ότι σήμερα δεν υπάρχει κάποια κυρίαρχη τάση. Ο κάθε αισθητικός επιμελητής επιστρατεύει διάφορα μέσα και αισθητικές για να στήσει ένα βιβλίο ή ένα εξώφυλλο. Η αγορά είναι μεγάλη και μπορεί να απορροφήσει πολλών ειδών αισθητικές προσεγγίσεις.

Το πώς προσεγγίζει ο γραφίστας το κάθε βιβλίο είναι ασφαλώς αποτέλεσμα παραγόντων, όπως η σύγχρονη με αυτόν επικοινωνία, η διαφήμιση, η μόδα, η τεχνολογία κ.λπ. Δεν θα μπορούσε το 2010 ένα βιβλίο με αισθητική του '80 να έχει την ίδια τύχη με ένα άλλο που αναφέρεται πιο πολύ στις σύγχρονες αισθητικές τάσεις. Είναι χαρακτηριστικό της αγοράς ότι έχει ανάγκη ανανέωσης και φρεσκάδας και απ' αυτόν τον κανόνα δεν θα μπορούσαν να εξαιρούνται και τα βιβλία.

Η σύγχρονη εκδοτική αγορά τα έχει δει όλα: εξώφυλλα με σκέτη τυπογραφία, με εικαστική τυπογραφία, με φωτογραφία, ζωγραφική, graphic design, με χαρακτική, κοπτικά, περίεργα σχήματα... Το ίδιο ισχύει και για τα εσωτερικά των εκδόσεων. Είναι σαν το μόνο στοιχείο που συνδέει όλα αυτά τα αντικείμενα μεταξύ τους κάτω από την έννοια «βιβλίο», να είναι ότι σε όλες τις περιπτώσεις έχουμε να κάνουμε με μια σειρά τυπωμένων και βιβλιοδετημένων σελίδων. Από κει και πέρα, τα πάντα είναι ανοικτά όσον αφορά την εικόνα του κάθε αντικειμένου.

Αν περιοριστούμε στο πώς αντιμετωπίζεται ένα σχετικά συμβατικό βιβλίο (εξώφυλλο τετράχρωμο, εσωτερικό μονόχρωμο), νομίζω ότι η σύγχρονη τάση κλίνει πιο πολύ προς μια πιο «γυμνή» αντιμετώπιση, επικεντρωμένη στην ουσία του βιβλίου και όχι τόσο στην εικόνα του. Θεωρώ ότι αυτό είναι αναμενόμενο μετά την υπερπληθώρα εικόνων που μας περιβάλλουν και που, άμεσα ή έμμεσα, μας επιβάλλονται. Από την άλλη, πιστεύω ότι μια τυπογραφική σύνθεση δεν διαφέρει σε τίποτε από μια εικαστική, στο επίπεδο που τον ρόλο των συνθετικών στοιχείων και της φόρμας της αναλαμβάνουν τα γράμματα και τα σύμβολα.

Προσωπικά, βλέπω τα βιβλία σαν ενιαία αντικείμενα (εξώφυλλο και εσωτερικό σαν ένα σώμα) και μάλλον τείνω προς μια πιο εικαστική (με την ευρεία έννοια) αντιμετώπισή τους.

Πάρις Κούτσικος (εκδόσεις Οξύ)

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Περιβάλλον
Γράμμα από το Πάπιγκο για ένα τεράστιο περιβαλλοντικό έγκλημα
Κριτική βιβλίου
Αιώνας δικηγορίας και ιστορίας
Η Αλίκη στη Χώρα των Αλλων
Φύγε τώρα, κομμωτή κομητών
Με μελαγχολίες καθημερινότητας, φαντασίες και εφηβείες
Μήδεια ή το πάντρεμα του έρωτα με την τρέλα
Το ονειρόδραμα του Πετρούσκα
Αναμνήσεις από τον σπασμένο καθρέφτη
Μουσικών πάθη
Ο Αριστοφάνης και ο Χρήστος Λεοντής
Όψεις της ανάγνωσης
Βλέπω τα βιβλία σαν ενιαία αντικείμενα
Προδημοσίευση
Ο Μέγας Αλέξανδρος προ των πυλών των βιβλιοπωλείων / Προδημοσίευση
Συνέντευξη: Γιάννης Βουλτσίδης
Ο καραγκιοζοπαίχτης Γιάννης Βουλτσίδης λέει ...
Κινηματογράφος
Δύο βιβλία για τα 50 χρόνια Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης
Από τις 4:00 στις 6:00
Οι Τσιγγάνοι τραγουδιούνται απ' όλους
Αλλος ένας μάχιμος 65άρης