Έντυπη Έκδοση

Αναμνήσεις από τον σπασμένο καθρέφτη

Ιταλο Καλβίνο

Τελευταίο έρχεται το κοράκι

μτφρ.: Ανταίος Χρυσοστομίδης

εκδόσεις Καστανιώτη, σ. 282, ευρώ 15,83

Ο Ιταλο Καλβίνο (1923-1985) θεωρείται μια ιδιαίτερη μορφή διανοουμένου, καθώς, αν και θεωρητικά εντάσσεται στους κύκλους μιας ομάδας στρατευμένων δημιουργών, υπήρξε διά βίου ανένταχτος, και ξεχωρίζει διαχρονικά μεταξύ των πλέον άρτιων ιταλών λογοτεχνών. Ενεργό μέλος της ιταλικής αντίστασης και μετέπειτα υποστηρικτής του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος, η πολιτική ένταξη του Ιταλο Καλβίνο εξυπηρετεί τη σταθερή πεποίθησή του να αντισταθεί σε οτιδήποτε φέρει χαρακτηρισμό δόγματος, προάγει την εκμετάλλευση ή διαβάλλει την ανάπτυξη κριτικής σκέψης. Για την ένταξή του στο Κομμουνιστικό Κόμμα αναφέρει χαρακτηριστικά: «Η κομμουνιστική μου επιλογή δεν στηριζόταν σε ιδεολογικές παραμέτρους. [...]. Ενιωθα πως εκείνη τη στιγμή το μόνο που μετρούσε ήταν η δράση, και οι κομμουνιστές ήταν τότε η πιο δραστήρια και οργανωμένη δύναμη». Ο ιταλός διανοούμενος εν συνεχεία αποκήρυξε την κομματική του ταυτότητα καθώς η μη «αποσταλινοποίηση» του Κομμουνιστικού Κόμματος Ιταλίας μεταφραζόταν σε φιλοδοξίες ολοκληρωτισμού και δογματική προσήλωση, γεγονός που ακύρωνε αυτομάτως τα ηθικά ερείσματα της κομμουνιστικής ιδεολογίας. «Πιστοποιώντας» τη φράση τού Ελιο Βιτορίνι, που υποστήριζε ότι «ο συγγραφέας δεν πρέπει να ηχεί τη σάλπιγγα της επανάστασης», γιατί ελλοχεύει ο κίνδυνος της προπαγάνδας, ο Ιταλο Καλβίνο αποσκοπεί να εγείρει πρωτίστως τη συνείδηση του αναγνώστη.

Ο Καλβίνο, ο μέντοράς του Τσέζαρε Παβέζε και ο Ελιο Βιτορίνι επέκριναν «τα πνευματικά καταλύματα» και την εσωστρέφεια των ερμητιστών λογοτεχνών, συναρθρώνοντας μια ομάδα διανοουμένων που ευαγγελίστηκαν τη λογοτεχνία που θα ανόρθωνε, δίπλα από τα υλικά, τα «ανθρώπινα συντρίμμια» της μεταπολεμικής περιόδου. Η συλλογή διηγημάτων Τελευταίο έρχεται το κοράκι (1949) αποτελεί τη δεύτερη συγγραφική του απόπειρα, με το πρώτο του μυθιστόρημα (Το μονοπάτι με τις αραχνοφωλιές) να προηγείται λιγότερο από τρία έτη.

Τα 30 διηγήματα της παρούσης συλλογής εντάσσονται στην πρώτη δημιουργική περίοδο του συγγραφέα, κατά την οποία ο Καλβίνο αναφέρθηκε θεματικά και χρονικά στην αντιφασιστική δράση των ιταλών ανταρτών και στις ραγδαίες πολιτικοκοινωνικές εξελίξεις που ακολούθησαν. Τα διηγήματα του παρόντος βιβλίου αποδίδουν σπερματικά, αλλά με τρόπο διακριτό, το προσωπικό στυλ γραφής του συγγραφέα· έναν συνδυασμό παιγνιώδους και σατιρικού ύφους, που αποτυπώνεται συνολικά στο έργο του, ενώ στην παρούσα συλλογή προσδίδει μια ξεχωριστή διάσταση στα οδυνηρά πολεμικά γεγονότα και στη μετέπειτα κοινωνική αναδιάρθρωση. Οταν οι περισσότεροι νεορεαλιστές δημιουργοί σε λογοτεχνία και κινηματογράφο απέδιδαν τη μεταπολεμική πραγματικότητα υπό το πρίσμα της ανθρώπινης και υλικής απώλειας, ή επιδιώκοντας την πολιτική συνταύτιση, ο Καλβίνο επικαλείται κωμικότητα και αστείρευτη φαντασία. Το κωμικό και το τραγικό στοιχείο αποτελούν τις όψεις του ίδιου νομίσματος και πραγματώνουν τον αρχετυπικό κανόνα της «υπερβολής», μέσω του οποίου το νοσηρό εστιάζεται, μεγεθύνεται και καθίσταται αντιληπτό και από τον πλέον απαθή. Το κωμικό στοιχείο προσδίδει στο έργο του Καλβίνο μια νότα αισιοδοξίας, που δεν αποτελεί πολιτική συνάφεια με τον σοβιετικό ρεαλισμό, αλλά αποτυπώνει γλαφυρά την πίστη του συγγραφέα στη λογική και το πάθος του για έντονη ζωή. Το φανταστικό στοιχείο, αντίστοιχα, η αίσθηση παραμυθιού και οι επιρροές από λαϊκούς μύθους εκφράζουν, εκτός των άλλων, την άρνησή του στα ακαδημαϊκά πρότυπα και στην ελίτ των διανοουμένων. Η φαντασία του δημιουργού στο Τελευταίο έρχεται το κοράκι, αν και αποδυναμωμένη από τα αληθοφανή πρότυπα της νεορεαλιστικής περιόδου, επικαλείται την αυτοσυνειδησία του αναγνώστη και αποδίδει τα πρώτα δείγματα «μαγικού ρεαλισμού» στην ιταλική λογοτεχνία. Ο ιταλός διανοούμενος δεν ηθικολογεί, δεν υποδεικνύει, αλλά προτείνει υπαινικτικά, ενώ ταυτόχρονα και σε αντίθεση με τους περισσότερους νεορεαλιστές δημιουργούς δεν εξυμνεί τη λαϊκή τάξη. Ανθρωποι διαφορετικών φυλών, τάξεων και πολιτικών πεποιθήσεων άγονται και φέρονται από τα ένστικτα της επιβίωσης και της ιδιοποίησης. Ο Καλβίνο αναπαριστά έναν φαύλο κύκλο εξουσιαστών και εξουσιαζομένων με μακιαβελικές αποχρώσεις, όπου το σύνολο του ανθρώπινου γένους εποφθαλμιά την υλική και την ανθρώπινη κατάκτηση, ενώ η δυστυχία εξελίσσεται σε κληρονομική νόσο. Αντιλαμβάνεται ότι η πραγματικότητα είναι πολύμορφη και οντολογικά αμφίσημη και, με κύριο συστατικό την παραβολή και την απορρέουσα φαντασία, αναπαριστά τη ζωή σε πληθώρα εκφάνσεων.

Οιταλός διανοούμενος θεωρείται δικαίως πρωτοπόρος, διότι εστιάζοντας προδρομικά στην εκβιομηχάνιση της ιταλικής χερσονήσου, διέκρινε στις συντελούμενες οικονομικές και κοινωνικές εξελίξεις την απουσία ηθικής και κράτους δικαίου.

Ορισμένα διηγήματα ξεχωρίζουν για την άχρονη τοποθέτησή τους και αποκαλύπτουν μέσω των διαλεκτικών τους οδών τα πρωταίτια και τις επιπτώσεις του πολέμου, που αποτελεί την πλέον απτή και ολοκληρωτική εκδήλωση ανθρώπινης εκμετάλλευσης και μισαλλοδοξίας. Οι ιστορίες δηλαδή διακρίνονται άτυπα σε τρεις θεματικές ενότητες, όπου ο νεορεαλισμός και ο μετα-νεορεαλισμός συλλειτουργούν με κείμενα αμιγούς φιλοσοφικής προέλευσης, που στερούνται ιστορικού πλαισίου και αποδίδουν στο βιβλίο επιπλέον στοιχεία διαχρονικότητας.

Ο τίτλος του εναρκτήριου διηγήματος Ενα απόγευμα ο Αδάμ προμηνύει την αρχέγονη ατμόσφαιρα μιας άχρονης αφήγησης. Ο νεαρός πρωταγωνιστής διαβιοί εντός ενός άσπιλου - φυσικού περιβάλλοντος, στο περιθώριο του οποίου στέκει απειλητική η όψη του μεγαλοαστικού αρχοντικού, που φαντάζει σαν τον πύργο του παραμυθιού και τον απαγορευμένο καρπό ενός -εκ των προτέρων- απολεσθέντος παραδείσου. Το φυσικό τοπίο πρωταγωνιστεί στο έργο του ιταλού διανοούμενου και τίθεται σε αντιπαραβολή είτε με το αντίστοιχο αστικό είτε με πρωταγωνιστές λαϊκής καταγωγής που διαβιούν στον επαρχιακό Νότο και παρορμούνται από αστικά πρότυπα. Η αφερεγγυότητα των μέχρι πρότινος ελπιδοφόρων πολιτικών «-ισμών», η έντονη εσωτερική μετανάστευση που ερήμωσε τον επαρχιακό Νότο και οι πλασματικοί θεσμοί των νεοκαπιταλιστικών κοινωνιών τίθενται σε πλήρη αντίθεση με τη σοφία και την αυθεντικότητα της φύσης. Η απεραντοσύνη, και η σχεδόν απαράλλακτη ιδιοσυστασία της, καθιστά το ανθρώπινο γένος ένα γραφικό πλήθος μικροσκοπικών αντιηρώων που στέκουν επηρμένοι στη θέα ενός υπερμεγέθους γίγαντα. Η φύση εκφράζει την ελευθερία, ενώ η ιδιοκτησία την ανελευθερία και τον ανασταλτικό παράγοντα της ευτυχίας, καθώς η διατήρηση των υλικών αγαθών απαιτεί συνεχή επαγρύπνηση και περιφρούρηση (βλ. Ο μαγεμένος κήπος, Με το πρώτο φως στα γυμνά κλαδιά). Η εξωτερική επιφάνεια του φυσικού τοπίου δεν ενέχει μύχιες πτυχές ή αθέατες όψεις, σε αντίθεση με το είναι και το φαίνεσθαι των ανθρώπινων πράξεων και τη φαυλότητα των αστικών κέντρων. Η συγκεκριμένη αντιπαραβολή διακρίνεται αποσπασματικά στην παρούσα διηγηματική συλλογή και διατηρείται στο μεταγενέστερο έργο του Καλβίνο (βλ. Οι αόρατες πόλεις), ενώ αξίζει να σημειωθεί ότι θα αναπτυχθεί δεξιοτεχνικά στο μυθιστόρημά του Η πόλη των αισθήσεων, που παραμένει αμετάφραστο στην ελληνική γλώσσα.

Το έργο της πρώτης δημιουργικής - νεορεαλιστικής περιόδου του συγγραφέα (βλ. Το μονοπάτι με τις αραχνοφωλιές, Τελευταίο έρχεται το κοράκι, Η είσοδος στον πόλεμο) αποσκοπεί στην επίγνωση και στη συνειδητή δράση, με σταθερό προσανατολισμό την ηθική και πολιτική αναδόμηση. Η ασυνείδητη δράση κατακρίνεται και -ακόμη και αν εξυπηρετεί αγαθούς σκοπούς- φαντάζει όμοια με την αδράνεια, καθώς προδίδει τη λογική και την ορθή κρίση.

Το διήγημα Τελευταίο έρχεται το κοράκι, άμεσα επηρεασμένο από τη μεταφυσική ατμόσφαιρα του Πόε, ονοματοθετεί την παρούσα συλλογή και εντυπώνει χαρακτηριστικά τις απόψεις του ιταλού συγγραφέα αναφορικά με τη συνειδητή δράση. Ο πρωταγωνιστής, ένα νεαρό παιδί, εισέρχεται στην ομάδα των αντιφασιστών ανταρτών με αυτοσκοπό την απόκτηση όπλου. Το παιδί αντιλαμβάνεται τις πολεμικές επιχειρήσεις σαν ένα παιχνίδι και μια πρώτης τάξεως ευκαιρία να επιδείξει τις σκοπευτικές του ικανότητες και στοχεύοντας σε οτιδήποτε βρεθεί στο διάβα του αφαιρεί εν τέλει τη ζωή ενός γερμανού στρατιώτη. Η αφήγηση μεταφέρεται από την πλευρά του γερμανού φασίστα, του οιονεί αντι-ήρωα, και το χρονικό του θανάτου περιγράφεται από τη δική του σκοπιά. Οι συμβατοί ρόλοι αντιστρέφονται καθώς ο αναγνώστης συμμερίζεται την επιθανάτια αγωνία του γερμανού στρατιώτη, στον οποίο και αποδίδει ηρωικά στοιχεία. Το παιδί, αντιθέτως, αν και εξυπηρετεί έναν φαινομενικά ιερό σκοπό, μετατρέπεται σε κατά συρροή δολοφόνο και εκκολαπτόμενο μακελάρη, που παραμένει ασυγκίνητος στη θέα μιας ανθρώπινης απώλειας. Περίπου το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται και στο επόμενο διήγημα της συλλογής με τίτλο Ενας από τους τρεις θα πεθάνει.

Οι παιδικές μορφές αναλαμβάνουν πρωταγωνιστικό ρόλο στα περισσότερα διηγήματα της συλλογής και σε συνδυασμό με την επίτευξη ενός παιγνιώδους - κωμικού ύφους, εκθέτουν τη φαιδρότητα του ανθρώπινου γένους. Οι παιδικοί ρόλοι εντείνουν την αγαθή και άσπιλη ατμόσφαιρα των «φιλοσοφικών» - άχρονων αφηγήσεων, ενώ οι αφελείς και αψυχολόγητες ενέργειές τους εν καιρώ πολέμου αποδίδουν μέρος από τον ανθρώπινο παραλογισμό.

Ο μεταφραστής Ανταίος Χρυσοστομίδης μεταφέρει λεπτομερώς τον εκφραστικό πλούτο του ιταλικού πρωτότυπου κειμένου και διατηρεί το ιδιαίτερο ύφος του συγγραφέα. Ο Ανταίος Χρυσοστομίδης εξάλλου έχει μεταφράσει το μεγαλύτερο μέρος από το συνολικό έργο του Ιταλο Καλβίνο, έχοντας εντρυφήσει στη σημειολογία και στο ιδιαίτερο στυλ γραφής του.

Ο ιταλός δημιουργός καθ' όλη τη διάρκεια της συγγραφικής του πορείας φλέρταρε με πληθώρα λογοτεχνικών ρευμάτων και τάσεων, χαρίζοντάς μας έργο πολυκύμαντο και δαιδαλώδες.

Τα διηγήματα της παρούσης συλλογής, χωρίς να απολείπουν μέρος από την αυτοτέλειά τους, συνοψίζουν το ιδεολογικό υπόβαθρο και την αισθητική αξία των μεταγενέστερων έργων του Ιταλο Καλβίνο, δικαιώνοντας όσους τον θεωρούν τον σπουδαιότερο ιταλό πεζογράφο του 20ού αιώνα.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Αιώνας δικηγορίας και ιστορίας
Η Αλίκη στη Χώρα των Αλλων
Φύγε τώρα, κομμωτή κομητών
Με μελαγχολίες καθημερινότητας, φαντασίες και εφηβείες
Μήδεια ή το πάντρεμα του έρωτα με την τρέλα
Το ονειρόδραμα του Πετρούσκα
Μουσικών πάθη
Ο Αριστοφάνης και ο Χρήστος Λεοντής
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Περιβάλλον
Γράμμα από το Πάπιγκο για ένα τεράστιο περιβαλλοντικό έγκλημα
Κριτική βιβλίου
Αιώνας δικηγορίας και ιστορίας
Η Αλίκη στη Χώρα των Αλλων
Φύγε τώρα, κομμωτή κομητών
Με μελαγχολίες καθημερινότητας, φαντασίες και εφηβείες
Μήδεια ή το πάντρεμα του έρωτα με την τρέλα
Το ονειρόδραμα του Πετρούσκα
Αναμνήσεις από τον σπασμένο καθρέφτη
Μουσικών πάθη
Ο Αριστοφάνης και ο Χρήστος Λεοντής
Όψεις της ανάγνωσης
Βλέπω τα βιβλία σαν ενιαία αντικείμενα
Προδημοσίευση
Ο Μέγας Αλέξανδρος προ των πυλών των βιβλιοπωλείων / Προδημοσίευση
Συνέντευξη: Γιάννης Βουλτσίδης
Ο καραγκιοζοπαίχτης Γιάννης Βουλτσίδης λέει ...
Κινηματογράφος
Δύο βιβλία για τα 50 χρόνια Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης
Από τις 4:00 στις 6:00
Οι Τσιγγάνοι τραγουδιούνται απ' όλους
Αλλος ένας μάχιμος 65άρης