Έντυπη Έκδοση

Τι θα είχε να πει ο Δάντης σήμερα;

Συλλογικό

Το Βιβλίο του Κακού

επιμέλεια: Γιώργος Βαϊλάκης

εκδόσεις Μαγικό Κουτί, σ. 549, 22 ευρώ

Επί 22 συναπτά βράδια κοιμήθηκα με το Κακό, και δεν μετανόησα! Πήρα μαζί μου στο κρεβάτι μια γκάμα εμβληματικών αμαρτωλών: δολοπλόκους και μεγαλομανείς (τον Ιάγο και τον Ρασπούτιν), παράφρονες και δολοφόνους (τον δρα Χάνιμπαλ Λέκτερ και τον Κουρτς τού Αποκάλυψη Τώρα), τον Ιούδα (αν και ο συγκεκριμένος ήταν γένους θηλυκού) κι ένα αγόρι από την κεντρική Ελλάδα μεγαλωμένο στα χρόνια του πολέμου και μετά, στον ανταρτοπόλεμο, ως κορίτσι! Το έγκλημα αυτού του τελευταίου ήταν η εξαπάτηση· εκπροσωπούσε την κατηγορία του Κακού, που απαρτίζεται από τους μίμους και τους παραχαράκτες, όσους δηλαδή οικειοποιούνταν στη ζωή τους την μορφή άλλων προς ίδιον όφελος.

Παρομοίως και με τους υπόλοιπους, τοκογλύφους, σοδομίτες, αυτόχειρες, αδελφοκτόνους, προδότες... Είκοσι δύο εμβληματικές φιγούρες του Κακού, όπως αυτό αρθρώνεται στην περίφημη δαντική Κόλαση (1300 μ.Χ.), στους εννέα, κατηφορικούς κύκλους της οποίας βρίσκονται όλοι παραδομένοι στην αιώνια τιμωρία, ιδιαίτερη για τον καθένα τους. Δεν πρόκειται για τα πρωτότυπα (Ιάγος, Ρασπούτιν κ.λπ.) αλλά για λογοτεχνικές κατασκευές από μια πλειάδα συγγραφέων που αποκρίθηκαν στην πρόσκληση του επιμελητή Γιώργου Βαϊλάκη να δώσουν το λογοτεχνικό στίγμα του Κακού σήμερα, με αφορμή την τυπολογία της δαντικής Κόλασης. (Πόνημα, αξίζει να σημειωθεί, που σχεδίαζε να επιχειρήσει στον κινηματογράφο και ο Παζολίνι.)

Στο τελικό κεφάλαιο του βιβλίου ο Γ.Β. επισημαίνει, και σωστά, ότι η αξιολογική ηθική κλίμακα της εποχής τού Αλιγκέρι και άρα η ιεράρχηση αμαρτημάτων και τιμωριών απέχει κατά πολύ από τη σημερινή. Τότε, η σπατάλη, η τοκογλυφία και κυρίως η προδοσία θεωρούνταν ασυγχώρητες, ενώ, από την άλλη, υπήρχε μια εκτενής εξοικείωση με τη βιαιοπραγία, που σ' εμάς θεωρείται, εν γένει, απαράδεκτη. Το βιβλίο λοιπόν προσφέρεται ως «ένα επιγραμματικό και αρκετά σχηματικό παράδειγμα» της δυναμικής τού πώς διαπραγματεύεται η Δύση το Κακό, λογοτεχνικά και φιλοσοφικά.

Εν είδει συνδετικού ιστού, ο Γ.Β. μάς προσφέρει στις πρώτες 90 σελίδες του βιβλίου, μια επί τροχάδην ξενάγηση στο λογοτεχνικό παρελθόν αυτής της διαπραγμάτευσης. Βλέπουμε εδώ ότι, εν πολλοίς, η δυτική λογοτεχνία θέτει εξαρχής υπό αμφισβήτηση τη μανιχαϊστική, θρησκευτική αντίληψη της πολικής αντίθεσης του Καλού και του Κακού: από τον αμετανόητο Δόκτορα Φάουστους (1588) του Κρίστοφερ Μάρλοου, μέχρι την ανάκαμψη του Σατανά στα τελευταία άσματα του Απολεσθέντος Παραδείσου του Τζον Μίλτον (1608-1674) και μέχρι τα έργα του σουηδού οραματιστή Εμάνουελ Σβέντενμποργκ (1688-1772), όπου όσοι βρίσκονται στην Κόλαση είναι εκεί από συνειδητή επιλογή, διότι στον Παράδεισο θα ήταν, απλούστατα, ακόμα πιο δυστυχισμένοι!

Η αμφισβήτηση του διπόλου Καλό-Κακό εξελίσσεται σε έμμεση αλλά σαφή υπονόμευση στον Φάουστ του Γκαίτε (1749-1832) και απογειώνεται σε μια δοξαστική φαντασμαγορία του Κακού ως συνώνυμου της ελεύθερης βούλησης (Ντε Σαντ, Ουίλιαμ Μπλέικ, Λόρδος Βύρων, Μποντλέρ, Ρόμπερτ Λούις Στίβενσον...). Η περιήγηση κλείνει στα μέσα του 19ου αιώνα, όχι όμως χωρίς να αναφερθούν και κάποιοι πιο κοντινοί μας, άξιοι επίγονοι της λογοτεχνίας του Κακού: ο Τόμας Μαν, ο Τζέρζι Κοζίνσκι, ο Κερτ Βόνεγκατ, ο Τρούμαν Καπότε, ο Αντονι Μπέρτζες. (Ο Στίβεν Κινγκ, θα προσθέταμε, και όχι με βλάσφημη διάθεση, αλλά επειδή κάνει και αυτός ένα σύντομο πέρασμα στις σελίδες του βιβλίου.)

Επί των προ-κειμένων, τώρα. Κάποια αντλούν το υλικό τους από ιστορικά πρόσωπα και εγκλήματα, άλλα (τα περισσότερα) από διάσημους κακούς της λογοτεχνίας και άλλα είναι αμιγείς επινοήσεις (βλ. π.χ. το Απολογία Συριανού Βλασφήμου - Ο Εμμανουήλ Ροΐδης ενώπιον του Εωσφόρου, του Νίκου Κουνενή). Υπάρχει στη συλλογή, ευνόητα, μεγάλη γκάμα όσον αφορά τη σύνθεση και τον τόνο (αλλά και την έκταση) των κειμένων. Κάποια, λίγα, εξαντλούνται σε μονοκονδυλιές, ή και κορόνες, ενώ άλλα είναι χαραγμένα με ευρωστία και πειθώ. Κάποια, τέλος, δείχνουν πραγματολογική μέριμνα, ενώ άλλα την αγνοούν παντελώς ή την παρακάμπτουν τεχνηέντως. Ετσι, ενώ το βαθύσκιωτο και υποβλητικό Σκοτεινό Ευαγγέλιο (του Μάκη Πανώριου, αφιερωμένο στον μετρ Χ.Φ. Λάβκραφτ) μας ευφραίνει με την καλογραμμένη, γοτθική του πρόζα, το τελικό εύρημα με το οποίο η ιστορία εντάσσεται στη θεματολογία του βιβλίου μάς φαίνεται αχρείαστο.

Τελείως διαφορετικού τόνου είναι το στακάτο, έξυπνα συναρμοσμένο The Trombone Kid - Τα Γραπτά του Γιο Σουνγκ-Χι (Χρήστος Χρυσόπουλος). Εδώ ο συγγραφέας ανασυνθέτει το πορτρέτο ενός κατά συρροή δολοφόνου και αυτόχειρα εφήβου, μέσα από τα γραπτά του, από άρθρα στα μέσα ενημέρωσης, συνεντεύξεις με ειδήμονες, εκπροσώπους των αρχών κ.ο.κ. Ο Χ.Χ., αποφεύγοντας σοφά να «υποδυθεί» τον κεντρικό ήρωα, μας αποδίδει έναν χαρακτήρα που όντως μοιάζει «να είναι κατασκευασμένος εξ ολοκλήρου από λογοτεχνία».

Αλλη περίπτωση, πάλι, Το σωστό φύλο - Η περίπτωση της Μπίλιως Μπαρτζώκα, του Κωνσταντίνου Τζαμιώτη, ένα κατεξοχήν περιγραφικό αφήγημα που αντλεί το θέλγητρό του από την πρωτοτυπία του υλικού: τη διάσταση ανάμεσα στο βιολογικό και κοινωνικό φύλο στην ελληνική επαρχία του 1920. Με αφορμή μια υποτιθέμενη προσωπική ανάμνηση, μας δίνεται ένα ιστορικό ηθογράφημα με διατύπωση ορμητική και καίρια και χορταστικούς ρυθμούς στην εναλλαγή των εικόνων. Στο The Belvedere-Το τέλος του Χάνιμπαλ Λέκτερ, του Γιώργου Γλυκοφρύδη, εντυπωσιάζει η ψυχολογική οξύνοια στους διάλογους ανάμεσα στην Κλαρίς και τον διάσημο Λέκτερ, η οποία ωστόσο δεν συνοδεύεται από ανάλογη συγγραφική αβρότητα («...ο κάποιος εναπομείνας νεανικός βηματισμός...»;)

Παρομοίως, στο Ιούδας ή Το μυστικό Δείπνο, της Λένας Κιτσοπούλου, έχουμε ένα ευθύβολο και νόστιμο εύρημα, που όμως δεν δείχνει να υπηρετείται δεόντως από την ηθελημένα αγοραία γλώσσα.

Πολύ εύφοροι οι στοχασμοί του Λευτέρη Μαυρόπουλου για τη σχέση επιφάνειας και βάθους όταν τους εκφέρει μια ...φάλαινα (Η κληρονομιά του Μόμπι Ντικ) και αποτελεσματικά ρυπαρό το πορτρέτο του Ηλία Μαγκλίνη στο Τζον Χολμς: Σοδομισμός made in USA., έστω και αν η κοπρώδης αίγλη του σοδομισμού συγχέεται με την πορνογραφία, το AIDS και τον φόνο.

Εξαιρετικό, τέλος, το Ταξί της ερήμου: Ενας διάλογος με κενά για την τιμή της Χατίν, της Αντζελας Δημητρακάκη, όπου η συγγραφέας επιχειρεί (και φέρνει σε πέρας) τη δύσκολη ακροβασία τού να υπηρετεί ακριβοδίκαια δύο αφέντες: φόρμα και περιεχόμενο. Σε μια μεταμοντέρνα εκδοχή στρατευμένης τέχνης (όσο οξύμωρο και αν ακούγεται), η Α.Δ. μπαίνει στη θέση ενός μουσουλμάνου αδελφοκτόνου που ακολούθησε την έγκυο αδελφή του στη Γερμανία και εκεί την σκότωσε για την τιμή της οικογένειας και του Θεού, εφόσον εκείνη είχε εγκαταλείψει τον σύζυγο (από προξενιό) και την πατρίδα της. Οι ηθικές βεβαιότητες στον μονόλογο του νεαρού άντρα τσακίζουν κόκαλα και ουδένα αντίλογο επιτρέπουν. («Ζω χωρίς γεωγραφία, ζω στον πολιτισμό του Θεού».) Εξού και οι λευκές τρύπες στο κείμενο όπου οι ερωτήσεις υπονοούνται και οι απαντήσεις ...περιττεύουν.

«Εγκαταλείψτε κάθε ελπίδα όσοι εισέρχεστε εδώ». Συνολικά, παρά τα άνισα αποτελέσματα, έχουμε στο Βιβλίο του Κακού, ένα ενδιαφέρον πείραμα και πεδίο συγγραφικής άμιλλας, κατάφορτο με απαγορευμένους καρπούς, κάποιοι όχι ακόμα ώριμοι, κάποιοι γεμάτοι καλοδεχούμενα δηλητήρια.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Το σύντομο χρονικό της αιωνιότητας
Οσο διαρκεί μια νύχτα
Τουρισμός στον Αδη
Μέσω του Φρόυντ, πέρα από τον Φρόυντ
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Το σύντομο χρονικό της αιωνιότητας
Οσο διαρκεί μια νύχτα
Τουρισμός στον Αδη
Μέσω του Φρόυντ, πέρα από τον Φρόυντ
Τι θα είχε να πει ο Δάντης σήμερα;
Κλασική μουσική
Ο πάγος πάνω από το σκοτάδι
Από τις 4:00 στις 6:00
Η κόπωση και η επιρροή της στο τραγούδι
Πιστός στις μουσικές ρίζες του
Άλλες ειδήσεις
Διαλεκτικές φαντασίες για βιβλία ανέμελων παρατηρητών
Συνταγές μαγειρικής για γυναίκες συγγραφείς