Έντυπη Έκδοση

Η μυστική εταιρεία των Ροδόσταυρων και ο πολύχρωμος κόσμος των Σούφι

Frances Yates

Ροδοσταυρικός διαφωτισμός

μτφρ.: Γιάννης Καστανάρας

εκδόσεις Κουκκίδα, σ. 471, ευρώ 21,30

Η Miss Yates έγινε παγκοσμίως γνωστή με τη μνημειώδη μελέτη της για τον Τζορντάνο Μπρούνο (Giordano Bruno and the Hermetic Tradition, 1964) όταν η ίδια ήταν πλέον 65 χρόνων. Εχαιρε ήδη όμως τεράστιας εκτιμήσεως στους στενούς ακαδημαϊκούς κύκλους και μεταξύ των φοιτητών της στο Ινστιτούτο Warburg του Πανεπιστημίου του Λονδίνου. Με απίστευτα οξύ αισθητήριο ιστορικού και μεθοδικότητα αστυνομικού ερευνητή γνώριζε να συνδυάζει ιστορικές λεπτομέρειες με παραμελημένα ντοκουμέντα, δημιουργώντας απρόσμενες ανατροπές στις παγιωμένες μας αντιλήψεις περί του παρελθόντος, εμφανίζοντας αόρατα μέχρι τότε πρόσωπα και σχήματα στον ιστορικό καμβά, κεντώντας με απίστευτα πιο λεπτοδουλεμένο τρόπο το σχήμα της διανοητικής ιστορίας που θεωρούσαμε τελειωμένο. Μόνιμο πεδίο έλξης της ήταν η επιβίωση πλατωνικών και ερμητικών μοτίβων της ύστερης αρχαιότητας στον αποκρυφισμό του Μεσαίωνα και η υπόγεια επιρροή τους στην αναγεννησιακή και πρωτο-διαφωτιστική σκέψη· ιχνηλατώντας επίμονα τη μυστική πίσω όψη του δυτικού στοχασμού, το ασυνείδητο, αν μπορούμε να το πούμε έτσι, της ευρωπαϊκής φιλοσοφίας, ανασχεδιάζει τον χάρτη των νεωτερικών ιδεών δημιουργώντας εκπλήξεις σε κάθε βήμα.

Το βιβλίο αυτό, που εκδόθηκε το 1971, επιχειρεί να φωτίσει τη θρυλική μυστική εταιρεία των Ροδοσταύρων, για την οποία ελάχιστα είναι πραγματικά γνωστά και γύρω από την οποία έχουν υφανθεί τερατώδεις μύθοι και άγριες φαντασιώσεις, ιδίως από σύγχρονους αποκρυφιστικούς κύκλους και αφελείς οπαδούς τους. Τελικό της συμπέρασμα είναι ότι τέτοια εταιρεία δεν υπήρξε ποτέ· ήταν μια προπαγανδιστική επινόηση ορισμένων συγγραφέων του πρώιμου 17ου αιώνα με συγκεκριμένες πολιτικοκοινωνικές επιδιώξεις. Οι αιτίες της όμως ρίχνουν φως σε κάποια πολύ σημαντικά ιστορικά συμβάντα της εποχής, και έχουν πολύ πραγματικές συνέπειες στις πολιτισμικές διαμορφώσεις που ακολουθούν. Οταν τον Φεβρουάριο του 1613 ο Εκλέκτορας του Παλατινάτου του Ρήνου Φρειδερίκος ο Ε' παντρεύτηκε την πριγκίπισσα Ελισάβετ, κόρη του Ιακώβου του Α' της Αγγλίας, μία πανίσχυρη προτεσταντική συμμαχία συνήφθη στην καρδιά της Αυτοκρατορικής Ευρώπης, που κατά κάποιον τρόπο προέκτεινε την αγγλική Αναγέννηση στις παραδοσιοκρατούμενες αυτές ηπειρωτικές επαρχίες κι εδραίωνε τον ρόλο της Αγγλίας ως προστάτιδος των ευρωπαϊκών προτεσταντικών δυνάμεων κάτω από τη μύτη των Αψβούργων. Στη διάρκεια της σύντομης βασιλείας των νεαρών ηγεμόνων, που η ένωσή τους χαιρετίστηκε ως «ο γάμος του Τάμεση με τον Ρήνο», το Παλατινάτο έγινε θέατρο μιας πραγματικής πολιτισμικής άνθησης και μήτρα μιας πληθώρας νεωτεριστικών ιδεών, με κατεύθυνση πάντα από την Αγγλία προς την Ευρώπη· όταν όμως το ζεύγος επισκέφθηκε θριαμβευτικά την ήδη εξεγερμένη Πράγα -το κίνημα του Γιαν Χους είχε έναν κρίσιμο ρόλο στα επαναστατικά γεγονότα- διεκδικώντας τον τίτλο των Βασιλέων της Βοημίας, το 1620, η αυτοκρατορική Βιέννη αντέδρασε, επιτέθηκε στο Παλατινάτο, ο Ιάκωβος της Αγγλίας απέσυρε καιροσκοπικά τη στήριξή του και η άνοιξη του Ρήνου πνίγηκε στο αίμα. Τα γεγονότα αυτά στάθηκαν η έναρξη του Τριακονταετούς Πολέμου.

Το κλειδί της ιστορίας μας είναι τα πνευματικά κινήματα που αναπτύχθηκαν στο Παλατινάτο στη διάρκεια της βασιλείας του Φρειδερίκου και της Ελισάβετ - τα οποία, κατά την κρίση της Miss Yates, αντιπροσωπεύουν την αθέατη γέφυρα ανάμεσα στην εκπνέουσα Αναγέννηση και τον επερχόμενο ευρωπαϊκό Διαφωτισμό. Δύο ανώνυμες διακηρύξεις που εμφανίστηκαν εκείνα τα χρόνια, στα γερμανικά και στα λατινικά, η Fama Fraternitatis και η Confessio Fraternitatis (παρατίθενται ολόκληρες ως Παραρτήματα στο βιβλίο), κατάμεστες από καββαλιστικούς και ερμητικούς συμβολισμούς που απηχούσαν ιδέες του άγγλου μαθηματικού και αποκρυφιστή John Dee, του Παράκελσου και του Τζορντάνο Μπρούνο, πλέκουν τον μύθο μιας μυστικής αδελφότητας του «Χριστιανού Ροδόσταυρου», που πρόκειται να διαδώσει τα φώτα της γνώσης σε όλη την ανθρωπότητα και να εγκαινιάσει την είσοδο σε μια νέα, λαμπρή εποχή. Οι αλυσιδωτές επιδράσεις τους ανιχνεύονται σε πολλές χώρες της Ευρώπης, στις μεγαλύτερες πνευματικές φυσιογνωμίες και σε πολιτικά κινήματα της εποχής, έως το πνεύμα πραγματικών ενώσεων, από τον Ελευθεροτεκτονισμό μέχρι τη Βασιλική Εταιρεία του Λονδίνου.

Reynold Α. Nicholson

Η έννοια του προσώπου στον σουφισμό

μτφρ.: Νίκος Κουφάκης

εισαγ.: Γρηγόριος Δ. Ζιάκας

εκδόσεις Αρμός, σ. 208, ευρώ 14,20

Ο Reynold Alleyne Nicholson (1868-1945) είναι κορυφαία φιγούρα του ακαδημαϊκού οριενταλισμού και από τους βαθύτερους γνώστες του μυστικού Ισλάμ και της αραβοπερσικής ποίησης. Η μετάφραση και τα σχόλιά του στα Μαθναβί του Τζελαλουντίν Ρούμι (1925-40) και η μελέτη του Οι μυστικοί του Ισλάμ (1914) είναι έργα αξιοθαύμαστης λογιοσύνης και διαρκείς αναφορές για τους μελετητές του πεδίου. Μοναδική σκιά στην επιστημονική του βαθύνοια μπορεί να θεωρηθεί η χριστιανική του πίστη - διότι, δεν θα κουραστώ να το επαναλαμβάνω, η προσυπογραφή οιουδήποτε δόγματος δεν είναι καθόλου καλός σύμβουλος για το έργο του συγκριτικού μελετητή των θρησκειών. Η θεματική των κειμένων αυτού του μικρού τόμου -τριών διαλέξεων, στην πραγματικότητα, που ο R.Α. Nicholson έδωσε στη Σχολή Ανατολικών Σπουδών του Κέιμπριτζ το καλοκαίρι του 1922- απηχούν εμφανώς ένα χριστιανικό ενδιαφέρον: η ίδια η έννοια του «προσώπου» που συνιστά πρώτιστο αντικείμενο διερεύνησης είναι μια χριστιανική έννοια, και ο ίδιος ο μελετητής μας παραδέχεται πως «η έκφραση "θεϊκό πρόσωπο" δεν μπορεί να μεταφραστεί επαρκώς σε καμία μωαμεθανική (ενν. μουσουλμανική, όπως είναι το σωστό) γλώσσα» (σελ. 46). Προτίθεται, σαν να λέμε, να κρίνει τον σουφισμό, τον μυστικισμό του Ισλάμ, με ένα χριστιανικό κριτήριο. Αν κάτι τον νομιμοποιεί, βέβαια, είναι το γεγονός ότι το κρίσιμο κοσμοθεωρητικό διακύβευμα πίσω από αυτή τη συζήτηση, το ζήτημα του πανθεϊσμού ή της υπερβατικότητας του θείου, είναι ζήτημα που έχει όντως απασχολήσει τις θεολογικοφιλοσοφικές συζητήσεις εντός του Ισλάμ, από το οποίο αναμενόταν να κριθεί άλλωστε και η όχι πάντοτε βέβαιη «ορθοδοξία» πολλών από αυτά τα εξωτικά παρακλάδια μιας μεγάλης θρησκείας.

Τελεσίδικη απάντηση δεν δίνεται στο ερώτημα - και αναμενόμενα, εφόσον ο πολύχρωμος κόσμος του μυστικού Ισλάμ δεν είναι καθόλου ομοιογενής κι έχει συχνά δεξιωθεί επιβιώματα λατρειών και αντιλήψεων που δεν μπορούν να χωρέσουν στην προκρούστεια κλίνη του μονοθεϊσμού. Το εντυπωσιακότερο στοιχείο που μένει στον απροκατάληπτο αναγνώστη, είναι ότι στις ποικίλες σουφικές δοξασίες υπάρχει χώρος τόσο για προσωποποιημένες μεταφορές της αγάπης και του έρωτα όσο και για βιώματα εκστατικής αυτοεκμηδένισης μέσα σε μιαν απρόσωπη κοσμική πραγματικότητα - πράγμα που με αφοπλιστική ειλικρίνεια ομολογείται από τον ίδιο τον συγγραφέα, παρ' όλη την προαποφασισμένη του βεβαιότητα περί του αντιθέτου: «Υπάρχει το εξής περίεργο: παρά τη δύναμη και το βάθος των προσωπικών σχέσεων, οι οποίες, όπως έχουμε δει, ενώνουν τους Σούφι τον έναν με τον άλλον, με τον προφητικό Μεσίτη και με τον ίδιο τον Θεό, αυτές οι σχέσεις πολύ συχνά εμφανίζονται να φτάνουν στο απόγειό τους μέσα σε μια ενότητα που αποκλείει όλες τις σχέσεις - η ενότητα της σταγόνας βροχής που χάνεται στον ωκεανό ή της νυχτοπεταλούδας που αφανίζεται στη φλόγα του κεριού. Δεν ξέρω πώς να το εξηγήσω αυτό και φυσικά η λέξη "πανθεϊσμός" δεν προσφέρει κάποια ικανοποιητική εξήγηση» (σελ. 199). Στη στοχαστική του αυτή περιδιάβαση ωστόσο, που περνάει από μεγάλους σταθμούς, όπως η Ράμπι'α, ο Τζουνάιντ της Βαγδάτης, ο αλ-Χάλατζ, ο αλ-Γαζάλι, ο Ιμπν ουλ-Φάριντ και βέβαια ο Τζαλαλουντίν Ρούμι, ο καθηγητής Nicholson φέρνει στο φως γοητευτικές πτυχές απόκρυφων κι εν πολλοίς άγνωστων διδασκαλιών, όπως κατεξοχήν η παράδοξη δοξασία της προΰπαρξης του προσώπου τού Μωάμεθ - του αρχετυπικού Ανθρώπου, σαν να λέμε, πριν από την ίδια τη Δημιουργία (τη γνωστικιστική ταυτότητα της οποίας μάλλον αποτυχαίνει ν' αναγνωρίσει στον ζήλο του να βρει χριστολογικές αντιστοιχίες). *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Η μαγεία του μικρού
Η άφθαρτη γοητεία του Ρέιμοντ Τσάντλερ
Συνωμοσίες επί χάρτου χωρίς άλλοθι
Η επιστροφή του στρατιώτη
Στην πολυσημία της παιδικής ηλικίας
Ακραία συναισθήματα
Φαντασιακό και φιλοσοφία στον Καστοριάδη
Σεμνότητα και ευπροσηγορία
Προαιώνιες αλληγορίες
Ζωής αγώνας άγονος;
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Η μαγεία του μικρού
Η άφθαρτη γοητεία του Ρέιμοντ Τσάντλερ
Συνωμοσίες επί χάρτου χωρίς άλλοθι
Η μυστική εταιρεία των Ροδόσταυρων και ο πολύχρωμος κόσμος των Σούφι
Η επιστροφή του στρατιώτη
Στην πολυσημία της παιδικής ηλικίας
Ακραία συναισθήματα
Φαντασιακό και φιλοσοφία στον Καστοριάδη
Σεμνότητα και ευπροσηγορία
Προαιώνιες αλληγορίες
Ζωής αγώνας άγονος;
Από τις 4:00 στις 6:00
Ενα ταξίδι στην Αίγυπτο
40 χρόνια χωρίς τους Beatles
Λογοτεχνία
Ο γερο-Λέμας
Το εγχείρημα της χειραφέτησης του πνεύματος στον αιώνα του Διαφωτισμού
Περί εκδοτών, δημιουργικής γραφής και άλλων βασανιστικών λέξεων
«Να είχεν ο έρωτας σαΐτες...»
ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗΣ
Συνταγές επιβίωσης σε μεξικανικούς καιρούς
Άλλες ειδήσεις
Θέατρο «Εκάτη»
Φραντζέσκα ντα Ρίμινι
ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ