Έντυπη Έκδοση

Ενα βιβλίο σχεδόν «αχειροποίητο» - Ενα θεατρικό έργο με «μηδέν λιπαρά»

***Γιώργος Χρονάς

Η γυναίκας της Πάτρας

τρίτη έκδοση, έβδομη χιλιάδα

εξώφυλλο-σύλληψη: Kirios Kriton

εκδόσεις Οδός Πανός, σ. 256, 15 ευρώ

**Γιώργος Χρονάς

Η γυναίκα της Πάτρας

διασκευή - σκηνοθεσία:

Λένα Κιτσοπούλου

σκηνικά - κοστούμια: Τατιάνα Σουχορούκωφ

ερμηνεία: Ελένη Κοκκίδου

«Από Μηχανής Θέατρο»

α. Η δεύτερη και η τρίτη εύρεσις της Πανωραίας

Θα ήταν σωστό αν λέγοντάς το το εννοούσαμε κιόλας ότι ο Γιώργος Χρονάς με τη Γυναίκα της Πάτρας έφερε μιαν επανάσταση στον χώρο της διηγούμενης βιογραφίας, αφού για πρώτη φορά, απ' όσο ξέρω, έχει επιχειρηθεί στη χώρα μας κάτι παρόμοιο στον τομέα του βιβλίου.

Οσοι έσπευσαν τότε, με την πρώτη έκδοση του βιβλίου τον Μάρτιο του 1989,να υπογραμμίσουν τον ανορθόδοξο ή ακόμα και τον πειραματικό χαρακτήρα του,παρανόησαν έναν γνωστό τοις πάσι κανόνα της βιογραφίας, πολλού γε δή της αυτοβιογραφίας: ότι δηλ. η βιογραφία μόνο αν δεν είναι υστεροφημία και διαφημιστικό πλασάρισμα για να κρατηθεί στη ζωή και στο χάζεμα μια παραφουσκωμένη απ' το botox ετερότητα,αξίζει την ιστορικότητα του προσώπου που μέσα απ'αυτήν διαγράφεται. Κι επειδή τίποτε δεν είναι ανιδιοτελές σ' αυτό τον κόσμο, μήτε κι αυτής της βροχής εξαιρουμένης, η Γυναίκα της Πάτρας, ενώ φώναζε μ' όλη τη δύναμη των πνευμόνων της ότι δεν είναι ακόμα μία καλτ προσποίηση, περιτυλιγμένη σαν φοντάν συνοικιακού γλυκού με την κόκκινη ζελατίνα της φτήνειας και της προστυχιάς, η επινόηση ακόμα μιας γυναικείας ύπαρξης μεθυσμένης από τη δυστυχία της έδωσε τέτοια φτερά αναγνωσιμότητας σ' ένα βιβλίο που ούτως ή άλλως δεν θα περνούσε απαρατήρητο. Θυμηθείτε ανάλογα βιβλία που προηγήθηκαν της Γυναίκας της Πάτρας, της Αμαλίας Μεγαπάνου ας πούμε ή της Λιλής Ζωγράφου, για να καταλάβετε την ειδοποιό διαφορά ενός βιβλίου που δεν βγήκε από κανένα συρτάρι κοινωνικής μεγαλοψυχίας ή πολιτικής προοδευτικότητος, αλλά ξεπήδησε απ' τη σχεδόν κλοουνίστικη μεγαλαυχία μιας γυναίκας, που στην άκρη μιας μεγάλης πόλης, μες στο φτωχό σπιτικό της, παίρνει φωτιά απ' τα λεγόμενά της μπροστά στον κ. Γιώργο Χρονά, μπροστά δηλαδή στο μοναδικό της κίνητρο, όχι για ν' αποδείξει ότι είναι κάποια και ότι αξίζει, αλλά για να αδειάσει μέχρις εξαφανίσεως το βάρος της ζωής της μπροστά μας. Το προσόν της εξαφανίσεως του προσώπου διά του έργου και μέσα απ' το έργο συνιστά ήδη μια μεγάλη λογοτεχνική αρετή, δύσκολη και ακατόρθωτη ακόμα και για έμπειρους συγγραφείς.

Η Πανωραία με το να διηγείται, με το να ακούει δηλαδή τη φωνή της ενώ διηγείται, μεταμορφώνεται μπροστά στα μάτια μας από έναν προφορικώ τω τρόπω συζητητή, σ' έναν σεμιναριακό καθηγητή που έχει προετοιμαστεί μέρες πριν, μπορεί και χρόνια, γι' αυτό το μάθημα προγύμνασης και γνωριμίας με τον εαυτό της.

Λένε ότι ο ικανός συγγραφέας μεταποιεί τρόπον τινά τον αναγνώστη του και από κάτι γνωστό για τον εαυτό του, τον κάνει αγνώριστο, δηλ. αποκαλυπτόμενο στο φως της δικής του συνείδησης. Ετσι που αν αυτό το κολοβωμένο από κάθε δημιουργική ή συγγραφική πρόθεση έργο μάς φαίνεται ότι έρχεται προς το μέρος μας σχεδόν ανάπηρο, χωρίς πρόσωπο, μέλη ή χέρια, υποβασταζόμενο μόνο από μια γυναίκα, λιγάκι ανισόρροπη, λιγάκι επιρρεπή -από μοναξιά, από δυστυχία, από ανικανοποίητο;- στο παραμιλητό και στην ενδοσκόπηση, αυτό συμβαίνει γιατί εμείς αυτομάτως μεταμορφωνόμαστε σε ένα είδος δοχείου για να μεταγγιστεί ξανά και ξανά μέσα μας, όχι μόνο κάποιο είδος φρεσκάδας και πρωτογονισμού συγκεκριμένου, αλλά κάποια ζωτικά κύτταρα της δικής μας, εντόπιας φυλογένεσης.

Αν η διήγηση της Πανωραίας μάς φαίνεται σαν τη δεύτερη και τρίτη εύρεση της αποτμηθείσης κεφαλής του Προδρόμου και Βαπτιστή Ιωάννη, αυτό δεν έχει να κάνει με κάποιο είδος απαρτίωσης της παράδοσης των λαϊκών αναγνωσμάτων, όπως οι βίοι των αγίων ας πούμε, με την ακεραίωση ενός παλαιού λειψάνου μιας περασμένης εποχής, αλλά με την ίδια τη γεύση της πραγματικότητος. Η Πανωραία διψάει για δικαιοσύνη όπως άλλοι διψάνε για νερό. Τα φοβερά της λόγια, το στόμα της, που λες και βγαίνει μέσα απ' τον πηλό της γης, πεινάει για την ημέρα που όλα θα αποδοθούν στους δίκαιους, δηλ. στους κατατρεγμένους.

Τα δύο στοιχεία που φέρει σταυροειδώς στους ώμους της και φαίνεται να έχει σταυρωθεί ανάμεσά τους, είναι η θηλύτητα του σώματος και της ειδής του, που την ισοφαρίζει η δωρικότητα του μυαλού. Γνωρίζουμε βέβαια ότι η Πανωραία υπήρξε πόρνη, αφού η δημοφιλία της, αυτή που την έκανε τόσο παράξενη για το φύλο της ανάμεσα στις όμοιές της, είναι αυτό το γεγονός: ότι δηλ.το φύλο της δεν έμεινε κρυμμένο όπως σε μια μάνα, σε μια σύζυγο, αλλά φανερώθηκε στους πολλούς, στο σύμπαν των αντρών. Το γεγονός ότι αυτή, η Πανωραία, πήγε με τόσους άντρες για βιοπορισμό ή απόλαυση, τη συγκλονίζει ακόμα και τώρα, στη δύση του βίου της. Αντί να πλέκει ή να κεντάει, δηλ., όπως μας λέει ο Φρόυντ, αντί να κλείνει και να ράβει τον κόλπο της στην εισβολή του ανδρικού οργάνου, η Πανωραία συγκλονίζεται με το φύλο της, που της γνώρισε κάτι που ώς τότε δεν γνώριζε: τον εαυτό της και τους άλλους.

Αυτή η γνώση η σχεδόν προφητική, την κάνει να μιλάει λιτά, επιγραμματικά, να δανείζεται σχήματα και μορφές από ολόκληρο το ρεπερτόριο που διαθέτει, ρεπερτόριο συχνά τυχοδιωκτικό, ξεπατικωμένο από εφημερίδες, από φωτογραφίες του σινεμά και σινερομάντζα.

Λεκτικά σχήματα που αποτυπώνουν μιαν ολόκληρη εποχή, που έζησε την ανέχειά της με κινηματογραφικό τρόπο, καπρίτσια κοπιαρισμένα για να τα μασάνε οι φαντάροι σαν τα νέα φρούτα της ηδονής, περιγραφές ταξιδιών, προσκυνήματα, πεζοπορίες, διδακτισμός, οικογενειακές περιπέτειες, όλα χρησιμοποιούνται για να είναι το πέρασμά της στο χώρο και στον χρόνο σημαντικό, σαν το πέρασμα μιας ντίβας, μιας αρτίστας.

Βλέπουμε επιτέλους το Αίγιο με τα μάτια της, όπως θα έπρεπε να είναι, ελληνικό και μοναδικό, σαν κανέναν άλλο τόπο, την Κακιά Σκάλα, τον Πύργο Ηλείας, την Ομόνοια, όχι σαν ονόματα ψιλά, επαρχιακά ή χωριάτικα, αλλά σαν τόπους που έζησε αυτή, τόπους γεμάτους έξαψη και πλησμονή, ζωντανούς κι ενδιαφέροντες. Οι αστυνομικοί, τα κουτσαβάκια, οι παπάδες, οι γέροι και οι γριές, η άτιμη πεθερά και ο Ζακυνθινός, οι αμερικανοί ναύτες είναι η ζαλιστική σειρά των ανθρώπινων όντων που δίχως αυτά η Πανωραία πιθανώς να μην υπήρχε: έτσι, η αναγκαιότητα, η φασαρία όλων των υπάρξεων, μαζί με τα πότε τέσσερα πότε πέντε παιδιά της, ο ιεχωβάς άντρας της, είναι όπως σε όλα τα παραμύθια, όχι ένα παραγέμισμα ή ένας αριθμός, αλλά ο ίδιος ο καμβάς της ζωής. Δίχως αυτά θα υπήρχε μόνο ψυχολογισμός, ατομικές υπάρξεις, ίσως με μια ιδέα ψυχαναλυτικής παρατήρησης, δηλ. η διύλιση σαν αυτοσκοπός του φανταστικού.

Ξεφυλλίζοντας την παρούσα έκδοση του βιβλίου, ο νέος αναγνώστης, όπως και ο παλαιός, καλύτερα θα ήταν να βυθιστεί στην απόλαυσή του και αντί ν' αναρωτηθεί αν πρόκειται πράγματι για ένα παιχνίδι με καθρέφτες και προσωπεία, να μείνει όσο περισσότερο μπορεί στο απροσποίητο τού γεγονότος, αναβάλλοντας όσο περισσότερο μπορεί κάποιους εύλογους συμβολισμούς και ερωτήματα. Ο Γιώργος Χρονάς ανέθεσε στην Πανωραία έναν ρόλο κι αυτή, σαν καλογυμνασμένο άλογο του τσίρκου, σαν έτοιμη από καιρό, δεν άφησε την ευκαιρία να πάει στράφι. Επιασε το τρομερό είδωλο του καθρέφτη της από τα κέρατα,απλώνοντας μεθοδικά μια λεπτή στρώση απ' το κοκκινάδι και την πούδρα της τέχνης πού και πού, πάνω στα χείλη, κάτω απ' τα μάγουλα, αφήνοντας το υπόλοιπο αχειραγώγητο και κοινωνήσιμο. Ακριβώς όπως τη γέννησε η μάνα της και τη δημιούργησε ο Θεός.

β. Μια θεατρική μεταγραφή

Οταν μια τόσο αδρή πρόζα σαν τη Γυναίκα της Πάτρας μεταφέρεται πάνω στη σκηνή, μπορεί να συμβούν δύο τινά: ή το έργο που θα προκύψει από τη συνάντηση δύο διαφορετικών ειδών να είναι μια απλή εικονοποίηση του κειμένου, άρα το δεύτερο χέρι και η μεταχείρισή του να εξυπηρετούν την ανάγνωση του μητρικού κειμένου, ή η θεατρική μεταστοιχείωσή του -που αναγκαστικά θα πέσει στους ώμους ενός μόνου υποκριτή- να ζωντανέψει και να κάνει περισσότερο δημόσιο ένα κείμενο που το απολαμβάνει κανείς ακόπως και ιδιωτικώς. Κι επειδή η Γυναίκα της Πάτρας είναι ένα εύκολο, ρέον κείμενο όσον αφορά τη μυθοποιητική και συμβολική του διάσταση, το ωριαίο ή και κάτι παραπάνω χρονικό του «στρίμωγμα» πάνω στη σκηνή μπορεί ν' αποδειχθεί δίκοπο μαχαίρι ή σταυρόλεξο για δυνατούς παίκτες.

Οι ειδικοί λένε ότι ο θεατρικός μονόλογος είναι το πιο δύσκολο είδος θεάτρου,αφού στην ουσία μονόλογος και θέατρο αλληλοαναιρούνται. Αφού το θέατρο είναι η ένδυση και η παράσταση ρόλων μπροστά στο κοινό, ο θεατρικός μονόλογος είναι από μόνος του μια έκτακτη περίσταση, ένα μιμόδραμα του άδειου από υποκριτές θεατρικού χώρου, όπου ο ένας υποκριτής πρέπει να περιέχει και τον αντίπαλό του υποκριτή στη θεατρική δράση.

Κι επειδή το θέατρο, κάθε θέατρο, είναι μια πάλη εν εξελίξει, ο θεατρικός μονόλογος -όταν πετυχαίνει στον σκοπό του- είναι δύο θέατρα σε ένα, ένα πρωτεύον κι ένα συμπληρωματικό.

Εύκολα μπορεί να συμπεράνει κανείς ότι το πρωτεύον είναι το έργο, δηλ. το κείμενο, ο ποιητής: ουδέν αναληθέστερο. Το πρωτεύον είναι η εμπειρία και η απήχηση του κειμένου πάνω στον υποκριτή και συνεκδοχικά πάνω στον θεατή. Σ' ένα κείμενο οικονομημένο εξαρχής πάνω σε μια ταυτότητα, όπως αυτή της Πανωραίας, περισσότερο υποθέτουμε τη βούληση παρά το πρόσωπό του. Δεν βλέπουμε και δεν ακούμε τίποτε παραπάνω απ' όσο το κείμενο επιτρέπει να δούμε. Στο θέατρο, η κουρτίνα της σκηνής, ένα ριντό που μισανοίγεται, μια κουκέτα ή ένα κρεβάτι που στρώνεται στο σκοτάδι σιωπηλά, τα βήματα της προετοιμασίας των σκηνικών, μια πόρτα που κλείνει, το τσαφ ενός προβολέα, μια μυρωδιά είναι οι λέξεις μιας μυθοπλασίας που πρέπει να συντελεσθεί τεχνητά, δηλ. μη οραματικά, μπροστά στα μάτια μας. Ολοι μας έχουμε διαβάσει ένα βιβλίο περισσότερες από μία φορές. Ολοι μας ή κάποιοι από εμάς έχουμε δει μια παράσταση περισσότερες από μία φορές. Το πιάσιμο της μέσης μας και ο πόνος των διπλωμένων μας ποδιών είναι ακριβώς ο χρόνος του θεάτρου, όχι επειδή ο χρόνος του θεάτρου κάποτε τελειώνει, ενώ του βιβλίου όχι, αλλά γιατί το θέατρο, όντας μια κατάσταση του χώρου του παρόντος, πρέπει να γίνει και να ολοκληρωθεί στον παρόντα χώρο.

Η παράσταση που ανέβηκε στο «Από Μηχανής Θέατρο», με αφορμή και σε αντιστοιχία με την εντύπωση την αναγνωστική της Γυναίκας της Πάτρας, είναι μια μεταφορά της συγκινησιακής δύναμης του έργου περισσότερο, παρά μια εικονογράφηση ψυχολογικών καταστάσεων υπογείως καμουφλαρισμένων. Η υποκριτική δεινότητα της κ. Ελένης Κοκκίδου είναι η αποκάλυψη και το μυστικό αυτής της επιτυχημένης μεταστοιχείωσης: ένδυση, υπόδηση, βάδιση και φωνή, ενώ φυσιολογικά στην καλύτερη των περιπτώσεων θα αποτελούσαν τα συστατικά μιας περσόνας, ενός προσωπείου, εδώ προσπερνούν μες στη ροή της ηθοποίας την αρχετυπική Πανωραία και τη διυλίζουν, όχι σε μια νταρντάνα όπως θα τη φανταζόμασταν στις σελίδες του βιβλίου, αλλά σε κάτι πραγματικά κοριτσίστικο, γυναικείο. Η δροσιά και το λεπτοφυές της φωνής της κ. Κοκκίδου κάνουν τ' ανήκουστα λόγια της κειμενικής Πανωραίας ν' ακούγονται περισσότερο «άτοπα» και ανοικονόμητα απ' ό,τι θα τ' ακούγαμε από μια βαριά κοντράλτα φωνή, με χοντρά σκουλαρίκια και μαύρους κύκλους γύρω απ' τα μάτια. Ετσι που η κ. Ελένη Κοκκίδου με το γούνινο γιλέκο της, με τη ματιά της, που εξερευνούσε πάνω απ' τα κεφάλια των θεατών και δίπλα στους παρευρισκομένους, το ματεριαλιστικό φάντασμα μιας διαφεύγουσας Πανωραίας,πρόσθεσε το δικό της βεστιάριο πάνω στη σκοτεινόχρωμη ρόμπα του σπιτιού της άλλης, κάνοντας ό,τι κάνει ένας πραγματικός δημιουργός: δημιουργώντας όχι ένα ρουφηγμένο υποκατάστατο, αλλά σκύβοντας πάνω απ' την παλιά σόμπα με τα μπουριά, στο φτωχό σπιτικό της, το ντυμένο με τις αποχρώσεις του χειμώνα, απόθεσε πάνω στην ποδιά εκείνης της τεταραγμένης ύπαρξης το φωτοστέφανο της δικής της τέχνης.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Βιβλίο
Το χωρίς προϋπόθεση βλέμμα του ταξιδιώτη
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Αφιέρωμα
Αμήν
Βιβλία για τις πασχαλινές ημέρες
Μία λίμνη δίχως βάθος!
Η κρίση του γραπτού Τύπου, η δύναμη της Ιστορίας και η μαγεία της Πόλης
Βιβλίο
Ενα βιβλίο σχεδόν «αχειροποίητο» - Ενα θεατρικό έργο με «μηδέν λιπαρά»
Το χωρίς προϋπόθεση βλέμμα του ταξιδιώτη
Κριτική βιβλίου
Παπαδιαμαντικό μετάφρασμα
Ο Ζακ Ντεριντά και «το φάρμακον» ενός εκπατρισμένου υποκειμένου
Εις κεκοιμημένους...
Λεονάρντο ντα Βίντσι Οι σημειώσεις μιας μεγαλοφυΐας
Η εποχή των μπολιβαριανών;
Μουσική
Εγινε σταρ από σύμπτωση
Άλλες ειδήσεις
Συνταγές μαγειρικής για γυναίκες συγγραφείς