Έντυπη Έκδοση

Παπαδιαμαντικό μετάφρασμα

Ε. Γ. Ουέλλς

Ο Αόρατος

μετάφραση: Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης

φιλολογική επιμέλεια: Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλος,

Λαμπρινή Τριανταφυλλοπούλου

επίμετρο: Πέγκυ Καρπούζου

σχέδια: Εύη Τσακνιά

εκδόσεις Κίχλη, σ. 296, 17,90 ευρώ

Εδώ και πάνω από έναν αιώνα, τα μυθιστορήματα επιστημονικής φαντασίας του Χέρμπερτ Τζορτζ Γουέλς μεταφράζονται και ξαναμεταφράζονται σε πλείστες όσες γλώσσες, συμπεριλαμβανομένης της ελληνικής. Ανάμεσα στα δημοφιλέστερα από αυτά είναι «Ο Αόρατος Ανθρωπος». Πρωτοδημοσιεύτηκε σε συνέχειες, καλοκαίρι 1897, σε μεγάλης κυκλοφορίας εβδομαδιαίο αγγλικό περιοδικό της εποχής (Pearson's Weakly) και μέσα στον ίδιο χρόνο έκανε τρεις εκδόσεις σε βιβλίο. Δύο έγιναν στην Αγγλία -η δεύτερη με διορθώσεις και επίλογο- και μία στην Αμερική. Στο γύρισμα εκείνου του αιώνα, Δεκέμβριο 1900-Ιανουάριο 1901, δημοσιεύτηκε η πρώτη γαλλική μετάφραση. Κι αυτή σε συνέχειες, σε μεγάλης κυκλοφορίας περιοδικό (La Revue de Paris), ενώ μέσα στους πρώτους μήνες του 1901 εκδόθηκε σε βιβλίο. Αυτή η έκδοση έφερε τον Γουέλς και στην Ελλάδα. Το βιβλίο έφτασε στο γραφείο του Δημήτρη Κακλαμάνου, διευθυντή τότε της εφημερίδας «Το Αστυ», και δόθηκε εσπευσμένα προς μετάφραση. Από 14 Ιουλίου μέχρι 25 Αυγούστου 1901, «Ο Αόρατος», κατά την ελληνική απόδοση του τίτλου, αποτέλεσε την καθημερινή «επιφυλλίδα» της εφημερίδας. Ωστόσο, παρά την απήχηση που θα πρέπει να είχε, δεν εκδόθηκε σε βιβλίο. Σε αυτό ίσως να συνετέλεσε η αποχώρηση, στο τέλος του έτους, του Κακλαμάνου από τη διεύθυνση της εφημερίδας. Οπως και να έχει, εκείνη η μετάφραση έμεινε καταχωνιασμένη στο «Αστυ». Δεν γνωρίζουμε πότε «Ο Αόρατος Ανθρωπος» πρωτοεκδόθηκε στα καθ' ημάς σε βιβλίο, ούτε ποιος έκανε τη μετάφραση. Η βιβλιογραφία εν Ελλάδι εθεωρείτο και, δυστυχώς, εξακολουθεί να θεωρείται περιττή πολυτέλεια. Πάντως, μέχρι και σήμερα, μεταφράζεται μία, αν όχι και περισσότερες φορές, μέσα σε κάθε δεκαετία.

Η πρώτη ελληνική μετάφραση φαίνεται πως ανέμενε το πλήρωμα του χρόνου για να πάρει τη μορφή βιβλίου. Η έκδοσή της συνέπεσε με την επιστημονική επιβεβαίωση της ουτοπικής σύλληψης του Γουέλς. Σύμφωνα με τους επιστήμονες, βρισκόμαστε στο λυκαυγές της εποχής των αόρατων υλικών. Στο εγγύς μέλλον αναμένονται άλματα στην τεχνολογία των λεγόμενων μετα-υλικών. Δηλαδή, υλικών που έχουν την ιδιότητα να εκτρέπουν το φως και συνεπώς, να καθίστανται αόρατα. Μένει, ακόμη, να φανεί κατά πόσο η μετανεωτερική εποχή θα επαληθεύσει και το ηθικό δίδαγμα του γουελσιανού μυθιστορήματος, ότι επιστημονικές ανακαλύψεις χωρίς ανθρωπισμό φέρνουν μόνο πόνο και καταστροφή.

Ο μύθος του Αόρατου θα μπορούσε να χαρακτηριστεί αρχετυπικός, καθώς τον βρίσκουμε από την ελληνική μυθολογία μέχρι το λαϊκό παραμύθι και από τον «Μικρό ήρωα» έως τον Χάρι Πότερ. Ο Γουέλς έδωσε στον εν λόγω μύθο τη μορφή ενός περιπετειώδους αφηγήματος, που εκτυλίσσεται κατά το δίσεκτο 1896, με έντονη δράση και μόνο άρωμα επιστημονικού. Αλλωστε, όλα τα μυθιστορήματα επιστημονικής φαντασίας, που έγραψε μαζεμένα στα τέλη του 19ου αιώνα, τα έστησε γύρω από την απειλή μυστήριων πλασμάτων. Αποκυήματα μιας γόνιμης φαντασίας, που αντλούσε έμπνευση από τις επιστημονικές ανακαλύψεις και τους φόβους που προκαλούσαν. Στα πρώτα κεφάλαια του «Αόρατου Ανθρώπου», υπάρχουν αόριστες νύξεις για τις έρευνες του ήρωα, που θυμίζουν περισσότερο τα πειράματα των αλχημιστών. Μόνο σε ένα κεφάλαιο, το 19ο, από τα συνολικά 28, οι περιγραφές γίνονται πιο συγκεκριμένες και αποκτούν κάποιον επιστημονικό χαρακτήρα. Ο συγγραφέας αναμειγνύει στοιχεία από τη Βιολογία, την οποία είχε σπουδάσει, με περιγραφές πειραμάτων, παρόμοιων με εκείνα του Βίλχελμ Κόνραντ Ραίντγκεν, που είχαν αναστατώσει την επιστημονική κοινότητα. Μόλις έναν χρόνο πριν, ο γερμανός φυσικός είχε ανακαλύψει μία άγνωστη ακτινοβολία, εξού και η ονομασία ακτίνες Χ, που είχε την ιδιότητα να καθιστά ορισμένα στερεά σώματα διαφανή. Ο ήρωας, εξηγώντας τα πειράματά του, αναφέρει παρεμπιπτόντως και τον αιθέρα, του οποίου η ύπαρξη συνιστούσε, τότε ακόμη, κεφαλαιώδες επιστημονικό πρόβλημα. Ο Αϊνστάιν, που θα αποδείξει τελεσίδικα την ανυπαρξία του, αργεί ακόμη.

Κατά τ' άλλα, ο ήρωας του Γουέλς την έπαθε όπως ο γάιδαρος του Απουλήιου. Μέσα στον ενθουσιασμό της μεταμόρφωσης, δεν λογάριασε τα μειονεκτήματα της νέας του κατάστασης. Αν ο γάιδαρος δεν μπορούσε να ξεχωρίσει τα ροδοπέταλα από τους ανθούς της πικροδάφνης, εκείνος αδυνατούσε χωρίς ορατή υπόσταση να κινηθεί στην πόλη και να προμηθευτεί τα αναγκαία για τα πειράματά του. Αντιστρέφοντας το παραμύθι, που θέλει να γίνεσαι αόρατος φορώντας έναν σκούφο, εκείνος αναγκάστηκε να καλυφθεί με ενδύματα για να γίνει ορατός. Υστερα, με σκοπό να επαναλάβει τις αλχημείες του, εγκατέλειψε την πολυκοσμία του Λονδίνου και κατέφυγε σε ένα χωριό του δυτικού Σάσεξ. Πάντως, ο αφηγητής δεν συμπάσχει με τον Αόρατο. Ολόκληρο το μυθιστόρημα είναι γραμμένο από τη σκοπιά όσων τον συναντούν και τον συναναστρέφονται. Πρώτα οι χωρικοί, που έρχονται αντιμέτωποι με αυτόν τον φασκιωμένο σαν μούμια επισκέπτη, και μετά ένας αλήτης και ένας παλαιός συμφοιτητής του.

Τότε, ο Γουέλς ήταν ένας τριαντάχρονος δάσκαλος Χημείας και Φυσικής. Η γραφή μυθιστορημάτων αποτελούσε γι' αυτόν ένα ευχάριστο πάρεργο, που, συν τω χρόνω, αποδείχτηκε ιδιαίτερα αποδοτικό. Σκιαγραφεί με άνεση χαρακτηριστικούς τύπους, αναπλάθει με ιδιαίτερη δεξιότητα τον λαϊκό λόγο, αλλά ουδόλως ενδιαφέρεται για ψυχολογικές εμβαθύνσεις. Οι δύο, όλοι κι όλοι, ήρωες, που πλάθει στον «Αόρατο Ανθρωπο», δείχνουν στερεότυποι. Υπερόπτης και χωρίς ηθικές αναστολές ο Αόρατος, ένας ερευνητής χωρίς περιέργειες ο παλαιός συμφοιτητής του, στον οποίο εκμυστηρεύεται τα πειράματά του. Ακλόνητος στις ηθικές του αρχές ο τελευταίος, σπεύδει να καταδώσει τον φίλο του στην Αστυνομία. Η γραφή του Γουέλς έχει ζωντάνια, όχι, όμως, ιδιαίτερες λογοτεχνικές αξιώσεις. Σε μεταγενέστερα μυθιστορήματά του, που δεν είχαν την ίδια εμπορική επιτυχία, έδειξε ταλέντο σατιρογράφου.

Τη λογοτεχνική χάρη, που έλειπε από τον «Αόρατο Ανθρωπο», του την προσφέρει, στην πρόσφατη έκδοση, το αόρατο χέρι του μεταφραστή. Εδώ, μάλιστα, πρόκειται κυριολεκτικά για το χέρι ενός αόρατου, αφού εκείνη η ιστορική, πρώτη μετάφραση ήταν έργο ανώνυμου. Βεβαίως, σε ένα λίγο μεταγενέστερο δημοσίευμα της εφημερίδας αναφερόταν ότι τις «επιφυλλίδες» εκείνου του έτους τις μετάφραζε ο Παπαδιαμάντης. Ωστόσο, την οριστική απόδοση της μετάφρασης του «Αόρατου» στον Σκιαθίτη την έκανε ο πιστός ιχνηλάτης του Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος. Οπως υποστηρίζει, υπάρχουν περιπτώσεις ανώνυμων μεταφράσεων, όπου η παρουσία μίας και μόνης λέξης πιστοποιεί την παπαδιαμάντεια πατρότητά της. Δηλαδή, κάτι σαν σήμα κατατεθέν. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, προτείνει τη λέξη κουρμαντέλα, που, στο σκιαθίτικο ιδιόλεκτο, σημαίνει τραμπάλα. Λέξη που ο Παπαδιαμάντης χρησιμοποιεί σε δύο διηγήματά του, με κυριολεκτική αλλά και μεταφορική σημασία. Εκείνο που διαφεύγει την προσοχή του Τριανταφυλλόπουλου, είναι ότι η συγκεκριμένη λέξη στον «Αόρατο» δεν αποδίδει κάποια αντίστοιχη αγγλική, αλλά συνιστά προσθήκη του μεταφραστή. Σαν ο Παπαδιαμάντης να υπογραμμίζει το γνήσιο της μετάφρασης.

Κατά σύμπτωση, όταν ο Παπαδιαμάντης καταπιάστηκε με την εν λόγω μετάφραση, βρισκόταν ήδη στο κλίμα του «Αόρατου». Μέσα στον προηγούμενο χρόνο, είχε δημοσιεύσει τρία διηγήματα με φαντάσματα, μάγισσες και δαιμόνια, στα οποία υπάρχουν υποβλητικές σκηνές φόβου από υπερκόσμια συμβάντα. Αλλά και οι χωρικοί του Σάσεξ πρέπει να του ήταν οικείοι. Οι τρόποι που συμπεριφέρονται και τα πανηγύρια τους θυμίζουν Σκιαθίτες των διηγημάτων του. Στο «αυτί» του βιβλίου αναδημοσιεύεται απόσπασμα κριτικής του Νίκου Φωκά για την ενυπόγραφη παπαδιαμαντική μετάφραση του βιβλίου τού Αλφόνσου Δώδε, «Ταρταρίνος ο εκ Ταρασκώνος». Εκεί, όμως, όπως παρατηρεί και ο Φωκάς, ο Παπαδιαμάντης απέδιδε το ύφος ενός «μαιτρ». Εδώ, το ύφος είναι δημιούργημα του Παπαδιαμάντη, όπως δείχνουν και οι δύο μεταφράσεις, του '80 και του '90, που κυκλοφορούν. Η μία, μάλιστα, διά χειρός γνωστού πεζογράφου. Παρότι που η μετάφραση του Παπαδιαμάντη δεν θα χαρακτηριζόταν άπιστη, καθώς μένει πιστή στο νόημα, παίρνοντας μόνο φραστικές ελευθερίες, εμείς θα επαναλάβουμε το λίγο στερεότυπο ότι είναι ωραία όσο και ελευθεριάζουσα. Τελικά, με τον εντοπισμό και την έκδοση του Γουέλς προστίθεται μία ακόμη πολύτιμη ψηφίδα στην άγνωστη εικόνα του Παπαδιαμάντη ως μεταφραστή, δουλειά από την οποία ψευτοζούσε.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ο Ζακ Ντεριντά και «το φάρμακον» ενός εκπατρισμένου υποκειμένου
Εις κεκοιμημένους...
Λεονάρντο ντα Βίντσι Οι σημειώσεις μιας μεγαλοφυΐας
Η εποχή των μπολιβαριανών;
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Αφιέρωμα
Αμήν
Βιβλία για τις πασχαλινές ημέρες
Μία λίμνη δίχως βάθος!
Η κρίση του γραπτού Τύπου, η δύναμη της Ιστορίας και η μαγεία της Πόλης
Βιβλίο
Ενα βιβλίο σχεδόν «αχειροποίητο» - Ενα θεατρικό έργο με «μηδέν λιπαρά»
Το χωρίς προϋπόθεση βλέμμα του ταξιδιώτη
Κριτική βιβλίου
Παπαδιαμαντικό μετάφρασμα
Ο Ζακ Ντεριντά και «το φάρμακον» ενός εκπατρισμένου υποκειμένου
Εις κεκοιμημένους...
Λεονάρντο ντα Βίντσι Οι σημειώσεις μιας μεγαλοφυΐας
Η εποχή των μπολιβαριανών;
Μουσική
Εγινε σταρ από σύμπτωση
Άλλες ειδήσεις
Συνταγές μαγειρικής για γυναίκες συγγραφείς