Έντυπη Έκδοση

Επιστολές, δισταγμοί και πτώσεις δίπλα μας

Μηνιαία, άγρυπνα και φωτεινά

«Επί πόσον ακόμη θα το ενθυμούμαι εκείνο το αβρόν, το απαλόν σώμα της αγνής κόρης... Και οπόσον διέφερεν από όλας τας ιδιοτελείς περιπτύξεις, από όλας τας λυκοφιλίας και τους κυνέρωτας του κόσμου η εκλεκτή, η αιθέριος εκείνη επαφή! Δεν ήτο βάρος εκείνο, το φορτίον το ευάγκαλον, αλλ' ήτο ανακούφισις και αναψυχή.

Ποτέ δεν ησθάνθην τον εαυτό μου ελαφρότερον ή εφ' όσον εβάσταζον το βάρος εκείνο... Ημην ο άνθρωπος, όστις κατόρθωσε να συλλάβη με τας χείρας του προς στιγμήν εν όνειρον, το ίδιον όνειρόν του...»  «Ονειρο στο κύμα», από το βιβλίο Ερωτικός Παπαδιαμάντης  -ανθολόγηση Χριστ. Λιοντάκης, Πατάκης 2010, σ.293.

Ράινερ Μαρία Ρίλκε

Επιστολές σε έναν νεαρό ποιητή

μτφρ.- επιμ.: Αλέξανδρος Ισαρης

εκδόσεις Αρμός, σ. 136, ευρώ 9,09

Να λοιπόν που ύστερα από πολλά χρόνια επανεκδίδεται το μικρό αριστούργημα του Ρίλκε σε νέα μετάφραση (και επίμετρο), από έναν δοκιμασμένο μεταφραστή και συγγραφέα βιβλίου για τον γερμανό ποιητή. Η μετάφραση βασίστηκε σε πρόσφατη έκδοση (2006) των εκδόσεων Diogenes. Ως τώρα δέσποσε στην ελληνική βιβλιογραφία η παλαιότερη μετάφραση του Πλωρίτη, στον Ικαρο, με πληθώρα επανεκδόσεων. Ο μεταφραστής στο επίμετρό του συγκεντρώνει βιογραφικά και για τους δύο αλληλογράφους. Παραλληλίζει μάλιστα τον Ρ. με τον Μούζιλ, αφού αποφοίτησαν από την ίδια στρατιωτική Σχολή, από την οποία, άλλωστε, πέρασε και ο «νεαρός ποιητής», ο Κάππους, εξ ου και η αλληλογραφία που προέκυψε. Οταν άρχισε, μας πληροφορεί ο Ισαρης, εκείνος ήταν 20, ενώ ο Ρίλκε 28 χρόνων και «ήδη διάσημος στις γερμανόφωνες χώρες».

Μια σύγκριση ανάμεσα στις δύο μεταφράσεις (άνευ του πρωτοτύπου), δείχνει, νομίζω, ότι ο σημερινός μεταφραστής ενδιαφέρεται περισσότερο να κυριολεκτήσει μεταφράζοντας. Πέρα από αυτό, μια πιο προσεκτική σύγκριση φράσεων και αποσπασμάτων δείχνει, αν μπορώ να το πω έτσι, σε ορισμένα σημεία πιο ευθύβολο ή πιο άμεσο, άλλοτε τον Πλωρίτη, άλλοτε τον Ισαρη. Οπωσδήποτε η τωρινή μετάφραση είναι πιο λόγια, αλλά έχει μια φρεσκάδα που στερείται η προηγηθείσα και είναι προσαρμοσμένη σε βατά ελληνικά λογοτεχνικής γραφής. Η γλώσσα της παλαιότερης σηκώνεται από το χαρτί με μεγαλύτερη προσήλωση στο χρώμα της δημοτικής και θα τολμούσα να πω με μεγαλύτερη θερμότητα. Παραδείγματα:

«Μπορεί, αυτές ίσα ίσα τις πικρές και δύσκολες μέρες σας, το κάθε τι εντός σας να εργάζεται για κείνον - όπως κάποτε, παιδί, είχατε για κείνον εργαστεί με κομμένη ανάσα. Να 'σαστε υπομονετικός και μακρόθυμος. Μην ξεχνάτε πως το λιγότερο που μπορούμε να κάνουμε είναι τούτο: να μη φέρνουμε στον ερχομό του περισσότερη αντίσταση απ' όση φέρνει η γη στην άνοιξη που φτάνει». (Πλωρίτης, γράμμα της 23ης Δεκ. 1903, εν όψει των Χριστουγέννων).

«Ειδικά αυτή τη μεταβατική εποχή είναι ίσως η κατάλληλη στιγμή να αρχίσουν όλα μέσα σας να εργάζονται γι' Αυτόν, όπως δουλεύατε με κομμένη την ανάσα πάλι γι' Αυτόν, όταν ήσασταν παιδί. Να είστε υπομονετικός χωρίς να δυσφορείτε και να σκέφτεστε πως το ελάχιστο που μπορούμε να κάνουμε γι' Αυτόν είναι να μη δυσκολέψουμε το γίνωμά του περισσότερο από όσο δυσκολεύει η γη την άνοιξη να έρθει». (Ισαρης).

Δεν είναι κρίμα που χάνεται εκείνο το «μακρόθυμος»;

Το βιβλίο αυτό είναι ένα είδος «ευαγγελίου της Ποίησης» και μέσαθέ του διαβάζεις πολλά από αυτά που ο Ρίλκε ανέπτυξε στα σύνολο έργο του, αλλά συνάμα σφραγίζεται από τη γενικότερη στάση του στη ζωή, αυτόν τον συνδυασμό ερημίτη και ποιητή, ο οποίος στο πρόσωπο του Ρ. υψώθηκε κατακόρυφα. Ο συνδυασμός αυτός φαίνεται να υπαγορεύει ώς έναν βαθμό και τη στάση του για τον έρωτα, όπως αποτυπώνεται στις επιστολές αυτές, απ' όπου οι παρακάτω γραμμές: «Το να ερωτεύεται κάποιος έναν άλλο άνθρωπο είναι ίσως η δυσκολότερη αποστολή μας, η ύστατη, η τελευταία δοκιμή, και δοκιμασία... Γι' αυτό και οι νέοι που είναι αρχάριοι σε όλα, δεν ξέρουν ακόμα τι θα πει έρωτας και πρέπει να τον μάθουν... Ομως ο χρόνος της μαθητείας είναι πάντα μακρύς και μοναχικός... (ο έρωτας), είναι μια μεγαλειώδης ευκαιρία για τον καθένα χωριστά να ωριμάσει, να αποκτήσει δική του υπόσταση, να μεταμορφωθεί σε έναν αυτόνομο κόσμο, να γίνει ο ίδιος ένας κόσμος για χάρη κάποιου άλλου... Η αφιέρωση και το δόσιμο και κάθε μορφή ένωσης δεν είναι γι' αυτούς (που για πολύ καιρό ακόμα πρέπει να συλλέγουν και να αποταμιεύουν). Η ένωση είναι το τελικό στάδιο: είναι ίσως αυτό που μόλις και μετά βίας χωράει σε μια ανθρώπινη ζωή» (σ.σ. 71-72). Σε μια εποχή γενικής ισοπέδωσης ποιος ξέρει πώς ηχούν τέτοια λόγια. Εξίσου συγκλονιστικά και εν πολλοίς προφητικά είναι τα λεγόμενά του εδώ για την ποίηση, τον θάνατο, τα δύο φύλα, την κατάσταση του ανθρώπου. Κι αν φανεί πολύ απόλυτος ορισμένες φορές, ας του συγχωρεθεί η απολυτότητα, γιατί εδράζεται στη διάσταση της «Αγάπης», για την οποία γράφει ότι είναι η μόνη που «μπορεί να "συλλάβει", να στηρίξει, να είναι δίκαιη» απέναντι στα έργα της τέχνης. Στη Διαθήκη του περιέχεται η φράση «η εργασία μου είναι αγάπη». Και ίσως να το επιβεβαιώνει εκτός από την ποίησή του, πολύ περισσότερο αυτό το πλήθος επιστολών (στα ελληνικά κυκλοφορούν ήδη αρκετές, όπως Γράμματα για τον Cezanne, Επιστολές σε μια νέα γυναίκα κ.ά.), σαν ανάβλυσμα πηγής αστείρευτης, που απευθύνεται σε συγκεκριμένο πρόσωπο, σαν βαθιά ανάγκη επικοινωνίας με τους άλλους, σαν «εξάσκηση» φωνής και γραφής προτού περάσει στη μόνωση εκείνη, που επιζητούσε πάντα για τη δημιουργία του έργου του. Πολύ όμορφα τα πορτρέτα του ποιητή και οι άλλες φωτογραφίες που κοσμούν την έκδοση.

Νίκος Κοντός

Εκλέξιμα

εκδ. Γαβριηλίδης, σ. 62

Νευρική γραφή, τεντωμένο τόξο, μονολόγιστη ποιητική έκφραση, προετοιμασία για το στερνό ταξίδι. Ενας θνητός αναπολεί παλιά και καινούρια σε μια μόνιμη ανακύκλωση, στην οποία φαίνεται προσηλωμένος καθ' υπαγόρευσιν (;) του Φρειδερίκου (σ. 9). Θα προτιμούσα τον Ηράκλειτο, για να μην πω ολόκληρο τον αρχαίο κόσμο. Εχεις την αίσθηση ότι ρίχνοντας τους στίχους στο χαρτί κάτι αφαιρεί την τελευταία στιγμή, κάτι κόβει. Ακολουθεί μάλλον το παρακάτω λόγιό του: «κάμωμα μόνο δεν είναι η ποίηση του καιρού. / Πύκνωση κι έγνοια είναι / η απέθαντη» (σ. 29). Εξι ονόματα αναφέρονται. Ο Μάρκος Αυρήλιος, ο Νίτσε που τον ανέφερα, ο Σολωμός, ο Λοτρεαμόν, ο Εμπειρίκος με το «ίσο φως» του (από την Οκτάνα) και ο Εγγονόπουλος, μότο στο τέλος. Τα ποιήματα αριθμημένα και άτιτλα, στην πρώτη ενότητα 17 και στα δύο ιντερμέδια 11 και 14, αντίστοιχα. Στο πρώτο ιντερμέδιο έχουμε μερικά τρίστιχα. Δύο από αυτά πιο αποκαλυπτικά:

Ασ' τα μάτια σου ανοιχτά στον τρόμο· ο βάρβαρος/ τρώει αδιάκοπα κι ανίκητος τους αιώνες./ Τι μπορώ στον γραμμένο κύκλο;/

Ποιος σε κρίνει πότε θα κριθείς το ξέρεις./ Πού 'ναι ο θάνατος πότε θα 'ρθει το μαντεύεις./ - ζεις αχόρταγα.

Ο ποιητής έχει τρόπο να ξαφνιάζει, όχι μόνο με τους στίχους του αλλά και με την επιλογή λέξεων, με μια ανάκραση δημοτικών τύπων με λογιότερους ή αρχαΐζοντες. Μια κατραπακιά βρήκα στις «νιόφαντες τεχνολογίες», για τις οποίες κάποιοι αλλοφρονούν: «τετρα-φονικός» (αντί για «τετραφωνικός ήχος»). Στο μότο του Εγγονόπολου όπου τονίζεται το «αεί», απαντά τονίζοντας το «νυν». Θα προτιμούσα να συμφωνεί. Το καλύτερο ποίημά του θαρρώ, στη σ. 38.

Σπύρος Γεωργίου

Ο δισταγμός της πτώσης

εκδόσεις Πλανόδιον, σ. 45

Εντονα φιλοσοφημένος και υπαρξιακός λόγος, πεζά ποιητικός και ποτισμένος από τη βαρύτητα (αμέτρητες φορές η λέξη βυθός). Κι όμως, απλώνεται, μελετά, αντικρίζει, συμπεραίνει, φωτίζει, μέσα από νοήματα, μέσα από δύσβατα ψυχικά μονοπάτια, καταβυθίσεις και δάκρυα. Με τέτοιους τρόπους αγγίζει την αγάπη και τις σημασίες της, κοιτάζει τον ουρανό, την πραγματικότητα, τη ζωή, την αλήθεια, το άλλο Φως. Η προτροπή «φέρε την ψυχή στα μάτια» υποδείχνει γενναιότητα, τόλμη, πίστη και υπέρβαση. Δείγμα γραφής: «Πόσος αέρας φύσηξε... Κομμάτια εαυτού, σαν τη μούργα του πολυχρονισμένου λαδιού, έπρεπε να χυθούν ανατρέποντας βαριές φιάλες, ναυαγισμένες στα στάσιμα ύδατα των λιμνών. Ωστε μετά να περάσει το φως σαν ψύχος που απολυμαίνει. Να εκριζωθεί από τον πυθμένα το λίπος. Να αναβλέψουν τα μάτια, αποκαθιστώντας την αιωνιότητα». *

**Η φωτογραφία του Οδυσσέα Ελύτη με την Ιουλίτα Ηλιοπούλου στο φ. 647, είναι του Νίκου Δήμου.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ο κοντούλης και ο βαρύς
Ατιμες τιμές για έναν σπάνιο συγγραφέα
«Φύσις κρύπτεσθαι φιλεί»
Μια θεατρική «ξένη γλώσσα»
Τα διηγήματα κατοικούνται από μουρμουρητά και ψιθύρους
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Ο κοντούλης και ο βαρύς
Ατιμες τιμές για έναν σπάνιο συγγραφέα
«Φύσις κρύπτεσθαι φιλεί»
Μια θεατρική «ξένη γλώσσα»
Επιστολές, δισταγμοί και πτώσεις δίπλα μας
Τα διηγήματα κατοικούνται από μουρμουρητά και ψιθύρους
Από τις 4:00 στις 6:00
Ατλαντίς, μια διαρκής αναζήτηση
Οι σύγχρονοι κιθαρίστες τού οφείλουν πολλά
Αφανής αναγνώστης
«διά του νοός αναγινώσκων»
Λογοτεχνία
Η ανθοδέσμη
Παπαγάλοι στον αστικό ουρανό
Συνταγές επιβίωσης σε αραβόφωνους καιρούς
Ο χρόνος του μυθιστορήματος είναι μια μέρα
Μια χαρτογράφηση του ντόπιου μηδενισμού
Το εγχείρημα της χειραφέτησης του πνεύματος στον αιώνα του Διαφωτισμού
Άλλες ειδήσεις
Ο Μανώλης Ρασούλης με αξιοπρέπεια και ελευθερία