Έντυπη Έκδοση

ΑΦΑΝΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ

«διά του νοός αναγινώσκων»

Ο επιμελητής κειμένων μετεωρίζεται ανάμεσα σ' ένα μετά και σ' ένα πριν-: μετά τον συγγραφέα και πριν από τον αναγνώστη. Μ' άλλα λόγια μετά τον αποστολέα και πριν από τον παραλήπτη αυτής της ανεξέλεγκτης ανταλλαγής ιδεών και αισθημάτων, στρατηγικής και γύμνιας, λέξεων και σιωπής, άγχους και προσδοκίας. Κι αυτήν ακριβώς τη διαμεσολαβητική λειτουργία, αυτή τη λαθραία χειραψία, αυτή την ενίοτε αμφίθυμη σχέση, που μετεωρίζεται στην κόψη του τυπωθήτω, φιλοδοξούμε να χαρτογραφήσουμε με τη νέα θεματική στήλη μας.

Δώδεκα πρόσωπα, παλαιότερα και νεότερα, που σκύβουν με πάθος και συνέπεια πάνω σε κείμενα τα οποία καλούνται να οικειοποιηθούν με τον τρόπο του αφανούς αναγνώστη πριν παραδοθούν στην ευθύνη του συστηματικού ή του απλού αναγνώστη. Εξού και οι επιμελητές διασταυρώνουν κάτι από τη βάσανο της κριτικής και την απόλαυση της ανάγνωσης - κάτι που στη δεδομένη στιγμή της έκδοσης συνήθως λείπει από τον συγγραφέα, όταν βρίσκεται περικυκλωμένος από ανασφάλειες, κειμενικές και μη.

Στην ιστορία της γραφής περισσεύουν τα παραδείγματα, με θετικό ή αρνητικό πρόσημο, ανάμεσα σε συγγραφείς/«κρυπτοσυγγραφείς» εξάγοντας θυελλώδεις πνευματικές σχέσεις με αβέβαιη κατάληξη. Ταυτόχρονα όμως δεν έχει παρέλθει η εποχή που οι εκδότες ήταν δεινοί αναγνώστες αλλά και συγγραφείς και editors έδιναν ομηρικές μάχες για έναν χαρακτήρα, για μια παράγραφο, για μια λέξη, για μια άνω τελεία, για μια σιωπή;

Ο Κωνσταντίνος Ασώπιος γράφει κάπου στα Σούτσεια σχολιάζοντας τη γλώσσα του Ερωτόκριτου: «Δυσαρεστείται βεβαίως ο αναγνώστης εις την τραχύτητα του πέμπτου στίχου [ποιο κάθεται σ' χλωρό κλαδί, ποιο σ' δέντρο, ποιο σ' χαράκι], αλλ', ουδέν ήττον, ευρίσκων εν τω όλω ποίησιν, παραβλέπει αυτήν, και διά του νοός αναγινώσκων "και κάθοντ' εις χλωρόν κλαδί, εις δένδρον ή χαράκι", λησμονεί αυτήν παντάπασι [...].»

Είναι ένα καλό παράδειγμα κακής επιμέλειας, που διορθώνει με άξονα ένα αφηρημένο «σωστό», προσπαθώντας να εξομαλύνει την «τραχύτητα» του κειμένου και αποβλέποντας σε μια απονευρωμένη ομοιομορφία. Μου αρέσει όμως εκείνο το «διά του νοός αναγινώσκων», γιατί περιγράφει με ακρίβεια δύο πολύ συγγενή φαινόμενα: πρώτον, μια ταύτιση της ανάγνωσης με τη διόρθωση, που έχει πολύ βαθιές ρίζες στην ελληνική γλωσσική και φιλολογική παράδοση, και δεύτερον, πως συχνά δεν διαβάζουμε με τα μάτια αλλά με το μυαλό, αναπλάθοντας και αναδιαμορφώνοντας όσα βρίσκονται στην τυπωμένη σελίδα· περιγράφει δηλαδή τις δύο κακές συνήθειες που πρέπει πρώτα απ' όλα να αποβάλει ο επιμελητής.

Και μπορεί σήμερα ο επιμελητής να μην έχει να παλέψει με το γλωσσικό, γραμματικό και ορθογραφικό χάος που αντιμετώπισαν οι παλαιότεροι, πρέπει όμως και πάλι να επιτύχει μια ισορροπία ανάμεσα στα δικαιώματα του κειμένου (του συγγραφέα, του μεταφραστή) και στα δικαιώματα του αναγνώστη. Πρέπει να σταθμίσει ποια μορφή «τραχύτητας» δικαιούται να εξομαλύνει χωρίς να ισοπεδώσει το ύφος. Η διαφορά είναι πως, ενώ και σήμερα δεν υπάρχει αυστηρή τυποποίηση, ή σταθεροί κανόνες αποδεκτοί από όλους, η ίδια η διαδικασία της επιμέλειας έχει γίνει πιο τεχνική και λιγότερο προσωπική απ' ό,τι παλαιότερα.

Εχουμε πια έναν σαφή διαχωρισμό ανάμεσα στις διαφορετικές λειτουργίες του επιμελητή. Είναι άλλο πράγμα η επιμέλεια ενός λογοτεχνικού βιβλίου, που προϋποθέτει άποψη και προτάσεις για τη δομή και τα επιμέρους στοιχεία του, και άλλο η επιμέλεια μιας μετάφρασης, που επιτηρεί την πιστότητα στο πρωτότυπο και την επιτυχή απόδοση όρων και τεχνασμάτων. Βαραίνει εδώ περισσότερο ο εντοπισμός του μεταφραστικού λάθους, η ορολογική αξιοπιστία, η βιβλιογραφική ενημέρωση. Και παρότι διορθώνοντας τη Νέα Εστία και μαθαίνοντας από τον Σταύρο Ζουμπουλάκη, τα τελευταία τρία και κάτι χρόνια, ήρθα αντιμέτωπος με ένα ευρύ φάσμα κειμένων και προβλημάτων, από την επιμέλεια μιας μετάφρασης μέχρι τη διόρθωση μιας ποιητικής συλλογής, και από την επανέκδοση ενός παλαιότερου κειμένου μέχρι μια επιστημονική δημοσίευση, πιστεύω ότι σταδιακά κινούμαστε προς μια εξειδίκευση κι έναν διαχωρισμό των ετερογενών εργασιών που συγκροτούν την επιμέλεια.

Καθώς εξάλλου ο νέος επιμελητής απομακρύνεται όλο και περισσότερο από την υλική διαδικασία παραγωγής του βιβλίου, δεν μοιάζει πια καθόλου με τον χειροτέχνη της προηγούμενης γενιάς, που μαθήτευσε κοντά στους τυπογράφους, μέσα στη μυρωδιά του μελανιού και του χαρτιού. Η επιμέλεια γίνεται κατά βάση μια εργασία στον υπολογιστή: σήμερα μπορεί κανείς να διασταυρώσει μια πληροφορία, να ελέγξει μια παραπομπή ή να εντοπίσει τον κατάλληλο όρο πολύ ευκολότερα, ανέξοδα και χωρίς να έχει στην πλάτη του χρόνια μελετών ή μια πολύ πλούσια βιβλιοθήκη. Ομως αυτό διευρύνει επίσης το πεδίο της ευθύνης· αν μπορείς να ελέγξεις κάτι, αν μπορείς να διορθώσεις κάτι, έστω και με κόπο και έρευνα, οφείλεις και να το κάνεις. Και ξαφνικά κάθε κείμενο είναι γεμάτο παγίδες και πιθανά λάθη που, με αυτή την τεχνητή και απατηλή αίσθηση του παντογνώστη, μπορείς και άρα οφείλεις να διορθώσεις.

Οι πολλοί νέοι άνθρωποι που στρέφονται από τις ανθρωπιστικές σπουδές στον χώρο του βιβλίου πρέπει να περάσουν από μια φάση μαθητείας, μέχρι να συνειδητοποιήσουν την επαγγελματική τους θέση, τόσο ως προς τη λειτουργία όσο και ως προς την αμοιβή, μέχρι να μάθουν να ισορροπούν σε αυτό το ρευστό και ακαθόριστο πεδίο. Και για να μην εξανεμιστούν η χαρά του τυπωμένου βιβλίου και ο φανατισμός για τα γράμματα μπροστά στην ελάχιστη οικονομική απολαβή, χρειάζεται χείρα βοηθείας και διδαχή, που σε μένα χαρίστηκαν γενναιόδωρα.

Κώστας Σπαθαράκης

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Ο κοντούλης και ο βαρύς
Ατιμες τιμές για έναν σπάνιο συγγραφέα
«Φύσις κρύπτεσθαι φιλεί»
Μια θεατρική «ξένη γλώσσα»
Επιστολές, δισταγμοί και πτώσεις δίπλα μας
Τα διηγήματα κατοικούνται από μουρμουρητά και ψιθύρους
Από τις 4:00 στις 6:00
Ατλαντίς, μια διαρκής αναζήτηση
Οι σύγχρονοι κιθαρίστες τού οφείλουν πολλά
Αφανής αναγνώστης
«διά του νοός αναγινώσκων»
Λογοτεχνία
Η ανθοδέσμη
Παπαγάλοι στον αστικό ουρανό
Συνταγές επιβίωσης σε αραβόφωνους καιρούς
Ο χρόνος του μυθιστορήματος είναι μια μέρα
Μια χαρτογράφηση του ντόπιου μηδενισμού
Το εγχείρημα της χειραφέτησης του πνεύματος στον αιώνα του Διαφωτισμού
Άλλες ειδήσεις
Ο Μανώλης Ρασούλης με αξιοπρέπεια και ελευθερία