Έντυπη Έκδοση

Οικονομία

Αρθρο

  • Κοινωνική αλληλεγγύη, η απόλυτη προτεραιότητα του συνταξιοδοτικού συστήματος σε περίοδο κρίσης

    Ο κοινωνικός διάλογος δεν μπόρεσε να εγκλιματιστεί στην Ελλάδα. Ενα από τα κεντρικότερα ζητήματα της κοινωνίας μας, το μέλλον των συντάξεων, βρίσκεται εκτός ενός σοβαρού διαλόγου. Η αδυναμία εγκαθίδρυσης ενός δίκαιου και βιώσιμου συστήματος κοινωνικής ασφάλισης είναι το χρονικό ενός αδύνατου κοινωνικού διαλόγου. Λες και το κάθε μέρος αποκομίζει κάποιο όφελος από την απουσία συνεννόησης.

    Η έλλειψη μιας ζωντανής δημοκρατικής αντιπαράθεσης δημιουργεί κατάλληλο έδαφος για δημαγωγίες και αυταρχικές λύσεις. Ταλανιζόμαστε ανάμεσα στην υπεράσπιση του κάθε συντεχνιακού προνομίου και την άκριτη περικοπή των συντάξεων. Το Ασφαλιστικό, εδώ και δύο δεκαετίες, δεν επιλύεται με δημοκρατικές διαδικασίες. Απέναντι στην ανυπαρξία μιας σοβαρής συζήτησης, βρίσκει ελεύθερο χώρο η πελατειακή ρύθμιση του ζητήματος από τα κόμματα της εξουσίας.

    Πλέον τα περιθώρια διαλόγου έχουν στενεύσει αισθητά, αφού η όποια μεταρρύθμιση θα γίνει σε στενή διαβούλευση με την Ε.Ε., το ΔΝΤ και την ΕΚΤ και η εκτιμώμενη επίπτωσή της στη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα θα επικυρωθεί από Ευρωπαϊκή Οικονομική Πολιτική της Ε.Ε. Το Μνημόνιο μπορεί να μας απαγορεύει μια σειρά μέτρων, δεν μας υπαγορεύει ωστόσο να λάβουμε και κάποια πρόσθετα προς μια κοινωνικότερη κατεύθυνση.

    Οξυνση των ανισοτήτων

    Η διαμόρφωση του όποιου συνταξιοδοτικού συστήματος στην Ελλάδα θα πρέπει να γίνει με βάση τη διαφαινόμενη προοπτική των αρνητικών ρυθμών ανάπτυξης, των υψηλών ποσοστών ανεργίας, των χαμηλών αμοιβών, της επισφαλούς απασχόλησης. Απέναντι στις δυσοίωνες προοπτικές θα πρέπει να αναχθεί σε απόλυτο κανονιστικό πρόταγμα, σε αφετηρία κάθε συζήτησης για τη διαμόρφωση του συνταξιοδοτικού συστήματος, η κοινωνική αλληλεγγύη.

    Διαφορετικά, ο υπερτονισμός της αναλογικότητας ή της ανταποδοτικότητας, η απαίτηση ενός μακρού χρόνου ωρίμανσης, όπως είναι τα 40 χρόνια ασφάλισης για μια επαρκή σύνταξη, θα οξύνουν τις ήδη υπάρχουσες ανισότητες στην αγορά εργασίας. Αντίθετα, η κοινωνική ασφάλιση θα πρέπει να λειτουργήσει σαφώς διορθωτικά υπέρ της μείωσης των κοινωνικών ανισοτήτων.

    Αλληλεγγύη, διανεμητική δικαιοσύνη, κοινωνική δικαιοσύνη, αναδιανομή είναι αυτά που διακρίνουν ένα συνταξιοδοτικό σύστημα από μια απλή αποταμίευση για την εξασφάλιση των γηρατειών. Τον 21ο αιώνα, θα πρέπει να τονίσουμε αυτό που χαρακτηρίζει ένα (κοινωνικό) συνταξιοδοτικό σύστημα, ότι δηλαδή αναδιανέμει πόρους μεταξύ των ανθρώπων με βάση μια ενδογενεακή και διαγενεακή αλληλεγγύη.

    Βέβαια, μπορεί η επίκληση της αλληλεγγύης να είναι στα χείλη σχεδόν όλων, ωστόσο παραμένει μια παρεξηγημένη έννοια. Ισως είναι μια αλληλεγγύη κομμένη και ραμμένη στα μέτρα των ατομικισμών ή των συντεχνιών. Παραφράζοντας τον ποιητή, θα μπορούσε κανείς να πει ότι θέλει «αρετή και τόλμη η κοινωνική αλληλεγγύη». Αλληλεγγύη δεν είναι μόνο δικαιώματα, αλλά υποχρεώσεις. Αλληλεγγύη σημαίνει ενιαίοι συνταξιοδοτικοί κανόνες, όχι προνομιακές ρυθμίσεις. Σημαίνει ότι το κράτος οφείλει να συνδράμει όλους στο ίδιο μέτρο. Η εισφοροδιαφυγή είναι η κατεξοχήν απαξίωση της αλληλεγγύης. Οι αδικαιολόγητες ανισότητες αποτελούν εξίσου πλήγμα στην αλληλεγγύη.

    Ποιοι μηχανισμοί ενισχύουν την αλληλεγγύη μέσα στο συνταξιοδοτικό σύστημα; Υπάρχουν άμεσοι και έμμεσοι μηχανισμοί. Στους άμεσους εντάσσονται η αλληλεγγύη των κλάσεων, η αναγνώριση πλασματικών χρόνων, η κατώτατη σύνταξη, το συμπλήρωμα υπέρ των χαμηλοσυνταξιούχων. Εμμεσο μηχανισμό αποτελεί η βάση υπολογισμού των συντάξεων. Πράγματι, ο υπολογισμός της σύνταξης με βάση τα καλύτερα χρόνια κι όχι με βάση όλο τον εργασιακό βίο επενεργεί διορθωτικά υπέρ των χαμηλών συντάξεων.

    Ακόμη, η αντιμετώπιση των κοινωνικών ανισοτήτων προϋποθέτει τη λήψη υπόψη του βαθμού βαρύτητας μιας εργασίας. Διαφορετικά, η ασφάλιση γήρατος θα προκαλέσει μια αφανή μεταβίβαση πόρων από τους εργαζομένους σε κοπιαστικές εργασίες προς τους εργαζομένους υπό κανονικές συνθήκες. Να σημειώσουμε ότι ο προαναγγελθείς αυτόματος μηχανισμός αύξησης των ηλικιών με την αύξηση του προσδόκιμου ζωής θα επιτείνει τις αφανείς μεταβιβάσεις πόρων από τους φτωχούς (με μικρότερο προσδόκιμο όριο ζωής) προς τους πλούσιους.

    Η αλληλεγγύη δεν είναι ανέξοδη. Γι' αυτό επιβάλλεται η αναζήτηση πρόσθετων πόρων. Δεν αρκούν οι εισφορές ούτε μπορούν να αυξηθούν (το αντίθετο μάλλον). Κι εδώ θα χρειάζεται η χάραξη ενός εναλλακτικού δρόμου μέσω ενός φόρου που θα πλήξει τα μεγάλα εισοδήματα υπέρ του χρέους της κοινωνικής ασφάλισης. Η ανεύρεση πρόσθετων πόρων ως μεταβλητής προσαρμογής του συστήματος πρέπει να μπει για τα καλά στην ημερήσια πολιτική διάταξη.

    Ολοι στρέφουν το βλέμμα τους προς τα εκεί (βλ. πρόσφατες προτάσεις Γάλλων σοσιαλιστών για πρόσθετο φόρο στις τράπεζες, surtaxe de l'impot sur les societes acquitte par les banques, για φόρο στις χρηματιστηριακές συναλλαγές). Ακόμη, και η συνταγή του Σαρκοζί περιλαμβάνει αύξηση της φορολόγησης stock options, μερισμάτων και κεφαλαιακών κερδών. Ισως ακόμη με δειλό τρόπο. Αυτή είναι η εναλλακτική οδός. Εκτός βέβαια αν επιθυμούμε χαμηλές συντάξεις. Γιατί η διάσωση του θεσμού με τη μείωση των συντάξεων έχει αγγίξει πλέον τα όριά της. Και δεν θα πρέπει να λησμονούμε ότι το κάθε σύστημα κρίνεται εν τέλει εκ του αποτελέσματος από τον βαθμό εισοδηματικής ασφάλειας που εγγυάται για τους ηλικιωμένους.

    Είναι αναγκαία, ωστόσο, μια διευκρίνιση. Η μεταστροφή προς τη φορολογία και την αναζήτηση νέων πόρων δεν σημαίνει και διατήρηση των προνομίων. Δεν είναι συμβατό με την αλληλεγγύη να θεσμοθετούμε φόρους για τη διατήρηση ενός άδικου συστήματος.

    Αναλογικότητα εναντίον αλληλεγγύης

    Τόσο το λεγόμενο Νέο Ασφαλιστικό όσο και το Ασφαλιστικό του Μνημονίου προκρίνουν την αναλογικότητα των συντάξεων σε βάρος της αλληλεγγύης. Ο τονισμός των κινήτρων παραμονής στην εργασία επιτείνει τις ανισότητες μεταξύ της πλήρους και της επισφαλούς απασχόλησης. Η αύξηση της αναλογικότητας περιορίζει τις κάθετες μεταβιβάσεις (κάθετη αναδιανομή εισοδήματος). Η φιλοσοφία της ανταποδοτικότητας είναι να παρέχει ανταμοιβές στους νικητές και να τιμωρεί με βαριές ποινές τους χαμένους. Ετσι, χωρίζει τον πληθυσμό ανάλογα με το προσδόκιμο ζωής, το φύλο και άλλα. Και βέβαια η αναλογικότητα προϋποθέτει διαθέσιμη εργασία. Αναλογικότητα συντάξεων χωρίς διαθέσιμες για όλους θέσεις εργασίας σημαίνει επίταση των ανισοτήτων.

    Το μόνο μέσο αλληλεγγύης, η προβλεπόμενη από το Νέο Ασφαλιστικό ομοιόμορφη καθολική σύνταξη (βασική σύνταξη), χορηγείται σε όλους και επιστρέφεται για τα μεγάλα εισοδήματα μέσω της φορολογίας - άρα έμμεσα χορηγείται με έλεγχο πόρων που γίνεται τρόπον τινά εκ των υστέρων από το φορολογικό σύστημα. Δεν προβλέπεται πέραν της πενιχρής βασικής σύνταξης κανένα συμπλήρωμα εγγυημένου εισοδήματος για τους ηλικιωμένους. Γι' αυτό είναι αναγκαία η διατήρηση και υπό το νέο καθεστώς του ΕΚΑΣ. Μάλιστα, οι συντελεστές της αναλογικής σύνταξης, όπως εύστοχα επισημάνθηκε, είχαν προταθεί στο Νέο Ασφαλιστικό προς μια κατεύθυνση αντίστροφης προοδευτικότητας, δηλαδή υπέρ των υψηλόμισθων.

    Ακόμη, θα μπορούσαμε να παρατηρήσουμε λαμβάνοντας υπόψη την επικείμενη μεταρρύθμιση ότι δεν υπάρχει μια χρονική συνέπεια στο συνταξιοδοτικό μας σύστημα. Επειτα από αρκετές γενεές κερδισμένων, οι γενεές αρχίζουν να χάνουν. Κι αυτές που χάνουν, είναι οι μελλοντικές. Στη διαγενεακή συναλλαγή δεν βγαίνουν όλοι κερδισμένοι. Διατρέχοντας το Νέο Ασφαλιστικό, αν συγκροτήσουμε τρεις κατηγορίες, τους σημερινούς συνταξιούχους, εκείνους που βρίσκονται σ' ένα μεταβατικό στάδιο κι εκείνους που θα συνταξιοδοτηθούν με το νέο καθεστώς, θα παρατηρήσουμε ότι το κόστος δεν επιμερίζεται ισομερώς μεταξύ τους.

    Να έχουμε υπόψη μας ότι αν σπάσει η αλυσίδα αλληλεγγύης, θα διαβρωθεί ο ίδιος ο θεσμός. Ενδέχεται οι νέοι να μη σεβαστούν το διαγενεακό συμβόλαιο, αφού η σύμβαση φαίνεται να είναι λεόντειος υπέρ της τωρινής γενεάς, λες και οι νέοι είναι «born to pay». Οποιος πληρώνει δυσανάλογα και δεν προσδοκά επαρκή προστασία, θα προσπαθήσει, όπως είναι αναμενόμενο, να βρει και μια ανεπίσημη έξοδο από το σύστημα.

    Αν συνεχίσουμε την οδό της περικοπής των συνταξιοδοτικών δαπανών, της επιβίωσης των ειδικών (των προνομίων), της πολιτικής συναλλαγής, της μεταφοράς των βαρών στους νέους, των μεντιακών τεχνασμάτων, δεν έχουμε να περιμένουμε ως κοινωνία τίποτα άλλο από τη διάλυση του θεσμού της κοινωνικής ασφάλισης. Αν οι συντάξεις επικεντρωθούν στην εισοδηματική ασφάλεια των ηλικιωμένων, αν ενισχυθούν οι μηχανισμοί αλληλεγγύης, τότε θα αποκατασταθεί και η κοινωνική συνοχή. Πρόκειται για μια θεμελιακή επιλογή, που γίνεται ακόμη πιο κρίσιμη σε καιρούς οικονομικής περιδίνησης, όπως είναι οι σημερινοί. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Οικονομία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Οικονομία της έντυπης έκδοσης
Ασφαλιστικό
Ελεγκτικό: Αντισυνταγματικές 5 διατάξεις
0,8% έως 1,5% το ποσοστό αναπλήρωσης των συντάξεων
Παγιδευμένοι στη δουλειά για χαμηλές συντάξεις - όλες οι γυναίκες στα 65
Αντισυνταγματική η μείωση μισθών, συντάξεων στη Ρουμανία
Φορολογία
Βάζουν μπρος για αύξηση των αντικειμενικών
Ημιυπαίθριοι χώροι
Κράτος εν κράτει η ΔΟΥ Παλλήνης
Χωρίς αξιοπιστία
Οίκοι αξιολόγησης: είναι πολλά τα λεφτά...
Σύνοδος G-20
«Λιτότητα ή ανάπτυξη» ο γρίφος του Τορόντο
Τουρισμός
Αποζημιώσεις τάζει ο υπουργός, νίπτουν τας χείρας οι επιχειρηματίες
Κοινοτικές επιδοτήσεις
ΕΤΕπ: 2 δισ. ευρώ με... αρνητικό spread
Τεχνοοικονομία
Ευθανασία στα ΧΡ χάριν των Windows 7
Apple; Θα αγόραζαν και καβουρντιστήρι
Διακοπές με έναν φορτιστή για κάθε συσκευή;
Sony: επίθεση και στις 3 διαστάσεις
Άλλες ειδήσεις
Ευρωεργοδότες: Λάθος η ανάμειξη του ΔΝΤ