Έντυπη Έκδοση

Η ιστορικότητα των αισθητικών κατηγοριών

Η γοητεία της ρήξης

Peter Burger

Θεωρία της Πρωτοπορίας

μτφρ.: Γιώργος Σαγκριώτης

εκδ. Νεφέλη, σελ. 224, ευρώ 17,50

Η αναρχία του Νταντά, το καμπαρέ Βολταίρ, οι υπονομεύσεις του Υπερρεαλισμού, τα μανιφέστα του Μπρετόν, ο Τζαρά, ο Κραβάν, ο Τζιακομέτι, το Μεγάλο Γυαλί του Ντυσάν, το Μαύρο τετράγωνο του Μάλεβιτς. Ισως ο πίνακας του Μαγκρίτ Στο κατώφλι της ελευθερίας (1922), (όπου ένα κανόνι, κλεισμένο σε ασφυκτικό χώρο, σκοπεύει τον ουρανό σημαδεύοντας από το ανοιχτό παράθυρο) αποτελεί την αντιπροσωπευτικότερη νύξη για την περιπέτεια της ευρωπαϊκής πρωτοπορίας, που διεκδίκησε την απελευθέρωση της τέχνης με τρόπους αληθινά επαναστατικούς και ριζοσπαστικούς.

Η φιλοσοφική διαμάχη των Λούκατς και Αντόρνο σχετικά με το ζήτημα της ιστορικής πρωτοπορίας δεν προχώρησε παραπέρα από μια απλή αξιολόγηση του φαινομένου. Για τον Αντόρνο, αυτά τα κινήματα ήταν το πιο προχωρημένο στάδιο της τέχνης μια συγκεκριμένη εποχή (κάτι θετικό ως προς την ίδια την ιστορική και καλλιτεχνική εξέλιξη). Για τον Λούκατς, η νέα έκφραση έφερε αρνητικό πρόσημο, γιατί αποτελούσε ένα είδος παρακμής, τον καθρέφτη της ίδιας της κοινωνικής αποξένωσης. Ο συγγραφέας του παρόντος βιβλίου, Πέτερ Μπίγκερ, καθηγητής Λογοτεχνίας και Αισθητικής Θεωρίας, αποφεύγει να προσεγγίσει το θέμα του μέσα από ανάλογα κριτήρια. Ο ίδιος επικεντρώνεται στη βαρύτητα που είχε ο αγώνας των πρωτοποριακών κινημάτων εναντίον του θεσμικού καθεστώτος της τέχνης καθώς και στην επιδίωξή τους για αυτονομία.

Ως γνωστόν, η πλήρης διαφοροποίηση του φαινομένου της τέχνης στην αστική κοινωνία επετεύχθη με τον αισθητισμό. Τα κινήματα της πρωτοπορίας ήταν η απάντηση σε αυτό ακριβώς το ρεύμα: προσπάθησαν να πρακτικοποιήσουν την αισθητική εμπειρία που ο αισθητισμός είχε διαμορφώσει. Ο πρωτοποριακός καλλιτέχνης απέβλεπε στο σοκ, επεδίωκε να δημιουργήσει στο υποκείμενο πρόσληψης, μέσω της αφαίρεσης του νοήματος, μια ασυμφωνία με την κατεστημένη βιοτική του πρακτική. Ο ντανταϊσμός, ο σουρεαλισμός, ο ιταλικός φουτουρισμός, ο γερμανικός εξπρεσιονισμός, η ρώσικη πρωτοπορία, παρά τις επί μέρους διαφορές τους, διεκδίκησαν σθεναρά τη ρήξη με την παράδοση. Ο Ουρητήρας του Ντυσάν τίναξε στον αέρα όλους τους καλλιτεχνικούς θεσμούς, τα μουσεία, τους εκθεσιακούς χώρους, τις ειδικές μορφές οργάνωσης και εκμετάλλευσης των έργων τέχνης. Πολύ αργότερα, η νεοπρωτοπορία θα σκηνοθετήσει ακόμα μία ρήξη με την παράδοση, για να καταλήξει να γίνει έκφραση κενή νοήματος (ίσως το μόνο που πέτυχε ο Αντι Γουόρχολ -για να χρησιμοποιήσω μια φράση του Αντόρνο- ήταν η μίμηση του «απολιθωμένου» και του «αποξενωμένου».) Εν τούτοις ο κοινωνικός θεσμός της τέχνης αποδείχτηκε ανθεκτικότερος από κάθε ιστορική πίεση και παρέμεινε κραταιός και μετά την δράση των πρωτοποριακών κινημάτων. Τα μανιφέστα και οι διακηρύξεις -όπως η περίφημη Democrazia Futurista του Marinetti- δεν επέβαλαν κανένα νέο μοντέλο ζωής.

Ο Μπίργκερ εξετάζει εδώ, μεταξύ άλλων, την ιστορικότητα των αισθητικών κατηγοριών, τις θεωρίες του Μπένγιαμιν για τον ειδικό χαρακτήρα της τέχνης και την έννοια της αλληγορίας, τις απόψεις των Καντ, Σίλερ, Χέγκελ για το καλλιτεχνικό ζήτημα και την προβληματική του. Ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα σχετικά δοκίμια για το μοντάζ και τη λογοτεχνική σύμπτωση καθώς και οι μαρξιστικές θέσεις για τη δυνατότητα αυτοκριτικής του κοινωνικού συστήματος της τέχνης.

Το ανά χείρας έργο, από τις πλέον σοβαρές μελέτες για το φαινόμενο της πρωτοπορίας, πρωτοεκδόθηκε στη Γερμανία το 1974, αλλά έγινε ευρύτερα γνωστό δέκα χρόνια αργότερα με την επανέκδοσή του στην Αμερική, όπου και προκάλεσε πλήθος συζητήσεων, επηρεάζοντας άλλους μελετητές. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Η πρώτη ηδονή στον κρόταφο
Μυθοπλασία και πραγματικότητα
Ο βρόμικος ρεαλισμός του Ρέιμοντ Κάρβερ
Παλινδρομήσεις αγγλοελληνικών σχέσεων
Εναύσματα ενδοσκόπησης σε εποχές κρίσης
Η θρησκεία ως πολιτική απειλή
Ρηματική ευστοχία
Βασιλιάδες και διάβολοι, ερωτήματα και κραυγές
Η Αμερική, ο κλήρος, η Αντίσταση και τα σύγχρονα κοινωνικά κινήματα
Το ανεκπλήρωτο ίχνος της Βίας
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Η πρώτη ηδονή στον κρόταφο
Η γοητεία της ρήξης
Μυθοπλασία και πραγματικότητα
Ο βρόμικος ρεαλισμός του Ρέιμοντ Κάρβερ
Παλινδρομήσεις αγγλοελληνικών σχέσεων
Εναύσματα ενδοσκόπησης σε εποχές κρίσης
Η θρησκεία ως πολιτική απειλή
Ρηματική ευστοχία
Βασιλιάδες και διάβολοι, ερωτήματα και κραυγές
Η Αμερική, ο κλήρος, η Αντίσταση και τα σύγχρονα κοινωνικά κινήματα
Το ανεκπλήρωτο ίχνος της Βίας
Κυκλοφορούν επίσης
Κυκλοφορούν επίσης
Κυκλοφορούν επισης
Λογοτεχνία
Ενα σύντομο μυθιστόρημα για την άκακη μανία της λογοτεχνίας
Η «αμαρτωλή» επτάδα
Μουσική
Μουσική και απροσδιοριστία
Η τέχνη της στιχουργικής
Περιοδικά
Περιοδικά
Άλλες ειδήσεις
Αντίλογος για το κτήριο της τριλογίας της Ακαδημίας Αθηνών
Ο φίλος μου ο Σάκης Πεπονής (1924-2011)
Στη μουσική υπάρχει το αύριο...
Πάντα αγαπητός