Έντυπη Έκδοση

Η ευρωπαϊκή ανθρωπότητα

Εναύσματα ενδοσκόπησης σε εποχές κρίσης

Εντμούντ Χούσερλ

Η κρίση της ευρωπαϊκής ανθρωπότητας και η φιλοσοφία

εισ. - μτφρ. - σχόλια: Παύλος Κόντος,

εκδόσεις Εκκρεμές, σ. 165, ευρώ 15,20

Ο Χούσερλ είναι σαφής, τόσο στην πραγματεία Κρίσις όσο και στις διαλέξεις που έδωσε καθ' όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του 1930: Η κρίση του ευρωπαϊκού πολιτισμού πρέπει να χρεωθεί στις θετικές μαθηματικές επιστήμες (εκπροσωπούμενες από τον Γαλιλαίο) και τον τρόπο που συνέλαβαν τον εαυτό τους και τη μέθοδό τους. Οι μαθηματικές επιστήμες όχι μόνο μαθηματικοποίησαν τη φύση, μετατρέποντάς την από αντικείμενο άμεσης εμπειρίας στο εσωτερικό ενός κόσμου-της-ζωής σε ιδεατό μαθηματικό μόρφωμα, αλλά θεώρησαν ότι αυτή η μαθηματικοποίηση ήταν επαρκώς θεμελιωμένη στον εαυτό της. Ως αποτέλεσμα περιφρόνησαν ριζικά την ίδια τους την ιστορικότητα, την παραγωγή τους στη βάση του κόσμου-της-ζωής και των πραγμάτων που υπάρχουν μέσα σε αυτόν και το προεπιστημονικό τους υπόβαθρο, κατατεμαχίζοντας το κοσμοείδωλο του δυτικού ανθρώπου με καταστροφικές γι' αυτόν συνέπειες. Η έξοδος από αυτή την κρίση επαφίεται ολοκληρωτικά στα ιαματικά χέρια της φιλοσοφίας, αφού μονάχα αυτή απ' όλες τις επιστήμες του πνεύματος δεν είναι υποταγμένη στον αντικειμενισμό, και άρα μπορεί να υπερβεί την ψευδή διχοτόμηση ανάμεσα σε αντικειμενισμό και υποκειμενισμό.

Το παρόν κείμενο, σε μετάφραση και σχολιασμό Παύλου Κόντου, καθηγητή της Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Πατρών και σημαντικότατου ερευνητή της Φαινομενολογίας στον ελλαδικό και τον ευρωπαϊκό χώρο, φέρει στα γερμανικά τον τίτλο: Η φιλοσοφία εντός της κρίσης της ευρωπαϊκής ανθρωπότητας. Αποτελεί δε το υλικό μιας διάλεξης που ο Χούσερλ έδωσε στη Βιέννη στις 7 και στις 10 Μαΐου του 1935. Η βαρύτητα της μετάφρασης είναι πολύ σημαντική για τους σύγχρονους έλληνες αναγνώστες. Εκτός του φιλοσοφικού βάθους του κειμένου, που είναι αδιαμφισβήτητο, εφόσον όλα τα κεντρικά μοτίβα που συναντάμε μέσα σε αυτό διαπλέκονται έως ένα βαθμό με όλες τις φαινομενολογικές έρευνες του Χούσερλ -κυρίως όσων διεξήχθησαν κατά τη δεκαετία του 1930-, ο γερμανός στοχαστής μάς καλεί να αναλογισθούμε τη σημασία των απόψεων του αναφορικά με κάθε μορφή κρίσης, της τρέχουσας συμπεριλαμβανομένης - ιδιαζόντως ελληνικής αλλά και παγκόσμιας συχρόνως. Οι έξωθεν αρετές του κειμένου είναι η γλώσσα του, που είναι απελευθερωμένη από τη δυσνόητη φιλοσοφική τεχνική ορολογία πολλών συγγραμμάτων του Χούσερλ. Στα μειονεκτήματα συγκαταλέγουμε την πληθώρα νοηματικών χασμάτων και αμφιλεγόμενων επιχειρημάτων από τη μια, και την έλλειψη συνοχής ή/και ακρίβειας από την άλλη. Η διάκριση των στοιχείων αυτών εξηγείται από το γεγονός ότι το κείμενο προοριζόταν να αποτελέσει τη βάση μιας προφορικής διάλεξης, καθώς δεν μας συστήνεται ως μια γνήσια και αυστηρή φιλοσοφική πραγματεία. Η ελληνική έκδοση όμως καταφέρνει να υπεκεράσει τα γνωρίσματα αυτά, προσφέροντάς μας μία από τις αρτιότερες εισαγωγές -απ' όσες λαμβάνω υπόψη μου- των φαινομενολογικών ερευνών του Χούσερλ κατά την περίοδο συγγραφής τού κειμένου αυτού, ώστε να μπορεί ο έλληνας αναγνώστης να κατατοπίζεται δίχως να παρακάμπτει καίρια εδάφια αιχμής.

Το βιβλίο έχει δύο τουλάχιστον τρόπους ανάγνωσης. Ο πρώτος είναι να διαβαστεί ως ένα σημαντικό παρεμβατικό σημείωμα του μεγάλου γερμανού διανοητή στα σημεία των καιρών. Τουτέστιν, ως μια υπενθύμιση για το τι ακριβώς διακυβεύεται σε εποχές κρίσης (το βιβλίο γράφεται μέσα στο συνταρακτικό για όλη την ανθρωπότητα κλίμα των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα), και του τρόπου που δύναται ο ευρωπαϊκός πολιτισμός να αναιχαιτίζει τα λάβαρα της παρακμής. Ο δεύτερος τρόπος είναι η φιλοσοφική προσέγγιση που επιφυλάσσει στο κείμενο ο μελετητής της χουσερλιανής φιλοσοφίας, που επιθυμεί να κοινωνήσει τα συμφραζόμενα του κειμένου με το ακρογωνιαίο πόνημα του φιλοσόφου Η κρίσις των ευρωπαϊκών επιστημών και η υπερβατολογική φαινομενολογία, όπως εν γένει με τη φιλοσοφική του εξέλιξη κατά τη διάρκεια της κρίσιμης δεκαετίας του 1930, και με το έργο Ιδέες για μια καθαρή φαινομενολογία και φαινομενολογική φιλοσοφία ΙΙ. Το κεντρικό και πρωταρχικό ερώτημα που καθοδηγεί σε αυτό το επίπεδο ανάγνωσης είναι: Πού οφείλεται η κρίση του ευρωπαϊκού πολιτισμού; Ποιος ή τι φέρουν ακριβώς την ευθύνη αυτή;

Στην πρώτη και βασική ανάγνωση το κείμενο εκδιπλώνεται μπροστά στα μάτια μας σαν ένα μαγευτικό και επίκαιρο μανιφέστο για την πρωτεύουσα αξία της φιλοσοφίας. Είναι ένας δοξαστικός ύμνος. Ετσι, η φιλοσοφία είναι η μόνη ασφαλής οδός για να εξέλθει ο ευρωπαϊκός πολιτισμός από την κρίση, επειδή είναι η ρίζα και το θεμέλιο κάθε επιστήμης και της ικανότητάς της να συγκεφαλαιώνει τα παράγωγά της σε μια στάση που μπορεί να αφομειώνει και να ξεπερνά κάθε περατότητα, κάθε δηλαδή κλειστό σχήμα ζωής, μετασχηματίζοντας με τον τρόπο αυτό τη στάση ζωής των ανθρώπων εντός μιας πολιτισμικής κοινότητας. Υπό το πρίσμα αυτό, η ιδέα της φιλοσοφίας είναι η αληθινή ατμομηχανή της Ευρώπης, όχι μόνο γιατί ως φέρουσα το απολύτως «νέο» -και ούσα η πλέον αυτόνομη των επιστημών- μπορεί και μένει αλώβητη από κάθε μορφή κρίσης, αλλά γιατί η ίδια η ιδέα της είναι γγεγραμμένη στην έλλογη ικανότητα του λόγου (τελολογία του λόγου, κατά Χούσερλ), που είναι το ουσιώδες στοιχείο του ευρωπαϊκού πολιτισμού, με άλλα λόγια, της δυνατότητας εκείνης που δίνεται στην Ευρώπη να υπερβαίνει την ίδια στιγμή που δέχεται κάθε ευρωπαϊσμό, στοχεύοντας έτσι στην υπέρβαση κάθε περατότητας και στην αναζήτηση της αλήθεια ως διυποκειμενικού (συλλογικού) έργου.

Σε αυτό το σημείο αξίζει να σημειωθεί ότι ο Χούσερλ αντιμετωπίζει την έννοια της κρίσης σαν αντικείμενο προς ίαση και, αντιστοίχως, την αποστολή της φιλοσοφίας με όρους πλατωνικούς. Η φιλοσοφία έτσι για τον Χούσερλ αναλαμβάνει τον ρόλο που διαδραματίζει η Ιατρική ως φυσική επιστήμη αναφορικά με την υγεία ενός οργανισμού. Η εγκόλπωση δε του νοήματος αυτού εξαρτάται από τον βαθμό κατανόησης της σύνδεσης μεταξύ φιλοσοφίας, ιστορικότητας και θετικών επιστημών, που ενώ δεν αναφέρεται στο κείμενο, προϋποτίθεται ως ο αναγκαίος περίγυρος των χουσερλιανών προταγμάτων πάνω στη βαρύνουσα σημασία της φιλοσοφίας για έξοδο από την κρίση του ευρωπαϊκού πολιτισμού.

Εφόσον καμία επιστήμη του πνεύματος, ούτε η Ιστορία ούτε η Ψυχολογία ούτε η καρτεσιανή παράδοση δεν κατάφεραν να συλλάβουν την υποκειμενικότητα, μόνη η φαινομενολογική μέθοδος καλείται να φέρει εις πέρας το δυσθεώρητο έργο της ανεύρεσης του θεμελίου κάθε επιστήμης. Και αυτό το θεμέλιο είναι η υπερβατολογική διυποκειμενικότητα: Ενα εγώ/ εμείς που δεν στοχάζεται τον εαυτό του ως μέρος του υπάρχοντος κόσμου, αλλά αυτοκατανοείται ως το έσχατο θεμέλιο κάθε θεμελίου, υποβάλλοντας τον εαυτό του στην αναζήτηση της ιστορικότητάς του και της προέλευσής της, μιας ιστορικότητας που συνιστά όμως a priori στοιχείο της διυποκειμενικότητας και της οποίας θεμέλιο, όπως κάθε εμπειρίας, είναι ο κόσμος-της-ζωής.

Ετσι, η φιλοσοφία επωμίζεται εκ νέου το έργο της επαναγνωριμίας της Ευρώπης με το οικείο της ορθολογικό νόημα της ζωής, που αντιπαλεύει τις ορδές που υπονομεύουν την κατάπτωσή της σε εχθρότητα απέναντι στο πνεύμα και τη βαρβαρότητα, αφού μόνον αυτή εμφωλεύει την ιδεατή δυνατότητα που ενέχει κάθε διυποκειμενική κοινότητα ανθρώπων. *

Βρίσκομαι μπροστά σας μάλλον σαν ένας φαινομενολόγος, σαν κάποιος που μελετά τα φαινόμενα με απλοϊκή ίσως ματιά, που παρατηρεί και θέτει ερωτήματα όχι μόνο σε δεδομένα επαναλαμβανόμενα που έχουν υποστεί μια λογική επεξεργασία, αλλά σ' αυτό που δεν φαίνεται με την πρώτη ματιά, σ' αυτό που υπονοείται και που εμφανίζεται απρόσμενα και ανέλπιστα και εκδηλώνεται σαν ένα δώρο, μια υπόσχεση. Γνωρίζω καλά ότι στην τάξη της ύλης μπορούμε και πρέπει να διατυπώνουμε θεωρήματα. Αντιθέτως, γνωρίζω ότι στην τάξη της ζωής πρέπει να μάθουμε να αντιλαμβανόμαστε τα φαινόμενα που λαμβάνουν χώρα, τα οποία είναι κάθε φορά μοναδικά, κυρίως όταν αυτά συγκλίνουν με την κατεύθυνση του Δρόμου, της πορείας δηλαδή προς την ανοιχτή ζωή. Πέρα από τις σκέψεις μου, αυτό που πρέπει να κάνω είναι να διευρύνω μέσα μου την ικανότητά μου στη δεξίωση των πραγμάτων. Είμαι πεπεισμένος ότι μόνο μια στάση υποδοχής -όπως η «χαράδρα του κόσμου», κατά τον Λαο Τσε- και όχι κατάκτησης θα μας επιτρέψει να συλλάβουμε από την ανοιχτή ζωή το μέρος του αληθινού.

Φρανσουά Τσενγκ, από το βιβλίο του Πέντε στοχασμοί για την ομορφιά, μτφρ.: Μαρία Παπαδήμα, Μαρίνα Λεοντάρη, εκδ. Εξάντας-Νήματα

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Η πρώτη ηδονή στον κρόταφο
Η γοητεία της ρήξης
Μυθοπλασία και πραγματικότητα
Ο βρόμικος ρεαλισμός του Ρέιμοντ Κάρβερ
Παλινδρομήσεις αγγλοελληνικών σχέσεων
Η θρησκεία ως πολιτική απειλή
Ρηματική ευστοχία
Βασιλιάδες και διάβολοι, ερωτήματα και κραυγές
Η Αμερική, ο κλήρος, η Αντίσταση και τα σύγχρονα κοινωνικά κινήματα
Το ανεκπλήρωτο ίχνος της Βίας
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Η πρώτη ηδονή στον κρόταφο
Η γοητεία της ρήξης
Μυθοπλασία και πραγματικότητα
Ο βρόμικος ρεαλισμός του Ρέιμοντ Κάρβερ
Παλινδρομήσεις αγγλοελληνικών σχέσεων
Εναύσματα ενδοσκόπησης σε εποχές κρίσης
Η θρησκεία ως πολιτική απειλή
Ρηματική ευστοχία
Βασιλιάδες και διάβολοι, ερωτήματα και κραυγές
Η Αμερική, ο κλήρος, η Αντίσταση και τα σύγχρονα κοινωνικά κινήματα
Το ανεκπλήρωτο ίχνος της Βίας
Κυκλοφορούν επίσης
Κυκλοφορούν επίσης
Κυκλοφορούν επισης
Λογοτεχνία
Ενα σύντομο μυθιστόρημα για την άκακη μανία της λογοτεχνίας
Η «αμαρτωλή» επτάδα
Μουσική
Μουσική και απροσδιοριστία
Η τέχνη της στιχουργικής
Περιοδικά
Περιοδικά
Άλλες ειδήσεις
Αντίλογος για το κτήριο της τριλογίας της Ακαδημίας Αθηνών
Ο φίλος μου ο Σάκης Πεπονής (1924-2011)
Στη μουσική υπάρχει το αύριο...
Πάντα αγαπητός