Έντυπη Έκδοση

Η «αμαρτωλή» επτάδα

* Κάρλα Καζαγκράντε και Σιλβάνα Βέκκιο, Τα επτά θανάσιμα αμαρτήματα: Η ιστορία των αμαρτημάτων στον Μεσαίωνα.

Με ένα δοκίμιο του Ζερόμ Μπασέ, μτφρ.: Κατερίνα Δασκαλάκη, Εκδόσεις της Εστίας, σειρά «Ιστορία και Πολιτική».

Στη δυτική πολιτισμική παράδοση η ιδέα των «θανάσιμων αμαρτημάτων» αντιπροσωπεύει μια άμεσα κατανοητή αναφορά, ακόμη και για όποιον δεν ταυτίζεται με κανένα θρησκευτικό πιστεύω, ένα είδος ψυχολογικής μάλλον παρά ηθικής κατηγορίας, έξω από τον χώρο και τον χρόνο.

Στην πραγματικότητα τα επτά θανάσιμα αμαρτήματα έχουν κι αυτά, όπως κάθε πράγμα, μια ιστορία. Για τη Δύση τουλάχιστον, η αρχή αυτής της ιστορίας, που επρόκειτο να διαρκέσει αιώνες, απαντά στις σελίδες του Moralia in Job (Ηθικά ή Υπόμνημα εις τον Ιώβ) του μοναχού και παπα-Γρηγορίου του Μεγάλου.

Ανάμεσα στα αμαρτήματα που μας βάζουν σε πειρασμό και που διεξάγουν εναντίον μας έναν αθέατο πόλεμο υπό την κυριαρχία της υπερηφάνειας, ορισμένα προχωρούν επικεφαλής του στρατού ως διοικητές, άλλα ακολουθούν ως απλοί στρατιώτες. Γιατί στην πραγματικότητα όλες οι αμαρτίες δεν πλήττουν την καρδιά με τον ίδιο τρόπο· ενώ οι πιο σοβαρές, που είναι περιορισμένες σε αριθμό, νικούν τον νου επωφελούμενες της απροσεξίας του, τα αναρίθμητα λιγότερο σοβαρά αμαρτήματα ξεχύνονται εναντίον του. Και μόλις η ίδια η βασίλισσα των αμαρτιών, η υπερηφάνεια, κατακτήσει πλήρως την καρδιά, αφού πρώτα τη λυγίσει, την παραδίδει στον όλεθρο των επτά κυριότερων αμαρτημάτων, που είναι ένα είδος τοποτηρητών της. Επειτα από τους διοικητές αυτούς έρχεται ο στρατός, εφόσον δεν υπάρχει αμφιβολία ότι απ' αυτά πηγάζει ένα πλήθος κτηνωδών αμαρτημάτων.

Ο Γρηγόριος δεν επινόησε τα θανάσιμα αμαρτήματα. Απλώς πήρε και μετέβαλε μια ιδέα που κυκλοφορούσε από καιρό στο μοναστικό περιβάλλον. Τα θανάσιμα αμαρτήματα καταλάμβαναν ήδη προεξάρχουσα θέση στις σελίδες ενός άλλου σημαντικού μοναχού του 5ου αιώνα, του Ιωάννη Κασσιανού, και ήταν αντικείμενο ευρύτατων, εις βάθος, αναλύσεων. Μέσω της ανατολικής μοναστικής πολιτισμικής παράδοσης, ο Κασσιανός κληροδότησε στη Δύση, με τα έργα του Περί των κοινοβιακών θεσμών και Συμβολαί, την αιγυπτιακή και συριακή σοφία, βάσει της οποίας είχε διαμορφωθεί, την οποία μετέφερε από την Αίγυπτο στη Γαλατία. Στα έργα αυτά ακριβώς είχε συνοψίσει το δόγμα ως προς τα θανάσιμα αμαρτήματα, το οποίο είχε επεξεργαστεί ο δάσκαλός του Ευάγριος ο Ποντικός. Στον Ευάγριο συνυπήρχαν θέματα γνωστικά και νεοπλατωνικά με την ασκητική παράδοση των μεγάλων Πατέρων της ερήμου, σ' εκείνο το πολιτισμικό χωνευτήρι που υπήρξε η Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου κατά τα τέλη του 4ου αιώνα. Το πώς οι διάφορες αυτές παραδόσεις διασταυρώθηκαν και αναμείχθηκαν η μία με την άλλη και το πού πρέπει να αναζητηθεί η μήτρα των ιδιαίτερων στοιχείων που συναντήθηκαν στο σχήμα που εκείνος διαμόρφωσε είναι ζητήματα που ξεφεύγουν από το πλαίσιο αυτού του βιβλίου. Σίγουρα το πρόβλημα της καταγωγής των θανάσιμων αμαρτημάτων παραμένει, παρά τις σημαντικές μελέτες που έχουν εκπονηθεί, και είναι ένα ζήτημα που πρέπει ακόμη να ερευνηθεί.

Στην ιστορία των αμαρτημάτων χωριστά και στην ιστορία του συστήματος της επτάδας υπάρχει άλλη μια κορυφαία στιγμή, που συνιστά το κέντρο του βιβλίου - η θεολογική και ποιμαντική ανανέωση, η οποία, μεταξύ του 12ου και του 13ου αιώνα, μεταβάλλει εκ βάθρων τη φυσιογνωμία της δυτικής χριστιανοσύνης. Η αυξανόμενη προσοχή για τον κόσμο των λαϊκών συνεπιφέρει στην εκκλησιαστική πολιτισμική παράδοση ριζικές αλλαγές, που θίγουν σε μεγάλη έκταση ακόμη και τον προσδιορισμό και την κατάταξη των αμαρτημάτων.

Στον θρίαμβο της επτάδας είναι επίσης αφιερωμένο και το δοκίμιο του Ζερόμ Μπασέ (Jerome Baschet), που υποδεικνύει, μέσω της χρήσης εικονογραφικών πηγών, μια ταυτόσημη διαδρομή ανασυστηματοποίησης των εικόνων των αμαρτημάτων, και αναφέρεται κυρίως στους μεγάλους ζωγραφικούς κύκλους με παραστάσεις της Κόλασης. Οι σελίδες τού Μπασέ αποτελούν όχι μόνο μια πολύτιμη συμβολή, αλλά και αναπόσπαστο μέρος αυτού του βιβλίου. Πηγάζουν πράγματι από την πεποίθηση ότι, όσον αφορά τα αμαρτήματα, οι εικόνες υπήρξαν κατά την ίδια εποχή θεμελιακή και καθοριστική στιγμή για την ταυτότητά τους και για την επιτυχία τους - πρόκειται δηλαδή για ένα λεξιλόγιο το οποίο δεν μπορεί κανείς να παραλείψει, αλλά που, αντιθέτως, πρέπει να αναλυθεί με την ιδιαίτερή του γραμματική και σύνταξη.

Μιλώντας για τα αμαρτήματα, το βιβλίο θίγει πλατιά και σημαντικά θέματα - το σώμα, την ψυχή, τις γυναίκες, τους διανοουμένους, την εργασία, τον πόλεμο, το χρήμα. Θέματα που συνιστούν την αναπόφευκτη ενδοχώρα πολλών σκέψεων που συνδέονται με τα αμαρτήματα και έναν από τους λόγους για τους οποίους η μεσαιωνική πολιτισμική παράδοση τους αφιέρωσε τόση ενεργητικότητα και τόση προσοχή.

Η πραγμάτευση των αμαρτημάτων εμφανίζεται στην πραγματικότητα ως ένα είδος εγκυκλοπαίδειας, στην οποία βρίσκει κανείς τα πάντα, ένα αποτελεσματικό σχήμα ταξινόμησης για να μιλήσουμε, όπως υποστήριζαν οι μοναχοί, για τον «κόσμο».

Ενα βιβλίο απαραίτητο για κάθε ιστορικό, φιλόλογο, θεολόγο ή φιλοπερίεργο αναγνώστη που επιθυμεί να γνωρίσει τη διαμόρφωση του διανοητικού κόσμου της ευρωπαϊκής παράδοσης και να εξοικειωθεί με μερικούς από τους σημαντικότερους στοχαστές του Δυτικού Μεσαίωνα.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Σχετικά θέματα: Λογοτεχνία
Ενα σύντομο μυθιστόρημα για την άκακη μανία της λογοτεχνίας
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Η πρώτη ηδονή στον κρόταφο
Η γοητεία της ρήξης
Μυθοπλασία και πραγματικότητα
Ο βρόμικος ρεαλισμός του Ρέιμοντ Κάρβερ
Παλινδρομήσεις αγγλοελληνικών σχέσεων
Εναύσματα ενδοσκόπησης σε εποχές κρίσης
Η θρησκεία ως πολιτική απειλή
Ρηματική ευστοχία
Βασιλιάδες και διάβολοι, ερωτήματα και κραυγές
Η Αμερική, ο κλήρος, η Αντίσταση και τα σύγχρονα κοινωνικά κινήματα
Το ανεκπλήρωτο ίχνος της Βίας
Κυκλοφορούν επίσης
Κυκλοφορούν επίσης
Κυκλοφορούν επισης
Λογοτεχνία
Ενα σύντομο μυθιστόρημα για την άκακη μανία της λογοτεχνίας
Η «αμαρτωλή» επτάδα
Μουσική
Μουσική και απροσδιοριστία
Η τέχνη της στιχουργικής
Περιοδικά
Περιοδικά
Άλλες ειδήσεις
Αντίλογος για το κτήριο της τριλογίας της Ακαδημίας Αθηνών
Ο φίλος μου ο Σάκης Πεπονής (1924-2011)
Στη μουσική υπάρχει το αύριο...
Πάντα αγαπητός