Έντυπη Έκδοση

Το ανεξάντλητο '21

Ιδρυτική πράξη του ελληνικού κράτους, η Επανάσταση του 1821 έχει στοιχειώσει τη συλλογική μας συνείδηση, εξακολουθώντας να προκαλεί ιδεολογικές συγκρούσεις, ενίοτε με τόση σφοδρότητα, ώστε το χάσμα ανάμεσα στην επιστημονική ιστορία και τη δημόσια να μοιάζει αδύνατον να γεφυρωθεί.

Πόσο ελκυστική, όμως, είναι σήμερα η μελέτη αυτής της περιόδου; Πρόκειται όντως για ένα παραμελημένο πεδίο από τα νεότερα μέλη της ακαδημαϊκής κοινότητας; Και αν όχι, τι μένει να ερευνηθεί;

Ο καθηγητής Χρήστος Λούκος, παραμονές της συνταξιοδότησής του από το Πανεπιστήμιο Κρήτης, δεν κρύβει την απογοήτευσή του: «Σε αντίθεση με παλιότερα, ελάχιστοι διδάσκουν το '21, όπως ελάχιστες είναι και οι διατριβές που εκπονούνται» ισχυρίζεται. «Κι όμως, το διαθέσιμο υλικό είναι απεριόριστο και χρειαζόμαστε νέες ερμηνευτικές αναγνώσεις. Σε πείσμα της εθνικιστικής ιστοριογραφίας που έδινε τον τόνο στις αρχές του 20ού αιώνα, ξέρουμε πια με σιγουριά ότι η Επανάσταση ξέσπασε σε μια περίοδο βαθύτατης κρίσης του ελληνισμού, κι ότι ο χαρακτήρας της ήταν και εθνικός και κοινωνικός. Ελάχιστα ωστόσο γνωρίζουμε για τα δημογραφικά στοιχεία της περιόδου 1821-1832 ή για το πώς συγκροτούνταν και συντηρούνταν οι ένοπλες ομάδες, ενώ ανεκμετάλλευτες παραμένουν και οι τουρκικές πηγές... Μακάρι να δίνονταν κίνητρα στους νεότερους, υποτροφίες για παράδειγμα, για να καταπιαστούν ξανά με το '21. Η επέτειος των 200 χρόνων, το 2021, θα μπορούσε να είναι μια καλή αφορμή».

Οτι η μεταπολίτευση αποτελεί ορόσημο, δεν υπάρχει αμφιβολία. Ο «υπερβολικός τονισμός του εθνικού περιεχομένου της Επανάστασης, ως μοναδικού, κατά τον εορτασμό της 150ετίας μεσούσης της χούντας», σύμφωνα με την ιστορικό Ολγα Κατσιαρδή-Hering, αλλά και «η δίψα των ερευνητών να εντοπίσουν τα αιτιακά σχήματα για το καταστροφικό συμβάν της δικτατορίας», κατά τον Βασίλη Παναγιωτόπουλο, μετατόπισαν το ενδιαφέρον, ιδίως προς την Κατοχή και τον Εμφύλιο. Ωστόσο, ο ομότιμος καθηγητής του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών εμφανίζεται καθησυχαστικός: «Αν στατιστικά ο αριθμός των εργασιών για τον Αγώνα δείχνει μειωμένος, είναι επειδή αυξήθηκαν έκτοτε σημαντικά εκείνες για την ιστορία των επιστημών, της τέχνης, των θεσμών... Κι απ' αυτήν την ανάπτυξη, η ιστορία του '21 βγήκε κερδισμένη, καθώς οι ερασιτεχνικές και πολιτικά στοχευμένες προσεγγίσεις της σπρώχτηκαν στο περιθώριο».

Οπως υποστηρίζει ο ίδιος, «επί χρόνια η Ελληνική Επανάσταση ήταν θεωρητικό εργαλείο της κομμουνιστικής αριστεράς. Ολοι, από τον Κορδάτο και τον Ζεύγο ώς τον Βουρνά, αναζητούσαν σ' αυτήν το υπόβαθρο της επόμενης επανάστασης. Ενώ κι η Εκκλησία, μέσω της συμμετοχής των κληρικών στον Αγώνα, συνεχίζει να ζητάει συμμετοχή στην κοινωνική ηγεμονία. Γεγονός είναι πως η αντίληψή μας για το παρελθόν δεν στηρίζεται μόνο στην επιστημονική γνώση, διαμορφώνεται κι από τα λαϊκά στερεότυπα που αντιστοιχούν στις ανησυχίες κάθε εποχής. Οταν μια κοινωνία αναζητεί ηρωικά πρότυπα, θα φέρει στην επιφάνεια τους κλέφτες και τους αρματολούς. Οταν ψάχνει για παιδευτικά πρότυπα, θα προβάλλει την πνευματική διάσταση της περιόδου, το φαινόμενο του νεοελληνικού διαφωτισμού...».

Προς τα πού στρέφεται η έρευνα τώρα; Για τον κορυφαίο ιστορικό, «η ερώτηση εμπεριέχει το υπονοούμενο ότι στοχεύουμε σε κάτι συγκεκριμένο, ενώ στην πραγματικότητα συνεχίζουμε να συγκροτούμε το γνωστικό μας πεδίο». Απ' τη μεριά του, προίκισε πρόσφατα την -ταλανισμένη από την περιπτωσιολογία- ιστοριογραφία μας μ' ένα μακράς πνοής έργο, σχολιάζοντας ενδελεχώς τα 1.469 ελληνόγραφα έγγραφα του προσωπικού αρχείου του Αλή Πασά που φυλάσσονταν στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη. Στην τετράτομη δε έκδοση του ιδρύματος, ενσωματώθηκε κι ένα εκτενές του δοκίμιο, γύρω από την προσωπικότητα και τη δράση αυτού του θρυλικού όσο και αμφιλεγόμενου αλβανο-μουσουλμάνου ηγεμόνα των Ιωαννίνων, του πιο μακρόχρονου αξιωματούχου της οθωμανικής αυτοκρατορίας, στην αυλή του οποίου κινούνταν από τον Ανδρούτσο και τον Καραϊσκάκη ώς τον Τζαβέλλα και τον Πανουργιά.

Σύμφωνα με την Ολγα Κατσιαρδή, από το Πανεπιστήμιο Αθηνών, «η πραγματικά αναγεννημένη ελληνική ιστοριογραφία επαναπροσδιόρισε τους ιδεολογικούς, εθνικούς, κοινωνικούς και οικονομικούς παράγοντες που οδήγησαν στο '21, ώστε να είμαστε σε θέση σήμερα να μιλούμε για τον πλουραλισμό αυτών των αιτίων. Κι όπως υπήρξαν εργασίες για τα πρόσωπα του Αγώνα, τη δράση της Φιλικής Εταιρείας, τις εμφύλιες αντιπαραθέσεις, την πολιτική οργάνωση και τον εκσυχρονισμό των κομμάτων, μελετήθηκε εκτενώς και το πολύπλευρο φαινόμενο του φιλελληνισμού». Ανάμεσα στα θέματα που ερευνώνται στις διατριβές που βρίσκονται σε εξέλιξη, είναι η οργάνωση της αστυνομίας την περίοδο 1821-1830, η δράση των ελλήνων διπλωματών επί οθωμανικής αυτοκρατορίας, καθώς και η καθημερινή ζωή στον τουρκοκρατούμενο χώρο. Κι εκείνο που χρειάζεται τώρα, για την ίδια, «είναι ένα ερευνητικό πρόγραμμα, αφιερωμένο στη μελέτη των οικονομικών του Αγώνα, γιατί σε μεγάλο βαθμό και οι εμφύλιες συγκρούσεις οφείλονταν στην ελλιπή ή την άναρχη οικονομική οργάνωση».

Οπως επισημαίνει ο Παναγιώτης Στάθης, από τη νεότερη γενιά ιστορικών, που διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, «αν οι παλιότερες έρευνες αφορούσαν τις συγκρούσεις μεταξύ γαιοκτημόνων και λαϊκών στρωμάτων, οι νεότερες εστιάζουν στις συγκρούσεις ανάμεσα στις παραδοσιακές ομάδες -των προεστών, των αρματολών, των καπεταναίων- κι εκείνες που εμφορούνταν από τις νεωτερικές ιδέες, ως προς τι μορφή θα πάρει το υπό διαμόρφωση κράτος». Παράλληλα δε άλλαξε και η οπτική πάνω στον Καποδίστρια, καθώς «πέρα από τα εκσυχρονιστικά στοιχεία της πολιτικής του, μελετώνται πλέον και οι συντηρητικές του νοοτροπίες και οι απολυταρχικές του συμπεριφορές».

Ο κ. Στάθης θεωρεί πως «έχουμε μελετήσει ελάχιστα την Ελληνική Επανάσταση σε σχέση με άλλα επαναστατικά κινήματα της εποχής, από την Ισπανία και την Πολωνία, ώς τη Λατινική Αμερική», ενώ «θα μαθαίναμε πολλά για την οπτική τής απέναντι πλευράς πάνω στον πόλεμο, αν μελετούσαμε και τα οθωμανικά αρχεία. Πέραν όμως του ότι αυτά δεν είναι αρκούντως ταξινομημένα, υπάρχει για μας το πρόβλημα της γλώσσας και της αραβικής γραφής». Τόσο ο ίδιος, πάντως, όσο και ο συνάδελφός του από το Ιόνιο Πανεπιστήμιο, ο Διονύσης Τζάκης, ο μοναδικός λέκτορας αυτή την εποχή με ειδίκευση στο '21, έχουν ν' αντιμετωπίσουν -όπως και οι δάσκαλοί τους, άλλωστε- μια σειρά από μύθους και στερεότυπα, σαν αυτό του Κρυφού Σχολειού, ριζωμένα για τα καλά στο κοινωνικό σώμα. Ποιος ξέρει; Ισως εν όψει της επετείου των 200 χρόνων, οι επόμενες διατριβές να αφορούν αυτό: το πώς προβάλλουμε στο ιστορικό παρελθόν τις ανασφάλειες που ορίζουν το εκάστοτε παρόν. 7

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Ιστορία/Ιστορικά Γεγονότα
Σχετικά θέματα: Λογοτεχνία
Μυθιστορήματα, προοίμια εξεγέρσεων
Διαβάζοντας ελληνικά στο Παρίσι
Ο Εκο στο μάτι του κυκλώνα
Ενας ποιητής απέναντι στον Στάλιν
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Κινηματογράφος
Μια ταινία χωρίς έξοδα
Η απεργία των γυναικών
Οικογενειακές υποθέσεις
Θέατρο
Οι λογοτέχνες στη σκηνή
«Θερμοκήπιο» γραφειοκρατίας
Η κρίση της αναπαράστασης
Χορός
«Μέσα» στην πρόβα
Εικαστικά
Η Ελλάδα μετά το φολκλόρ
Η δική τους Αφρική
Αρχιτεκτονική
Πάρκα αντί για χώρους στάθμευσης
Μοναχικές απώλειες
Η θανάσιμη μοναξιά του καλλιτέχνη
Μουσική
Οι χαμένοι, διάσημοι δίσκοι του ροκ
Φωνή σε μια ξεχασμένη γλώσσα
Το τραγούδι της ερήμου
Λογοτεχνία
Μυθιστορήματα, προοίμια εξεγέρσεων
Διαβάζοντας ελληνικά στο Παρίσι
Ο Εκο στο μάτι του κυκλώνα
Ενας ποιητής απέναντι στον Στάλιν
Το ανεξάντλητο '21