Έντυπη Έκδοση

Φωνές από το παρελθόν

Διαμάντια της ελληνικής λογοτεχνίας που έμειναν ξεχασμένα επανεκδίδονται και επιζητούν την προσοχή μας

«Είναι μια βδομάδα τώρα που λογαριάζομαι κι εγώ με τους κατοίκους του νησιού τούτου. Ολες οι απαιτούμενες διαπιστώσεις γενήκαν κι εγώ είμαι εγκαταστημένη για πάντα εδώ πέρα. (...). Ηξερα πού θα με πήγαιναν, με ποιους θα συζούσα στο εξής, πώς ήταν ο τόπος της εξορίας. Κάποτε μου είπε μια συγγενής μου: «Το νησάκι αυτό, ακούω, είναι χαρά θεού!» Κι εγώ της είπα: «Ναι, με τη διαφορά πως στο χώμα δεν φυτρώνουν δάχτυλα και μύτες, που είναι δα για τους κατοίκους πιο χρειαζούμενα αυτά από τα λουλούδια και τα νερά...».

Τη ζωή στη Σπιναλόγκα περιέγραφε μέσα από την ζωή της ηρωίδας της η Γαλάτεια Καζαντζάκη Τη ζωή στη Σπιναλόγκα περιέγραφε μέσα από την ζωή της ηρωίδας της η Γαλάτεια Καζαντζάκη * Ενας αιώνας κοντεύει να συμπληρωθεί από την εποχή που η Γαλάτεια Καζαντζάκη δημοσίευε, ως Πετρούλα Ψηλορείτη, στο αλεξανδρινό περιοδικό «Νέα Ζωή» την νουβέλα της «Αρρωστη πολιτεία» (1914). Ενα «ρομάντζο» όπως το χαρακτήριζε η ίδια, όπου για πρώτη φορά αναδεικνυόταν στη λογοτεχνία μας το θέμα της λέπρας και η ζωή των χανσενικών στο «ξεμοναχεμένο νησάκι» της Σπιναλόγκας. Και να που σήμερα, ενώ κυοφορείται το «Νησί», το πιο φιλόδοξο σίριαλ της επόμενης σεζόν βασισμένο στο ομώνυμο μπεστ-σέλερ της Βικτόρια Χίσλοπ, η νεανική αυτή νουβέλα της Καζαντζάκη ανασύρεται από τη λήθη και φωτίζεται διεξοδικά από τη φιλόλογο Κέλη Δασκαλά, ενταγμένη στη σειρά «Πεζογραφικές επισημάνσεις» των «Ελληνικών Γραμμάτων» που διευθύνει η συγγραφέας και πανεπιστημιακός Αγγέλα Καστρινάκη.

Ερωτας και αρρώστια

Πώς ασθενεί το σώμα, και κυρίως η ψυχή, όχι μόνο των λεπρών αλλά κι εκείνων που υποτίθεται ότι χαίρουν άκρας υγείας; Πώς αρρωσταίνει η κοινωνία η ίδια; Και ποια πρέπει να είναι η στάση ενός «πνευματικά ανώτερου» ανθρώπου απέναντι σε μια νοσηρή πραγματικότητα, η οποία είτε αναμασά τη χριστιανική ηθική είτε στηρίζεται σε ιδεολογικές παρωπίδες; Τέτοιου είδους ερωτήματα θέτει η Καζαντζάκη, καθώς ξεδιπλώνει τ' αντικρουόμενα συναισθήματα που προκαλούν η αρρώστια κι ο αναγκαστικός εγκλεισμός στην ηρωίδα της, αλλά κι ο έρωτας που εκείνη συναντά στο πρόσωπο ενός δασκάλου. Ερωτήματα που πυροδοτούσαν τον διάλογο γύρω από τη λέπρα στις αρχές του 20ού αιώνα, τότε που στην πνευματική ζωή κυριαρχούσαν το αισθητικό κίνημα του συμβολισμού και η νιτσεϊκή φιλοσοφία.

* Στην ίδια σειρά φιλοξενείται και το παρθενικό μυθιστόρημα του Κοσμά Πολίτη, «Λεμονοδάσος», όπως ακριβώς είδε το φως το 1930 -χωρίς τις δημοτικιστικές εξάρσεις της κατοπινής, αναθεωρημένης απ' τον συγγραφέα, έκδοσής του- επίσης συνοδευμένο από ένα εκτενές επίμετρο, με την υπογραφή της ίδιας της Καστρινάκη. Εδώ, έχουμε την εξιστόρηση του ερωτικού πάθους ανάμεσα σ' έναν άρτι αφιχθέντα από το Παρίσι αρχιτέκτονα, τον Παύλο, και μια άβγαλτη σεξουαλικά αλλά περήφανη κοπέλα από τον Πόρο, την Βίργκω, που ενώ αγαπιούνται δεν παύουν να παιδεύουν ο ένας τον άλλο. Μια ερωτική ιστορία χωρίς τυπικό αίσιο τέλος, δοσμένη «με χάρη, δροσιά και μυστικιστική σοβαρότητα» ταυτόχρονα, που παραδίδεται τώρα σε μια νέα γενιά αγνωστών, μ' όλα τ' απαιτούμενα «κλειδιά» για την ανάδειξη των συμβολικών της νοημάτων.

* Υπάρχουν κι άλλες φωνές από το παρελθόν που, με ανάλογο τρόπο, διεκδικούν την προσοχή μας. Η σειρά «Επί τα ίχνη» του «Πατάκη», για παράδειγμα, που διευθύνει ο καθηγητής Γ. Παπακώστας, ήδη εμπλουτίστηκε με το άγνωστο, μακροσκελές διήγημα του Παύλου Νιρβάνα «Το αγριολούλουδο» (1922). Ο Βάσιας Τσοκόπουλος, επιμελητής των Απάντων του Δημοσθένη Βουτυρά, ανέσυρε πρόσφατα από την δεξαμενή του πρώτου αριστερού μοντερνιστή έλληνα διηγηματογράφου, ένα μπουκέτο ιστοριών που παραπέμπουν στη λογοτεχνία του τρόμου και του φανταστικού (βλ. «Το καράβι του θανάτου», εκδ. «Τόπος»). Ενώ κι η Χριστίνα Ντουνιά, μόλις παρέδωσε φιλολογικά σχολιασμένο στην «Αγρα» ένα ακόμη έργο του τόσο παρεξηγημένου στην εποχή του Πέτρου Πικρού: το μυθιστόρημα «Τουμπεκί», τελευταίο μέρος της τριλογίας του «Χαμένα κορμιά».

Γεννημένος το 1895 στην Κωνσταντινούπολη και με σπουδές ιατρικής και βιοχημείας σε Γαλλία και Γερμανία, ο Πικρός υπήρξε ένας κοσμοπολίτης αστός που μολονότι ασπάστηκε από νωρίς τα ιδεώδη της Οκτωβριανής Επανάστασης δεν ενστερνίστηκε τις αρχές του σοσιαλιστικού ρεαλισμού για τα δικά του νατουραλιστικά γραπτά. Από τους πιο μάχιμους δημοσιογράφους του Μεσοπολέμου, έδωσε με το έργο του φωνή στους «αρνητικούς» ήρωες του κοινωνικού περιθωρίου, κάτι που διόλου δεν ενθουσίασε την επίσημη αριστερά. Κεντρικός ήρωας στο «Τουμπεκί» (1927) είναι ένα πρωτοπαλίκαρο του αθηναϊκού υποκόσμου -ληστής, προαγωγός, έμπορος ναρκωτικών και κατά περίσταση δολοφόνος- και το μεγαλύτερο μέρος της δράσης του μυθιστορήματος εκτυλίσσεται στη φυλακή. Εκεί όπου μαθητεύει κανείς ακόμα καλύτερα στο έγκλημα, κι όπου οι ταξικές ανισότητες και οι σχέσεις εξουσίας του έξω κόσμου -αλίμονο- αναπαράγονται.

«Μάγκας» ξανά

* Φρέσκος φρέσκος από το τυπογραφείο, όμως, εμφανίζεται και ο «Μάγκας» της Πηνελόπης Δέλτα (1935), σε νέα έκδοση της «Εστίας», συμπληρωμένη με χρονολόγιο του Αλ. Π. Ζάννα και με επίμετρο του πεζογράφου και πανεπιστημιακού Βασίλη Πεσμαζόγλου: ένα μυθιστόρημα γραμμένο σε «παλιομοδίτικη δημοτική», με «έντονη διδακτική- ηθικοπλαστική διάσταση» και με άφθονες αναφορές στ' ανδραγαθήματα της Επανάστασης του '21 και του Μακεδονικού Αγώνα, όπου ρόλο αφηγητή κρατά ο σκανταλιάρης σκύλος μιας εύπορης οικογένειας από την ελληνική παροικία της Αλεξάνδρειας.

Οπως σημειώνει ο Πεσμαζόγλου, «ο απλοϊκός και σχολικού τύπου ενθικισμός διαπερνά μεγάλο μέρος του βιβλίου». Παράλληλα, ωστόσο, στις σελίδες του «αποτυπώνονται με ενάργεια διάφορες αντιλήψεις αλλά και αντιφάσεις του ελληνικού αστισμού στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Κοσμοπολίτες αλλά και πατριώτες, αγγλοαναθρεμμένοι αλλά κι επιφυλακτικοί στα ξενόφερτα ήθη, σνομπ και συνάμα πολέμιοι του σνομπισμού, οι έλληνες αστοί της Αιγύπτου παρουσιάζονται, μέσα από τα μάτια του Μάγκα, διχασμένοι και αντιφατικοί». Ενώ κι ο τετράποδος ήρωας της Δέλτα βασανίζεται από τα ίδια απλά όσο και βαθιά ερωτήματα, που απασχολούν τα παιδιά καθώς οδεύουν στην εφηβεία: για το τι σημαίνει ελευθερία, για το κατά πόσον ο πλούτος φέρνει ευτυχία, για τα περιθώρια των απόκληρων στην ανομία, για το τι είναι καλό και τι κακό.

Ενδεχομένως ο Μάγκας, εικάζει ο Πεσμαζόγλου, να... γάβγιζε σήμερα βλέποντας τις περιπέτειές του ν' απομακρύνονται από τα χέρια των φυσικών του αναγνωστών, των παιδιών, και να μπαίνουν στο μικροσκόπιο ιστορικών και κοινωνιολογικών αναλύσεων από ενήλικες του ακαδημαϊκού χώρου. Γεγονός όμως είναι ότι από την επόμενη χρονιά, καθώς συμπληρώνονται 70 χρόνια από το θάνατο της Δέλτα, θα μπορεί ο οποιοσδήποτε να εκδίδει τα έργα της, χωρίς να καταβάλλει πνευματικά δικαιώματα. Εξ ου και η έξυπνη κίνηση της «Εστίας» να πλαισιώσει τις ανατυπώσεις τους με επίμετρα γνωστών συγγραφέων, όπως συνέβη ήδη και με τον «Τρελλαντώνη» (Αλκη Ζέη) κι αναμένεται να γίνει με τα «Μυστικά του Βάλτου» (Απόστολος Δοξιάδης).

* Ο «Κέδρος» απ' την πλευρά του, σχεδόν εννιά δεκαετίες από την πρώτη τους δημοσίευση στην Αλεξάνδρεια, φέρνει στην επικαιρότητα τρία ξεχασμένα διηγήματα του ποιητή Κώστα Βάρναλη, σε μια έκδοση επιμελημένη από τον Βασίλη Αλεξίου και την Αικατερίνη Μακρυνικόλα: τον «Λαό των Μουσόνων» (μια σκοτεινή αλληγορία γύρω από την γέννηση του κράτους και την πάλη των τάξεων, που δίνει και τον τίτλο του τόμου), την «Ιστορία του Αγίου Παχουμίου» (μια γλαφυρή διακωμώδηση της θρησκοληψίας) και τις «Φυλακές» (ένα καυστικό σχόλιο για το κυνήγι του εύκολου πλουτισμού). Τρία ρεαλιστικά όσο και προφητικά κείμενα, καρποί όλα τους της σθεναρής κριτικής στάσης του Βάρναλη απέναντι στην κατεστημένη εξουσία, που αντέχουν ακόμα, πόσω μάλλον σε περιόδους κρίσης, πολιτικής φαυλότητας και εκμαυλισμού των συνειδήσεων, όπως η σημερινή.

* Δυο άλλες επανεκδόσεις, πάντως, από τον ίδιο οίκο, έχουν τις ρίζες τους στα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης, είναι νουβέλες και φέρουν την υπογραφή του Μένη Κουμανταρέα: «Η κυρία Κούλα» και το «Κουρείο». Στην πρώτη, παρακολουθούμε την σύντομη ερωτική ιστορία ανάμεσα σε μια ώριμη, συντηρητική, παντρεμένη γυναίκα κι έναν νεαρό φοιτητή, όπως αυτή φουντώνει και διαλύεται μέσα στα βαγόνια του Ηλεκτρικού. Το συναπάντημά τους, που μεταφέρθηκε παλιότερα στην τηλεόραση από τον Διαγόρα Χρονόπουλο με τη Βέρα Ζαβιτσιάνου και τον Φίλιππο Σοφιανό, διασκευάζεται τώρα για το θέατρο από τον Ακη Δήμου, με την προοπτική να το σκηνοθετήσει στο Τέχνης ο Νίκος Μαστοράκης, κι ενθουσιάζει τους Γάλλους μεταφρασμένο από τον Μισέλ Βόλκοβιτς, με την Κυρία Κούλα ως «La femme du metro».

* Μιά ερωτική ιστορία, επίσης άδοξη αλλά γραμμένη σε τόνους πιο ζοφερούς, κρύβεται και στο «Κουρείο», όπου το ζεύγος των πρωταγωνιστών κρατούν ένας σαραντάρης λογιστής και μια ταπεινής καταγωγής μανικιουρίστα με το μοιραίο όνομα Ευτυχία... Και μιας και φτάσαμε έως τα τέλη του 20ού αιώνα, αξίζει να θυμηθούμε το σπονδυλωτό μυθιστόρημα «Κλειστόν λόγω μελαγχολίας» του Κώστα Μουρσελά (1999), στην νέα του έκδοση από τα «Ελληνικά Γράμματα». Μια αλυσίδα ιστοριών με ήρωες ανθρώπους της διπλανής πόρτας, που βιώνουν τις αντιφάσεις της ύπαρξης υπό το παρηγορητικό βλέμμα του συγγραφέα, και προσπαθούν να ξεφύγουν από κάθε λογής μιζέρια έχοντας συνείδηση της καθημερινής τους φθοράς. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Σχετικά θέματα: Βιβλίο
Ολος ο κόσμος στο χαρτί
Πέντε μεγάλοι αποκαλύπτονται
Οι σελίδες ενός τραγουδοποιού
Τραγωδία χωρίς τέλος
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Θέατρο
Η Κάρμεν, ένα άπιαστο πουλί
Η Ιπέρ και τα κατά
Κωμωδία καλπάζουσα
Πολιτική, σεξ και τσικουδιά
Στον μαγικό κόσμο του Μόμπι Ντικ
Μετά τις παραστάσεις
Τα νέα στέκια της Επιδαύρου
Μουσική
Δύο συνθέτες και οι μούσες τους
«Νιώθω σαν κόμπος σφιχτός»
Νίνα τραγουδά Μπίλι
Ορχήστρα των Χρωμάτων στο Ηρώδειο
Ροκ στην εθνική οδό
Η κυρία της τζαζ
Εφορία όχι, ευφορία ναι
Κινηματογράφος
Συνέντευξη με έναν βρικόλακα
Χορός
Ο χορός κερδίζει έδαφος
Αρχιτεκτονική
Ο πύργος της φαντασίας
Φωτογραφία
Γυναίκες πίσω απ' το φακό
Βιβλίο
Ολος ο κόσμος στο χαρτί
Φωνές από το παρελθόν
Πέντε μεγάλοι αποκαλύπτονται
Οι σελίδες ενός τραγουδοποιού
Τραγωδία χωρίς τέλος