Έντυπη Έκδοση

Η πολύτιμη αχρηστία της λογοτεχνίας

Εργο της Ειρήνης Ηλιοπούλου. Αίθουσα Τέχνης Αθηνών Εργο της Ειρήνης Ηλιοπούλου. Αίθουσα Τέχνης Αθηνών Μπερνάρντο Καρβάλιο

Εννέα Νύχτες

μτφρ.: Αθηνά Ψυλλιά,

εκδόσεις Καστανιώτη, σ. 179, ευρώ 10,65

Το πραγματολογικό υπόβαθρο της ιστορίας, άκρως δραματικό: ο Αμερικανός ανθρωπολόγος Μπιουλ Κουέιν, ετών 27, αυτοκτονεί κοντά στην πόλη Καρολίνα της Βραζιλίας (όχι μακριά από τα βολιβιανά σύνορα) εν έτει 1938. Βρισκόταν στη βραζιλιάνικη σαβάνα για να μελετήσει τη φυλή των κάποτε περήφανων, αλλά πια παρακμαζόντων και τρομοκρατημένων Τρουμάι, με το ιδιότυπο σύστημα συμβολικής συγγένειας. Οι συνθήκες της αυτοχειρίας ανεξιχνίαστες, όπως και τα κίνητρά της, η περίπτωση απωθημένη από τον ακαδημαϊκό περίγυρο του Κουέιν.

Το μυθοπλαστικό πλαίσιο: 62 χρόνια αργότερα, την εποχή των Δίδυμων Πύργων, ο αφηγητής-δημοσιογράφος ταξιδεύει στη βραζιλιάνικη ενδοχώρα, διυλίζει την αλληλογραφία του εκλιπόντος, έρχεται σε επαφή με ανθρώπους που τον γνώριζαν, προκειμένου να αποκαταστήσει τον διάτρητο ιστό της ιστορίας του.

Τα δύο πλαίσια, ιστορία και λογοτεχνία, διαπλέκονται καθώς ο αφηγητής, ακολουθώντας τα χνάρια του Κουέιν, ταυτίζεται όλο και πιο εναγωνίως με τη μοίρα του. Σε αυτή την ταύτιση συμβάλλει υποδόρια μια δεύτερη αφηγηματική φωνή, εκείνη ενός ντόπιου μηχανικού, ο οποίος διαβλέποντας στον ανθρωπολόγο έναν άνθρωπο βασανισμένο, τον συντρόφεψε για εννέα νύχτες κι έμαθε πράγματα γι' αυτόν που κανείς άλλος δεν γνώρισε. Στα χέρια αυτού του ίδιου του μηχανικού εμπιστεύτηκε ο Κουέιν μια σειρά από επιστολές για να τις παραδώσει σε γνωστούς και συγγενείς μετά τον θάνατό του. Η μία από αυτές παραμένει ανεπίδοτη, καθώς ο μηχανικός δεν γνωρίζει την ταυτότητα του παραλήπτη. Γνωρίζει μόνο πως θα έρθει, αν και όταν, για να την παραλάβει αυτοπροσώπως.

«Αυτό εδώ είναι για όταν έρθετε. Χρειάζεται να έχετε προετοιμαστεί. Κάποιος πρέπει να σας προειδοποιήσει. Θα έρθετε σ' έναν τόπο όπου η αλήθεια και το ψέμα δεν έχουν πια την έννοια που σας έφερε μέχρι εδώ. Ρωτήστε τους Ινδιάνους. Οτιδήποτε. Ο,τι σας κατέβει στο κεφάλι. Κι αύριο, μόλις ξυπνήσετε, κάντε ξανά την ίδια ερώτηση. Και μεθαύριο ξανά. Την ίδια ερώτηση πάντα. Και κάθε μέρα θα παίρνετε διαφορετική απάντηση».

Ετσι αρχίζει τις Εννέα Νύχτες ο Μπερνάντο Καρβάλιο και ένας υποψιασμένος αναγνώστης ίσως ήδη διαβάσει εδώ μια επίκληση στις μούσες της απροσδιοριστίας, της πολυσημίας αλλά και της συνενοχής καθώς, εμμέσως πλην σαφώς, ο αναγνώστης εισάγεται ως χαρακτήρας στο βιβλίο. Καθώς αυτές οι επιστολές εναλλάσσονται με τις πρωτοπρόσωπες αναφορές του αφηγητή-ερευνητή, ο παράφορος τόνος τους διαποτίζει το κείμενο αλλά και εντείνει τη σύγχυση της προσωπικής εμπλοκής σε γεγονότα που το νόημά τους μάς ξεπερνάει: «Αυτά που σας διηγούμαι είναι ένας συνδυασμός όσων εκείνος μου διηγήθηκε και όσων εγώ φαντάστηκα. Κι έτσι, επίσης, σας αφήνω να φανταστείτε αυτό που δεν θα μπορέσω ποτέ εγώ να σας διηγηθώ...». Αλλού, ο ίδιος αυτός επιστολογράφος θα προβεί, και όχι μόνο μια φορά, στην αφοπλιστική δήλωση: Οι ιστορίες εξαρτώνται πάνω απ' όλα από την εμπιστοσύνη αυτού που τις ακούει και από την ικανότητά του να τις ερμηνεύει.

Παρομοίως, προς το τέλος του βιβλίου, ο συγγραφέας-ερευνητής ομολογεί πως «είχα ήδη βρει εκτεταμένο υλικό για τον Μπιουλ Κουέιν γύρω απ' το οποίο περιστρεφόμουν, χωρίς ποτέ πράγματι να το αποκωδικοποιήσω ή να καταφέρω να φτάσω στον πυρήνα της απελπισίας του».

Οι δύο αφηγηματικές φωνές φτάνουν κάποια στιγμή να συμφύονται (σ. 142) και, ανάμεσά τους, αναδύονται άλλες εκδοχές ως πιθανοί συντελεστές στην αυτοκτονία του Μπ. Κουέιν: ήταν αλκοολικός σε διαδικασία αποτοξίνωσης/ έπασχε από σύφιλη, «μια παλιά αρρώστια που επέστρεφε», την οποία δεν είχε φροντίσει να θεραπεύσει εγκαίρως/ είχε ομοφυλοφιλικές τάσεις τις οποίες είχε φέρει στην επιφάνεια η επαφή του με τους μαύρους άντρες του Ειρηνικού σε μια προηγούμενη εθνολογική αποστολή. Ή/και, είχε προδοθεί από μια γυναίκα η οποία τον απάτησε με τον επιστήθιο φίλο του στην Αμερική/ είχε σοβαρές, έως και ανυπέρβλητες, οικογενειακές ή/και οικονομικές δυσκολίες...

Ή, ίσως, η αυτοκτονία του οφειλόταν σε μια τεράστια ιδεολογική απογοήτευση. «Μόνο οι ιθαγενείς της ενδοχώρας διατηρούσαν ανέπαφο αυτό που εκείνος αναζητούσε: μια κοινωνία όπου, παρά την αυστηρότητα των νόμων, τα ίδια τα άτομα αποφάσιζαν τους ρόλους τους μέσ' από μια σταθερή δομή και ένα προκαθορισμένο ρεπερτόριο». (Ητοι, εκείνο των συμβολικών σχέσεων συγγένειας.) Ωστόσο, στο σύνορο αυτής της ιδεατής ελευθερίας, ο εθνολόγος βρίσκει μια φυλή που έχει θεσμοποιήσει ένα συλλογικό άγχος εκμηδενισμού: οι εκτρώσεις και οι βρεφοκτονίες είναι σε καθημερινή διάταξη, οι άντρες της φυλής παθαίνουν κρίσεις πανικού- μαζεύονται όλοι στο πιο εκτεθειμένο σημείο του χωριού περιμένοντας κάποιο ξέσπασμα βίας να τους αφανίσει... Οταν ο Κουέιν αρρωσταίνει άσχημα ένας Ινδιάνος προσφέρεται να τον απαλλάξει με το μαχαίρι του από την ταλαιπωρία του, ως ένδειξη φιλίας!

Ο κλάδος της ανθρωπολογίας στα 1930 διαπνεόταν ακόμα από τον ιδεαλισμό της Μάργκαρετ Μιντ και της Ρουθ Μπένεντικτ, μέντορες και οι δύο του Κουέιν, και την προσδοκία μιας εκστατικής συνάντησης του δυτικού ανθρώπου με κάποιο αυθεντικό είδωλό του στον καθρέφτη του πρωτογονισμού. Ηταν, λοιπόν, η ματαίωση αυτής της προσδοκίας που σκότωσε τον Μπ.Κ.; Η απάντηση στις Εννέα Νύχτες (όπως σε όλα τα αινίγματα;) εξαρτάται από το ποιος ακούει και πώς, πόσο είναι πρόθυμος να εμπιστευτεί, πόσο ικανός να ερμηνεύσει.

Οπωσδήποτε, τον Μπερνάντο Καρβάλιο δείχνει να τον ενδιαφέρει περισσότερο το στήσιμο ενός δυσεπίλυτου γρίφου παρά το να προκρίνει μια εκδοχή της αλήθειας. Στηριγμένος σε εξονυχιστική πραγματολογική έρευνα και συμπεριλαμβάνοντας φωτογραφικό υλικό από τη ζωή του αυτόχειρα εθνολόγου, ο συγγραφέας υπηρετεί έναν πολύ φιλόδοξο στόχο. Η χρήση των φωτογραφικών ντοκουμέντων, για παράδειγμα, τα οποία αναπαριστούν ακριβώς αυτό που λένε ότι αναπαριστούν, δεν αποκαλύπτει τίποτε περισσότερο από την αδιαφάνεια της ιστορικότητας, την οποία η μυθοπλασία αδυνατεί να εκπορθήσει. Η επιδίωξη του Καρβάλιο, όπως το θέτει ο ίδιος, «είναι να συνειδητοποιήσει ο αναγνώστης αυτό που μπορεί να συμβεί μέσα σε κάθε μυθιστόρημα: ότι αναμένεται μια ενεργή συμμετοχή εκ μέρους του, ότι η ανάγνωση επίσης δημιουργεί ένα έργο. Αυτό δεν είναι απλά σχήμα λόγου. Ολα μου τα μυθιστορήματα προτείνουν στον αναγνώστη ένα παιχνίδι, όπου μπορεί να συμμετέχει ή όχι» (ηλεκτρονική συνέντευξη στη «Natalia Brizuela», 2008).

Ενα μυθιστόρημα, θα λέγαμε, επάνω στη δημιουργία ενός μυθιστορήματος.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Μισανθρωπίας απάνθισμα
ΠΑΙΔΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ
«Γνωστοί άγνωστοι» και «διάσημοι» Ευρωπαίοι
Ιστορίες παρακμής στο Δουβλίνο
«Τα ωραία ποιήματα είναι ωραία και πριν γραφτούν!..»
Η αλληλεγγύη απαλύνει την απογοήτευση
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Μουσική
Λαϊκά τραγούδια για την Κύπρο
Πολυτάλαντος...
Εικαστικά
Ο τελευταίος άγγελος του νησιού των Φαιάκων
Το έργο τέχνης και η ανθρώπινη ύπαρξη
Κριτική βιβλίου
Η πολύτιμη αχρηστία της λογοτεχνίας
Μισανθρωπίας απάνθισμα
ΠΑΙΔΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ
«Γνωστοί άγνωστοι» και «διάσημοι» Ευρωπαίοι
Ιστορίες παρακμής στο Δουβλίνο
«Τα ωραία ποιήματα είναι ωραία και πριν γραφτούν!..»
Η αλληλεγγύη απαλύνει την απογοήτευση
Λογοτεχνία
Το λογισμικό τού εγώ
Η κόμισσα του Αμάλφι
Ενα σχόλιο γι' αυτή τη νουβέλα
ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ
Φωνή
Συνέντευξη: Αλκυόνη Παπαδάκη
«Ο συγγραφέας πρέπει να είναι μέσα στον κόσμο»