Έντυπη Έκδοση

Το ενιαίο της ανθρώπινης φύσης και η ατέρμονη ποικιλομορφία του πολιτισμού

Franz Boas

Η σκέψη του πρωτόγονου ανθρώπου και η πρόοδος του πολιτισμού

μτφρ. Βασιλική Κοκοντίνη

επιμέλεια-επίμετρο: Δημήτρης Νταβέας

εκδόσεις Printa, σ. 388, 27,17 ευρώ

Η έκδοση ενός βασικού έργου του Franz Boas είναι κάτι που χρόνια εκκρεμούσε στα ελληνικά. Πολύ λιγότερο γνωστός στο ευρύ κοινό απ' ό,τι ας πούμε ο Μαλινόβσκι ή οι Ντιρκχάιμ και Μος, είναι εξίσου υπεύθυνος για την εδραίωση της επιστήμης που σήμερα καλούμε Κοινωνική ανθρωπολογία. Η περίπτωσή του είναι μάλιστα ιδιαζόντως ανάλογη με του Μαλινόβσκι, δεδομένου ότι οι Ντιρκχάιμ και Μος δεν διεξήγαν ποτέ οι ίδιοι επιτόπια έρευνα. Ξένοι και οι δύο, Πολωνός στην Αγγλία ο Μαλινόβσκι και Γερμανοεβραίος στις ΗΠΑ ο Boas, έχοντας κατά τύχη ζήσει για κάποιο διάστημα με μία φυλετική κοινωνία, με τους Τροβριανδούς της Μελανησίας ο Μαλινόβσκι και με τους Ινουίτ της Αρκτικής ο Boas, ίδρυσαν, αντίστοιχα, στις χώρες φιλοξενίας τους πανεπιστημιακά τμήματα Κοινωνικής ανθρωπολογίας, θέσπισαν μια δεσμευτική ερευνητική μεθοδολογία, που προϋποθέτει εκμάθηση της τοπικής γλώσσας και επιτόπια συμμετοχική παρατήρηση, και εκπαίδευσαν συνεχιστές στο έργο τους, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται τα σπουδαιότερα ονόματα του πεδίου. Οι περισσότερες τάσεις της αμερικανικής Ανθρωπολογίας, και ίδιως ο κλάδος που επονομάστηκε «Πολιτισμική ανθρωπολογία» -ο Alfred Kroeber, ο Robert Lowie, η Margaret Mead, η Ruth Benedict, ο Abram Kardiner καθώς και ο γλωσσσολόγος Ε. Sapir, μέχρι τον τελευταίο κουλτουραλιστή των ημερών μας Clifford Geertz- έλκουν την καταγωγή τους από τον Franz Boas· η πραγματική του επίδραση όμως είναι ακόμα ευρύτερη. Ο Κλοντ Λεβί-Στρος -που δεν χάνει ευκαιρία να του αποδίδει τιμές στα γραπτά του- δεν είναι λιγότερο χρεωμένος στον Boas απ' ό,τι στη γλωσσολογική μέθοδο του Γιάκομπσον (παρά την υπερβάλλουσα έμφαση που έτειναν να δίνουν στην τελευταία τα στρουκτουραλιστικά μανιφέστα της δεκαετίας του '50 και του '60).

Ο Franz Boas ήταν το συνδυασμένο προϊόν μιας ριζικά φιλελεύθερης οικογενειακής αγωγής και μιας εντυπωσιακής ακαδημαϊκής παράδοσης, όπως ήταν η γερμανική ώς τα χρόνια του Μεσοπολέμου. Συνομήλικος του Ντιρκχάιμ, γεννήθηκε το 1858 στο Μίντεν της Βεσταφαλίας και σπούδασε αρχικά Φυσικές επιστήμες στη Χαϊδελβέργη, στη Βόνη και στο Κίελο: Μαθηματικά, Φυσική και Γεωγραφία. Καθώς η τελευταία τον απορροφούσε όλο και περισσότερο, ενδιαφέρθηκε για την επιρροή του περιβάλλοντος στη διαμόρφωση των πολιτισμών και το 1883 ακολούθησε μια εξερευνητική αποστολή στις Νήσους Μπάφεν με στόχο να ερευνήσει την επίδραση του περιβάλλοντος στις παραδοσιακές μετακινήσεις των Εσκιμώων. Εμεινε εκεί έναν χρόνο, και η εμπειρία του τον οδήγησε να εγκαταλείψει τον γεωγραφικό ντετερμινισμό. Το 1886 έλαβε την υφηγεσία του στη Γεωγραφία με την εργασία Η Γη Μπάφεν, και το 1888 δημοσίευσε τη μονογραφία The Central Eskimo. Τα χρόνια αυτά τα ενδιαφέροντά του διευρύνονται ραγδαία, κυρίως προς την ανθρωπολογική κατεύθυνση: συνεργάζεται με τον φυσικό ανθρωπολόγο Rudolf Virchow και με τον εθνολόγο Adolf Bastian στο Αυτοκρατορικό Εθνολογικό Μουσείο του Βερολίνου, από τον οποίον επηρεάζεται καθοριστικά. Υστερα από ένα τρίμηνο ταξίδι στη Βρετανική Κολομβία (Καναδάς), αφιερώνεται εντέλει στη μελέτη των ιθαγενών Αμερικανών της Βορειοδυτικής Ακτής (των Κουακιούτλ και των συγγενών τους φυλών) και στα τέλη της δεκαετίας του 1880, βοηθούντος και του αυξανόμενου εθνικιστικού και αντισημιτικού κλίματος στη Γερμανία, εγκαθίσταται οριστικά στις ΗΠΑ.

Αν υπάρχει ένα στοιχείο που χαρακτηρίζει τη σκέψη του Boas, είναι ο μαχητικός εμπειρισμός του. Παροιμιώδης ήταν η απέχθειά του για τα απαγωγικά σχήματα και τις «ολοκληρωμένες» θεωρίες σε ό,τι αφορά τον ανθρώπινο πολιτισμό: η ίδια η έννοια του «πολιτισμού» στον ενικό ήταν γι' αυτόν αμφισβητήσιμη, όπως πολύ πιο κατηγορηματικά βέβαια η έννοια της «προόδου». Εχουμε εδώ δηλαδή μία από τις ισχυρότερες διατυπώσεις του προγράμματος που σήμερα ονομάζουμε «πολιτισμικός σχετικισμός» (που δεν είναι απαλλαγμένος από προβλήματα), δεν πρέπει ωστόσο να μας διαφύγει η κοινωνικά ριζοσπαστική αφετηρία του. Η φιλελεύθερη οπτική του Boas διαμορφώθηκε ως αντίδραση πρωτίστως στην εθνικιστική και ρατσιστική ιδεολογία που αναπτυσσόταν στην Πρωσία του Βίσμαρκ, η οποία προωθούσε έναν εξελικτικό ντετερμινισμό βασιζόμενο σε εκλαϊκευμένες μορφές δαρβινισμού. Απορρίπτοντας αρχικά τον φυλετικό ντετερμινισμό (οιαδήποτε συσχέτιση μεταξύ φυλής και πολιτισμού, αλλά και την ίδια την έννοια της «φυλής» ως εντέλει βιολογικά ασύστατη), έφτασε να αμφισβητήσει σε διαδοχικά βήματα κάθε εκδοχή ντετερμινισμού: γεωγραφικό, οικονομικό, τεχνολογικό, γλωσσικό ή άλλον. Στο βάθος της σκέψης του παρέμεινε η ιδέα του Bastian ότι το ανθρώπινο υλικό ήταν κατά βάση παντού κοινό και ότι, αφού όλοι οι πολιτισμοί μοιράζονται ορισμένες θεμελιώδεις ιδέες που απορρέουν από την «ψυχική ενότητα του ανθρώπινου είδους», όλοι οι πολιτισμοί είναι ιστορικά συμπτωματικοί, εξαρτώμενοι από ιδιάζουσες ανάγκες, τοπικές ιδιαιτερότητες, τυχαίες αλληλεπιδράσεις και ανταλλαγές... Ετσι, η απεριόριστη ποικιλομορφία είναι κανονικό και μη αναγώγιμο γνώρισμα των ανθρώπινων κοινωνιών, μη επιδεχόμενη τελική υπαγωγή σε κανένα πάγιο εξελικτικό σχήμα.

Ο Boas άφησε χιλιάδες σελίδες γραπτών μεγάλης εμβρίθειας, πάνω σε ένα εκπληκτικό φάσμα θεμάτων, που κυμαίνεται από επιτόπιες εθνογραφικές καταγραφές μέχρι εκτενείς αποθησαυρίσεις μύθων και αφηγήσεων, από πραγματεύσεις φυσικής ανθρωπολογίας μέχρι πολιτικούς στοχασμούς αναφορικά με ζητήματα φυλετικών διακρίσεων και πολέμου, από γλωσσολογικές μελέτες, κυρίως στις ιθαγενείς γλώσσες της Αμερικής, μέχρι αναλύσεις της πρωτόγονης τέχνης και των σχέσεών της με τις διαθέσιμες τεχνικές, χωρίς ωστόσο να δώσει κανένα μείζον θεωρητικό έργο. Το βιβλίο, που κατά ευτυχή συγκυρία μεταφράστηκε προσφάτως στα ελληνικά, είναι μία από τις πιο ολοκληρωμένες συνόψεις τής σκέψης του, στην οποία μπορεί να χρησιμεύσει ως ουσιαστική εισαγωγή. Το The Mind of Primitive Man δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1911 σαν μία σειρά πανεπιστημιακών παραδόσεων, με κύριο αντικείμενο το θέμα των σχέσεων φυλής και πολιτισμού. Το 1937-38, τέσσερα χρόνια πριν από τον θάνατό του, το ξαναδημοσιεύει σημαντικά επηυξημένο, στο φως των δραματικών εξελίξεων στην Ευρώπη τις παραμονές του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Είναι το κείμενο ακριβώς που μεταφράζεται εδώ (το οποίο, παρεμπιπτόντως, επρόκειτο να επηρεάσει αργότερα τους αγώνες πολλών μειονοτήτων για πολιτικά δικαιώματα στις ΗΠΑ, από τη δεκαετία του '50 και μετά). Ξεκινάει από τη Φυσική ανθρωπολογία, όπου με βιολογικά επιχειρήματα αποδομεί οιαδήποτε έννοια καθαρότητας των φυλετικών τύπων σε πρώτο βήμα, ενώ εν συνεχεία τεκμηριώνει την ασυνέχεια ανάμεσα στον σωματότυπο ή την κληρονομικότητα και τη μορφή του πολιτισμού· παρεκβαίνει σε γλωσσολογικές συγκρίσεις και δείχνει, αφ' ενός, την αντίστοιχη ασυνέχεια ανάμεσα στη δομή της γλώσσας και τη μορφή του πολιτισμού (από τις ινδοευρωπαϊκές γλώσσες δεν συνάγεται, ας πούμε, ένας ενιαίος και αναγνωρίσιμος «ινδοευρωπαϊκός» πολιτισμός), αφ' ετέρου, το μη αναγώγιμο της ανθρώπινης νοημοσύνης στις γλωσσικές δομές: παραδείγματος χάριν, αν οι ινδιάνικες γλώσσες χρησιμοποιούν εξειδικευμένους προσδιορισμούς και όχι αφηρημένες έννοιες, δεν σημαίνει ότι στους ομιλούντες αυτές τις γλώσσες δεν υπάρχει η ικανότητα για αφηρημένη σκέψη· δείχνει μόνο το είδος των αναγκών που αντιμετωπίζουν οι συγκεκριμένες κοινωνίες, ενώ τα μέλη τους μπορούν κάλλιστα να σκεφτούν με τον ευρωπαϊκό τρόπο όταν ενταχθούν σε μια ευρωπαϊκή κοινωνία.

Στα τελευταία κεφάλαια του βιβλίου υπεισέρχεται σε καθαρά πολιτισμικές συγκρίσεις και εκτιμήσεις. Εδώ, δείχνει προπαντός τη σχετικότητα της έννοιας του «πολιτισμού» και, ως εκ τούτου, το αδύνατο οιασδήποτε ιεράρχησης. Αν σκεφτεί κάποιος πόσες παράμετροι υπεισέρχονται στον ορισμό του πολιτισμού -γλώσσα, κοινωνικός καταμερισμός της εργασίας, συγγένεια, τεχνική, τέχνη, θρησκεία, κ.ο.κ.-, είναι προφανές ότι ακόμη και μια απλή διαβάθμιση από το απλούστερο στο συνθετότερο θα είναι διαφορετική, αναλόγως τού ποια από αυτές τις παραμέτρους θέτουμε ως βασικό κριτήριο του πολιτισμού. Επιπλέον, θέση στην οποία επιμένει χαρακτηριστικά ο Boas είναι ότι δεν υπάρχει εξέλιξη, με την έννοια μιας καθορισμένης αλληλουχίας σταδίων, ούτε καν στο επίπεδο καθενός από αυτούς τους τομείς (με μια πιθανή εξαίρεση το πεδίο της τεχνικής): δεν υπάρχει γενική μετάβαση από τη μητρογραμμική στην πατρογραμμική γενεαλόγηση, ας πούμε, ούτε το αντίθετο, αλλά μία απεριόριστη τεθλασμένη ασύμμετρων μορφών συγγένειας, όπου όλες οι δυνατές μεταβάσεις προς κάθε δυνατή μορφή έχουν κατά περίσταση τεκμηριωθεί· δεν υπάρχει εξέλιξη οπωσδήποτε στην τέχνη ούτε στις θρησκευτικές αντιλήψεις, ενώ είναι αμφίβολη ακόμα και στις ίδιες τις παραγωγικές δομές: κατανοούμε τη μετάβαση από τον κυνηγοσυλλεκτικό στον γεωργικό είτε τον κτηνοτροφικό βίο, αλλά καμία αναγκαία γραμμή δεν οδηγεί από τη γεωργία στην κτηνοτροφία ή το αντίστροφο, ούτε η ανάπτυξη προηγμένων τεχνικών οδηγεί κατ' ανάγκη στο βιομηχανικό στάδιο (όπως δείχνει το παράδειγμα της Κίνας). Σε ό,τι αφορά, τέλος, τα ήθη, τα ποικίλα ταμπού και τις αποστροφές, εξαρτώνται τόσο εμφανώς από κοινωνικά εκμαθημένες συμπεριφορές, που θα ήταν μνημειώδης αφέλεια να τα κάνει κάποιος τεκμήριο της δικής του πολιτισμικής ανωτερότητας: μόνο ένα κριτήριο καλλιέργειας («εξημέρωσης», είναι ένας όρος που χαρακτηριστικά χρησιμοποιεί) μοιάζει να παραμένει σταθερό για τον Boas, και αυτό είναι ακριβώς η κριτική αποστασιοποίηση του ατόμου από την παράδοση και τις πολιτισμικά υποβεβλημένες -ασυνείδητες- συμπεριφορές και αντιλήψεις.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ο «θάνατος του Θεού» και το θεϊκό της αυθυπέρβασης
Λαπαθιώτης αυτοβιογραφούμενος
Αρχιτεκτονικές φαντασμαγορίες και ιδεολογικά κάτοπτρα
Ρητορική δωματίου
Ο πανικός της λευκής σελίδας
Το εργοστάσιο των συναισθημάτων
Χωρίς θεό πάνω από τη Νέα Υόρκη
Η καταστροφή της νηοπομπής «PQ-17»
Πιο κοντά στο αίμα παρά στο μελάνι
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Ο «θάνατος του Θεού» και το θεϊκό της αυθυπέρβασης
Λαπαθιώτης αυτοβιογραφούμενος
Αρχιτεκτονικές φαντασμαγορίες και ιδεολογικά κάτοπτρα
Ρητορική δωματίου
Ο πανικός της λευκής σελίδας
Το εργοστάσιο των συναισθημάτων
Χωρίς θεό πάνω από τη Νέα Υόρκη
Το ενιαίο της ανθρώπινης φύσης και η ατέρμονη ποικιλομορφία του πολιτισμού
Η καταστροφή της νηοπομπής «PQ-17»
Πιο κοντά στο αίμα παρά στο μελάνι
Από τις 4:00 στις 6:00
Κάθε μέρα έχει τα τραγούδια της...
Δικαίωση μετά τη διάλυση των Beatles
Προδημοσίευση
Graffitto
Άλλες ειδήσεις
Συνταγές μαγειρικής για γυναίκες συγγραφείς
The Word Express Project