Έντυπη Έκδοση

Το σπάνιο Γαλάζιο Τετράδιο

Λίγες ημέρες πριν από την κυκλοφορία του βιβλίου τού Δανιήλ Χαρμς Γαλάζιο τετράδιο (Ι), από τις εκδόσεις Νεφέλη, η Βιβλιοθήκη δημοσιεύει απόσπασμα.

Δανιήλ Χαρμς

Το γαλάζιο τετράδιο

μτφρ.: Ροδούλα Παππά

εκδόσεις Νεφέλη, σ. 528

Α' έκδοση σε 500 αριθμημένα αντίτυπα

Ο Δανιήλ Χαρμς (1905-1942) θεωρείται πλέον ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της ρωσικής πρωτοπορίας του πρώτου μισού του 20ού αιώνα. Η παρούσα έκδοση, που θα κυκλοφορήσει σε λίγες μέρες, περιλαμβάνει μεγάλο μέρος του σωζόμενου πεζού έργου του, τα κείμενα του «Γαλάζιου τετραδίου», το αφήγημα «Η γριά», ημερολογιακές σημειώσεις, μερικές επιστολές και ελάχιστα ποιήματα· ακόμη, ένα κείμενο του Γιάκοφ Ντρούσκιν, στον οποίο οφείλουμε τη διάσωση των χειρογράφων του Χαρμς, εκτενές χρονολόγιο, φωτογραφικό υλικό και σκίτσα του Χαρμς. Από τις εκδόσεις Νεφέλη κυκλοφορεί επίσης η συλλογή Περιστατικά (μτφρ. Ροδούλα Παππά, σειρά Κόμμα, 2009), η μοναδική ολοκληρωμένη συλλογή κειμένων που έχουν επιλεγεί από τον ίδιο.

ΟΑλμπερτ Σβάιτσερ στο βιβλίο του Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ διακρίνει δύο κατηγορίες συνθετών, συγγραφέων, ζωγράφων. Στην πρώτη κατηγορία κατατάσσει εκείνους που το έργο τους δεν φαίνεται να συνδέεται άμεσα με την προσωπική τους ζωή. Σ' αυτή την κατηγορία ανήκει ο Μπαχ. Από τους σύγχρονους συνθέτες, ο Βέμπερν. Στη δεύτερη κατηγορία κατατάσσει εκείνους που το έργο τους συνδέεται άμεσα με την προσωπική τους ζωή, ώστε, αν δεν ξέρουμε τίποτε γι' αυτήν, πολλά από τα δημιουργήματά τους δεν είμαστε σε θέση να τα κατανοήσουμε. Το εντός και το εκτός, η ζωή και η δημιουργία σ' αυτή την περίπτωση είναι στενά συνυφασμένα. Σ' αυτή την κατηγορία κατέτασσε τον Μπετόβεν. Από τους συγχρόνους, τον Σένμπεργκ. Ο Βεντένσκι ανήκει στην πρώτη κατηγορία συγγραφέων· ο Χαρμς, στη δεύτερη. Και ο Βεντένσκι και ο Χαρμς γνώριζαν αυτή τη διαφορά και την αισθάνονταν. Στα τέλη της δεκαετίας του 1920 ο Βεντένσκι είπε πως ο Χαρμς δεν κάνει τέχνη - είναι τέχνη ο ίδιος. Ο Χαρμς στα τέλη του 1930 έλεγε ότι πάντοτε το σημαντικότερο για εκείνον ήταν όχι η τέχνη, αλλά η ζωή: να ζει τη ζωή του σαν να κάνει τέχνη. Αυτό δεν είναι αισθητισμός: η «ζωή σαν έργο τέχνης» για τον Χαρμς δεν ήταν ζήτημα αισθητικής τάξης, αλλά, καθώς λένε σήμερα, υπαρξιακό.

Στην αρχή του πολέμου βρέθηκε στα χέρια μου το αρχείο του Δανιήλ Χαρμς. Επί δεκαπέντε χρόνια περίπου δεν είχα διαβάσει τα σημειωματάριά του και δεν είχα ανοίξει τους χαρτονένιους φακέλους με τις ημερολογιακές σημειώσεις του, τις επιστολές και άλλα κείμενα προσωπικού χαρακτήρα, με την ελπίδα πως κι εκείνος (όπως και άλλοι που είχαν φύγει χωρίς τη θέλησή τους) θα επέστρεφε. Μα εκείνος δεν επέστρεψε. Τότε, προς το τέλος της δεκαετίας του 1950, διάβασα τα σημειωματάριά του και καταπιάστηκα με το ξεδιάλεγμα των προσωπικών του γραπτών. Ανάμεσά τους βρήκα σημειώματα των εξόδων του και λίστες με τρόφιμα που έπρεπε να αγοράσει. Για ποιο λόγο όμως κρατούσε σημειώματα εξόδων που είχαν ήδη γίνει και τροφίμων που είχαν ήδη αγοραστεί; Αλλο ένα παράδειγμα: σ' ένα κομματάκι χαρτί είναι γραμμένο με τον γραφικό χαρακτήρα του Λιπάφσκι: «Σήμερα μαζευόμαστε στου Γι. (δηλαδή σ' εμένα). Ο Βεντένσκι το ξέρει, ενημερώστε τον Ολέινικοφ». Αυτό το σημείωμα ο Χαρμς το φύλαξε. Γιατί; Κάτω από μερικά ποιήματα και μερικές ιστορίες του γράφει: «καλό», «κακό», «πολύ κακό», «απαίσιο». Αν ένας συγγραφέας θεωρεί αυτό που έγραψε όχι μόνο πολύ κακό, αλλά απαίσιο, το καταστρέφει. Ο Χαρμς, όχι. Πιστεύω πως έπρεπε να έτρεφε ασυνείδητα ένα αίσθημα ευθύνης για καθετί που είχε κάνει και για κάθε λέξη που είχε γράψει ή πει, ακόμη και νοερά: «πΑν ―Εμα aργeν n aaν λαλήσωσιν oi ονθρωποι aποδώσουσι περd αeτοU λόγον aν ―μέρ―α κρίσεως». Οτιδήποτε είχε γράψει, ακόμη και μια εντελώς ασήμαντη σημείωση για το αν είχε πυρετό κάποια συγκεκριμένη μέρα και ώρα, αποτελούν μαρτυρίες της ζωής του.

Και καθώς για τον Χαρμς η ζωή είχε πάντοτε προτεραιότητα έναντι της τέχνης, φυλούσε καθετί που είχε γράψει.

Οπως αναφέρθηκε πιο πάνω, για τον Χαρμς ήταν πάντοτε σημαντικό να ζει τη ζωή του σαν να κάνει τέχνη. Αισθανόταν τη ζωή σαν θαύμα και σαν θαύμα ήθελε να ζήσει τη δική του. Δεν είναι τυχαίο πως σε πολλές από τις ιστορίες του γίνεται λόγος για θαύματα. Πολύ χαρακτηριστική είναι η ιστορία του θαυματοποιού που σε όλη του τη ζωή δεν είχε κάνει ούτε ένα θαύμα - του αρκούσε η επίγνωση ότι μπορούσε να κάνει. Το θαύμα, η ζωή βιωμένη σαν θαύμα, και μάλιστα θαύμα απολύτως ανιδιοτελές -θαύμα για το θαύμα-, είναι το πρώτο από τα κύρια σημεία που ορίζουν όχι μόνο τη δημιουργία, μα και τη ζωή του Χαρμς, την άρρηκτη σχέση μεταξύ του έργου και της ζωής του.

Δεύτερο σημείο: σ' ένα παραμύθι του Αντερσεν, ένα παιδί βλέπει ότι ο βασιλιάς είναι γυμνός. Ο Χαρμς έβλεπε την ασημαντότητα και την κενότητα της μηχανοποιημένης ζωής, μιας ζωής αποστεωμένης εξαιτίας της αυτοματοποίησης της σκέψης, του συναισθήματος και της καθημερινότητας· έβλεπε την κενότητα και το παράλογο μιας ύπαρξης που ορίζεται από το «όπως κάνουν όλοι» και το «ως είθισται». Στις ιστορίες και στα ποιήματά του συναντάμε εκείνο που αποκαλείται παράλογο, ά-λογο. Δεν είναι όμως οι ιστορίες του παράλογες, μα η ζωή που περιγράφει σ' αυτές. Το παράλογο στα κείμενά του καθώς και το χιούμορ αποτελούσαν μέσα για το ξεσκέπασμα της ζωής, για την έκφραση του πραγματικού παραλόγου της αυτοματοποιημένης ύπαρξης και πραγματικών καταστάσεων που αφορούσαν κάθε άνθρωπο. Γι' αυτό και έλεγε πως δύο υψηλά πράγματα υπάρχουν στη ζωή: το χιούμορ και η αγιοσύνη. Λέγοντας αγιοσύνη εννοούσε τη γνήσια -ζωντανή- ζωή. Με το χιούμορ αποκάλυπτε την κίβδηλη, απολιθωμένη, νεκρή ήδη, ζωή: όχι ζωή, παρά μια ύπαρξη απρόσωπη, ενδεδυμένη το περίβλημα της ζωής. Κι εδώ, ακόμη μια φορά, η σχέση δημιουργίας και ζωής· στη ζωή, ο Χαρμς ήταν το αγοράκι του Αντερσεν που είδε και είπε: μα ο βασιλιάς είναι γυμνός.

Τρίτο σημείο: τον Χαρμς τον ενδιέφερε το κακό, η ρίζα του κακού στον άνθρωπο. Δεν ήταν όμως φιλόσοφος ούτε ηθικολόγος, ήταν συγγραφέας, αν και αναμφισβήτητα με φιλοσοφικές τάσεις. Γι' αυτό και στις φοβερές του ιστορίες δεν ηθικολογεί, αλλά γελάει, αποκαλύπτοντας το κακό, τη στενομυαλιά, τη βλακεία· και υπάρχουν στιγμές που το γέλιο του δεν είναι λιγότερο φοβερό από το γέλιο του Γκόγκολ, τον οποίο αγαπούσε πολύ και με τον οποίο συνδεόταν ως δημιουργός. Ιδιαίτερα φοβερά γίνονται κάποια από αυτά τα κείμενα όταν είναι γραμμένα σε πρώτο πρόσωπο. Αρχίζεις να τα διαβάζεις και σου φαίνονται αστεία. Μα, σιγά σιγά, το γέλιο σαν να παγώνει και, πλησιάζοντας προς το τέλος, αισθάνεσαι φρίκη. Οι ιστορίες αυτές και τα ποιήματα έχουν τέτοια αμεσότητα και πειστικότητα, που ώρες ώρες θαρρείς πως το πρώτο πρόσωπο, ο αφηγητής, δεν είναι άλλος από τον ίδιο το συγγραφέα. Φυσικά, δεν ήταν ο Χαρμς ήρωας αυτός των φοβερών έργων του· ωστόσο σε κάποια απ' αυτά, τα τρία κύρια σημεία της δημιουργίας του -η ζωή μες στο θαύμα, το ξεσκέπασμα υποκριτικά συγκαλυμμένων πτυχών της ζωής και το θέμα του υπανθρώπου- είναι τόσο στενά συνδεδεμένα, ώστε προκύπτει ένα καινούριο λογοτεχνικό είδος, που δύσκολα προσδιορίζεται: είναι ημερολογιακή σημείωση, φιλοσοφικός στοχασμός, διήγημα ή ποίημα; [...] Με τον ίδιο τρόπο, ανεπαίσθητα σχεδόν, το γέλιο μετατρέπεται σε κλάμα, το αστείο σε φοβερό, ό,τι θεωρείται υψηλό σε ασήμαντο, και αποκαλύπτεται η σχετικότητα των ανθρώπινων μέτρων και σταθμών του υψηλού και του ταπεινού, του καλού και του κακού.

Γιάκοφ Ντρούσκιν, «Η ομάδα Τσιναρί και ο Δανιήλ Χαρμς»

*

ΠΩΣ ΕΝΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΔΙΑΛΥΘΗΚΕ

«Ολες οι όμορφες είναι, λένε, φαρδοκάπουλες. Αχ, τις λατρεύω τις βυζαρούδες, μ' αρέσει πώς μυρίζουν». Και με τα λόγια αυτά, άρχισε να ψηλώνει και να ψηλώνει, μέχρι που έφτασε στο ταβάνι και διαλύθηκε και σκόρπισε σε χίλιες μπαλίτσες.

Ο Παντελέι ο οδοκαθαριστής ήρθε και μάζεψε τις μπαλίτσες με το φτυάρι, εκείνο που χρησιμοποιούσε συνήθως για τις καβαλίνες, και τις πέταξε κάπου στην πίσω αυλή.

Κι ο ήλιος συνέχισε να λάμπει όπως και πριν, και οι αφράτες κυρίες συνέχισαν να μυρίζουν υπέροχα, όπως και πριν.

23 Αυγούστου 1936

1. Σκοπός κάθε ανθρώπινης ζωής είναι ένας: η αθανασία.

1-α. Σκοπός κάθε ανθρώπινης ζωής είναι ένας: η επίτευξη της αθανασίας.

2. Αλλος επιδιώκει την αθανασία διαωνίζοντας το είδος του, άλλος κάνει μεγάλα επίγεια έργα, ώστε να μείνει αθάνατο το όνομά του. Και μόνον ένας τρίτος κάνει δίκαια και όσια ζωή, ώστε να κατακτήσει την αθανασία με τη μορφή της αιώνιας ζωής.

3. Ο άνθρωπος έχει μόνο δυο λογής ενδιαφέροντα: επίγεια - φαΐ, ποτό, ζέστη, γυναίκα και ξεκούραση· και ουράνια - την αθανασία.

4. Καθετί επίγειο παραπέμπει στο θάνατο.

5. Υπάρχει μια ευθεία γραμμή, που πάνω της βρίσκεται καθετί επίγειο. Μόνο ό,τι δεν βρίσκεται πάνω σ' αυτή τη γραμμή μπορεί να παραπέμπει στην αθανασία.

6. Γι' αυτό και ο άνθρωπος επιζητεί την απόκλιση από αυτή την επίγεια γραμμή και αποκαλεί την απόκλιση αυτή το ωραίο ή το ιδιοφυές.

[26 Μαΐου 1938]

Να γράφεις ποιήματα που, αν τα πετάξεις στο παράθυρο, θα σπάσει το τζάμι.

[τέλη του 1929]

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Τερπνό και ωφέλιμο
Μια αίσθηση ζωώδους ερωτισμού
Η κλασική γοητεία της Ρεβέκκας
Ο Φουκώ και το πρόβλημα των προϋποθέσεων της σκέψης
Προτού συνδεθεί με τους Καρμπονάρους
Τα βουνά της τρέλας
Με σαματά τα αδέσποτα και ο Μένιος
Θαυμαστός παλαιός κόσμος
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Τερπνό και ωφέλιμο
Μια αίσθηση ζωώδους ερωτισμού
Το σπάνιο Γαλάζιο Τετράδιο
Η κλασική γοητεία της Ρεβέκκας
Ο Φουκώ και το πρόβλημα των προϋποθέσεων της σκέψης
Προτού συνδεθεί με τους Καρμπονάρους
Τα βουνά της τρέλας
Με σαματά τα αδέσποτα και ο Μένιος
Θαυμαστός παλαιός κόσμος
Αφιέρωμα: Νίκος Καββαδίας
Ο Νίκος Καββαδίας στον 21ο αιώνα
Ο ποιητής μέσα από τα μάτια του εκδότη του
Αμφισβητήσεις και παρανοήσεις
Ανθρωποκεντρικές πορείες
Ο Νίκος Καββαδίας, ένας ουμανιστής ποιητής, αν ζούσε σήμερα
Το ήθος του Καββαδία που γνώρισα
Θεατρικά στοιχεία στο Μαραμπού του Νίκου Καββαδία
Λαθραίο φορτίο, κρυμμένο στις λέξεις
«Το καθυστερημένο φορτηγό»
Βιβλιογραφική οδοιπορία με τον Καββαδία
Επισημαίνοντας
«Ο κόσμος έγινε σαν αδειανή φυλλάδα»
Πέντε φωνές για τον «Μαραμπού»
Προδημοσίευση
Δράκος της θάλασσας και της στεριάς
Οψεις της ανάγνωσης
Η συνεπής διαφορετικότητα
Από τις 4:00 στις 6:00
Η τέχνη της υποκρισίας στη μουσική
Ο εγκέφαλος των Velvet Underground
Άλλες ειδήσεις
Συνταγές επιβίωσης