Έντυπη Έκδοση

Ο Φουκώ και το πρόβλημα των προϋποθέσεων της σκέψης

Michel Foucault

Η αρχαιολογία της γνώσης

μτφρ.: Κωστής Παπαγιώργης

εκδόσεις Εξάντας, σ. 347, ευρώ 18,18

Καθώς ο Μισέλ Φουκώ (Michel Foucault) υπήρξε ένας στοχαστής που σημάδεψε με έναν τελείως ιδιαίτερο τρόπο τον θεωρητικό λόγο του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα, σκύβουμε πάνω από την «Αρχαιολογία της γνώσης» με αυξημένο ενδιαφέρον. Το εν λόγω βιβλίο υποδηλώνει, μέσα από τον τίτλο του ήδη, ένα περιεχόμενο που θα 'χει να κάνει, άμεσα ή έμμεσα, με την κομβική για τη δυτική σκέψη προβληματική του θεμελίου. Η αρχαιολογία γίνεται έτσι αναγκαστικά το καταφύγιο ενός θεωρητικού που θέλει να ψηλαφήσει, ενδεχομένως και με προσωπικό κόστος, την επικίνδυνη όσο και σπάνια εμφανιζόμενη με προγραμματικό τρόπο προβληματική των προϋποθέσεων· οι προϋποθέσεις μιας παράδοσης, όπως αυτή της δυτικής μεταφυσικής, σχετίζονται, είτε το θέλουμε είτε όχι, με τις σκοτεινές ψυχικές περιοχές αυτών που οικοδόμησαν τούτη την παράδοση. Τα ίχνη που αφήνουν πραγματικότητες σε μεγάλο βαθμό αποσιωπημένες, όπως ο σύγχρονος ψυχιατρικός λόγος, ο λόγος της τρέλας ή η σεξουαλικότητα, είναι χαραγμένα στο σώμα της Ιστορίας όσο και της επιστήμης με τέτοιον τρόπο, ώστε να μην εμφανίζονται στον ερευνητή παρά μόνο μέσα από αυτοαναδίφηση αλλά και μέσα από σύγκρουση με ένα καθιερωμένο αξιακό κατεστημένο.

Ο Φουκώ συνεχίζοντας την παράδοση των Αντόρνο, Χορκχάιμερ, Μαρκούζε, Μπένγιαμιν και Μπλοχ και επαναπροσλαμβάνοντας τη βαθυστόχαστη συλλογιστική του Νίτσε θέτει, γι' άλλη μια φορά, το πρόβλημα των προϋποθέσεων καθώς και της νομιμοποίησής τους. Ο Λόγος έχει δυσδιάκριτα θεμέλια, τα οποία η Αρχαιολογία της γνώσης, ως «καταστροφή της ιστορίας της μεταφυσικής» (Χάμπερμας), θα θελήσει να καταδείξει απογυμνωμένα από τον εξωραϊστικό ουμανιστικό τους μανδύα. «Ο Φουκώ δεν εμφανίζεται απλώς ως υπερασπιστής αυτών των πολύ γνωστών μοτίβων του αντι-Διαφωτισμού, αλλά στην πραγματικότητα τα οξύνει σε κριτική του Λόγου και τα γενικεύει σε θεωρία της εξουσίας. Πίσω από τη χειραφετητική αυτοαντίληψη των λόγων των επιστημών του ανθρώπου ενεδρεύουν η τακτική και η τεχνολογία μιας καθαρής θέλησης για αυτοεπικράτηση, που ο γενεαλόγος ανασύρει κάτω από το ανασκαμμένο νοηματικό θεμέλιο των λόγων που εξαπατούν τον εαυτό τους, όπως ο Σολζενίτσιν ανακαλύπτει το γκουλάγκ κάτω από την υποκριτική ρητορική του σοβιετικού μαρξισμού (Γ. Χάμπερμας Ο φιλοσοφικός λόγος της νεωτερικότητας, σ. 502-503).

Καθώς ο Φουκώ σε όλο το έργο του καταπιάνεται με την ετερότητα, την οποία βλέπει να σκιρτά στο φαινόμενο της τρέλας και της σεξουαλικότητας και να φιμώνεται μέσα από την πρακτική της φυλακής και του ψυχιατρικού ασύλου, εδώ στρέφεται «στα θαμμένα θεμέλια του νοήματος, στις υποδομές που δύσκολα έρχονται στο φως και που αυτές πρώτες καθορίζουν τι, μέσα στον εκάστοτε λόγο, πρέπει να ισχύει ως αληθές και ως ψευδές» (στο ίδιο, σ. 306).

«Μόνο μια αρχαιολογία που ξεθάβει μια πρακτική του λόγου μαζί με τις ρίζες της, καταφέρνει από τα έξω να αναγνωρίσει κάτι μερικό, που θα μπορούσε να είναι και διαφορετικό, αυτό που προς τα μέσα φέρεται ως όλον» (στο ίδιο, σ. 312). Αφού το αυτοστοχαζόμενο νεωτερικό υποκείμενο έχτισε πάνω στο σώμα μιας «αποσπασματικής αλήθειας», στο μετανεωτερικό τέλος του 20ού αιώνα μοιάζει να έχει ανεπανόρθωτα προδοθεί.

Καθώς ξαναείπαμε, η αποσφράγιση του ερμητικού χώρου των «θεμελίων της ορθολογικότητας» και των άρρητων και υπόρρητων στη δυτική μεταφυσική περιεχομένων δεν πραγματοποιείται, εκ μέρους του στοχαστή, δίχως κόστος - ο στοχαστής, όπως έχει ειπωθεί, «περνάει από μέσα του», εσωτερικεύει την εμπειρία της ανθρωπότητας - για να μιληθεί «ο χώρος του άρρητου και αόρατου» προϋποτίθεται η ψηλάφηση του ψυχικού σκοταδιού του ερευνητή από τον ίδιο· αν αυτό συντελεστεί, είναι δυνατόν, μαζί με την ποθούμενη απολύτρωση από τους χιλιάδες καταναγκασμούς που επιβάλλει η πραγματικότητα, ν' αποσπάσει κανείς και κάτι άλλο ιδιαίτερα σημαντικό: πρόσβαση στον χώρο του άρρητου, όπου ό,τι πριν φάνταζε ανύπαρκτο, τώρα εμφανίζεται ανάγλυφα - ίσως μάλιστα αρχίζει και να «σημαίνει».

ΟΦουκώ αναφέρεται συχνά στη γραμματική, στη φυσική ιστορία, στην πολιτική οικονομία, στην ιστοριογραφία, στην ψυχιατρική και στην ψυχοπαθολογία, υποδεικνύοντάς τες ως χώρους πλήρεις λανθάνοντος νοήματος. Ο γάλλος στοχαστής υποστηρίζει, όχι μόνον πως κάτω από τις ανωτέρω ονομασίες κρύβονται εύγλωττα περιεχόμενα, νοηματικές μήτρες, μα πάει ακόμα πιο πέρα, λέγοντας πως έχουμε να κάνουμε με έναν κατεξοχήν αντιεξουσιαστικό λόγο, που φιμώνεται με όλους τους δυνατούς τρόπους για να διατηρηθούν οι υπάρχουσες ισορροπίες. Οταν ο Πλάτων στην Αρχαία Αθήνα θεμελιώνει τη φιλοσοφική αλλά και την πολιτική σκέψη πάνω στην ιδέα, φτάνει ν' αποσιωπήσει κεντρικές φιλοσοφικές πραγματικότητες, τις οποίες είχε με απίστευτη οξυδέρκεια διακρίνει, μέσα από τη βαθιά του αγωνία για το μέλλον του αρχαίου άστεως. Μετά τη θανάτωση του Σωκράτη, ο Πλάτων συγκλονίζεται, αλλά και γεμίζει απαισιοδοξία, όσον αφορά τα ανθρώπινα πράγματα, καθώς βλέπει την πόλη του έρμαιο των σοφιστών. Οι γενικές έννοιες του δασκάλου του αποκτούν μεταφυσική υπόσταση, για να δώσουν τη θέση τους στις «αιώνιες και άφθαρτες ιδέες», παραμερίζοντας για δυόμισι χιλιάδες χρόνια το πλάνο της «απροσδιοριστίας».

Καθώς η αγνότητα των πλατωνικών κινήτρων -όσον αφορά τα αποσιωπημένα περιεχόμενα και χαρακτηριστικά της δυτικής σκέψης- διαφέρει απ' άκρον εις άκρον από τις απάνθρωπες σύγχρονες εξουσιαστικές πρακτικές, θα θέλαμε ν' αναφερθούμε σε δύο παραμέτρους της ανθρώπινης ψυχής, που ποτέ ίσως δεν βρήκαν την ολοκληρωμένη τους εκπροσώπηση στον θεωρητικό λόγο, αν και υποδηλώνουν αδιάκοπα την παρουσία τους.

(α) Το ασυνείδητο. Η κρυμμένη τούτη παράμετρος της ανθρώπινης ψυχής απασχόλησε πολύ τη σκέψη του 20ού αιώνα, καθώς ακόμα και στις αρχές του 21ου αιώνα δεν έχει ακόμα κατορθώσει να διατυπωθεί ως ενιαίος και συνεκτικός λόγος. Η πραγματικότητα τούτη επισημάνθηκε και εξερευνήθηκε για πρώτη φορά στη νεότερη Ιστορία από τον Σίγκμουντ Φρόυντ. Καθώς τόσο ο Ελβετός Καρλ Γκούσταβ Γιουνγκ όσο και ο Γάλλος Ζακ Λακάν συνεισέφεραν κεφαλαιωδώς στη διεύρυνση αλλά και εξιχνίαση τούτης της νεοαποκαλυφθείσης έννοιας, εν τούτοις, ακόμα και σήμερα, δεν έχει καταστεί δυνατόν «να συντεθούν» οι πλείστες όσες ψυχαναλυτικές θεωρήσεις σε μία ενιαία θεωρία της ανθρώπινης ψυχής. Το ασυνείδητο «δεν μπορεί να κάνει τίποτε άλλο από το να επιθυμεί», ισχυριζόταν ο Φρόυντ, υποδεικνύοντας ταυτόχρονα με τούτη την αρχή του σιωπηλού χώρου της ανθρώπινης ψυχής και την αρχή που διέπει ολόκληρο τον υπόρρητο στη ratio νοηματικό χώρο· η υπόρρητη στη ratio περιοχή «επιθυμεί» να υπερκεράσει τα ρητά περιεχόμενα της ratio εκμηδενίζοντάς τα.

(β) Η τρέλα. Η αρχαιολογία της ανθρώπινης ψυχής δεν θα δυσκολευτεί να αναγνωρίσει τούτη την εχθρική σε κάθε σύγχρονο, αξιοσέβαστο πολίτη απειλητική πραγματικότητα. Είναι πλέον ομόφωνα παραδεκτό από την ψυχιατρική επιστήμη, αλλά και από την ψυχανάλυση πως η τρέλα αφορά όλους ανεξαιρέτως τους ανθρώπους. Καθώς όλοι έχουν και ένα λίγο ώς πολύ, θα λέγαμε, «τρελό» κομμάτι, αν δεχθούμε να δούμε πέρα από τον φόβο που προκαλεί σε όλους μας τούτη η αρχέγονη πραγματικότητα, θα βρούμε σ' αυτήν μια αστείρευτη «πηγή σημασιών». Τόσο «ο ψυχωτικός λόγος» (discours) όσο και το σχιζοφρενικό παραλήρημα παρακάμπτουν την πεπατημένη πραγματικότητα για να λειτουργήσουν ποιητικά και δημιουργικά σε πολλά επίπεδα.

Ητρέλα συνιστά απειλή για την εξορθολογισμένη ώς τις μικρότερες πτυχές της σύγχρονη πραγματικότητα· την αντιμετωπίζουμε μέσα από μια, θα λέγαμε, συλλογική ενοχή: ο τρελός είναι ούτε λίγο ούτε πολύ ένας από εμάς, επειδή λοιπόν δεν πρέπει να μας θυμίζει κάτι τέτοιο, η θέση του είναι στο ψυχιατρείο.

Πιστεύουμε πως, τόσο το ασυνείδητο όσο και η τρέλα, ώς παράμετροι της ανθρώπινης ψυχής, συνιστούν και ρυθμιστικούς παράγοντες της σύγχρονης πραγματικότητας στο σύνολό της. Η δυτική σκέψη κατά τη συγκρότησή της ως Λόγου αγνόησε σε μεγάλο βαθμό αυτά τα δεδομένα και μ' αυτόν τον τρόπο αποσιώπησε ένα πολύ σημαντικό κομμάτι της που, εν τούτοις, υπάρχει και λειτουργεί ερήμην της. Θα ευχόμασταν να δούμε κάποια στιγμή την πνευματική παραγωγή των δύο τελευταίων αιώνων, διατυπωμένη υπό μορφή συνεκτικού λόγου - μια τέτοια «αναγγελτική» λειτουργικότητα μπορούμε να δούμε στην αρχαιολογία του Φουκώ. Οσο υπάρχουμε, όχι μόνον ελπίζουμε, μα και προσπαθούμε.*

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Τερπνό και ωφέλιμο
Μια αίσθηση ζωώδους ερωτισμού
Το σπάνιο Γαλάζιο Τετράδιο
Η κλασική γοητεία της Ρεβέκκας
Προτού συνδεθεί με τους Καρμπονάρους
Τα βουνά της τρέλας
Με σαματά τα αδέσποτα και ο Μένιος
Θαυμαστός παλαιός κόσμος
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Τερπνό και ωφέλιμο
Μια αίσθηση ζωώδους ερωτισμού
Το σπάνιο Γαλάζιο Τετράδιο
Η κλασική γοητεία της Ρεβέκκας
Ο Φουκώ και το πρόβλημα των προϋποθέσεων της σκέψης
Προτού συνδεθεί με τους Καρμπονάρους
Τα βουνά της τρέλας
Με σαματά τα αδέσποτα και ο Μένιος
Θαυμαστός παλαιός κόσμος
Αφιέρωμα: Νίκος Καββαδίας
Ο Νίκος Καββαδίας στον 21ο αιώνα
Ο ποιητής μέσα από τα μάτια του εκδότη του
Αμφισβητήσεις και παρανοήσεις
Ανθρωποκεντρικές πορείες
Ο Νίκος Καββαδίας, ένας ουμανιστής ποιητής, αν ζούσε σήμερα
Το ήθος του Καββαδία που γνώρισα
Θεατρικά στοιχεία στο Μαραμπού του Νίκου Καββαδία
Λαθραίο φορτίο, κρυμμένο στις λέξεις
«Το καθυστερημένο φορτηγό»
Βιβλιογραφική οδοιπορία με τον Καββαδία
Επισημαίνοντας
«Ο κόσμος έγινε σαν αδειανή φυλλάδα»
Πέντε φωνές για τον «Μαραμπού»
Προδημοσίευση
Δράκος της θάλασσας και της στεριάς
Οψεις της ανάγνωσης
Η συνεπής διαφορετικότητα
Από τις 4:00 στις 6:00
Η τέχνη της υποκρισίας στη μουσική
Ο εγκέφαλος των Velvet Underground
Άλλες ειδήσεις
Συνταγές επιβίωσης