Έντυπη Έκδοση

Η συνεπής διαφορετικότητα

Ο Νάσος Δετζώρτζης μού μιλούσε, σχεδόν μυθικά, για τους αδελφούς Ταρουσόπουλους στο Φάληρο· ο Κάρολος Τσίζεκ αποκαλυπτικά για το τυπογραφείο του Νικολαΐδη στη Θεσσαλονίκη και πολλοί για τον χαρισματικό Φιλιππόβλαχο και το φιλόξενο στέκι των Κειμένων του στη Μαυρομιχάλη.

Ανέκαθεν με γοήτευαν οι άνθρωποι που φρόντιζαν το κέλυφος των κειμένων, που σχεδίαζαν την εικόνα του λόγου. Σήμερα, που τα βιβλία μιας χρήσεως έχουν εδραιωθεί στη συνείδηση του μέσου αναγνώστη, κάποιοι επιμένουν ακόμη στη χειροτεχνική τυπογραφία ή καλλιέπεια των βιβλίων. Βέβαια υπάρχουν κι αυτοί που διασταυρώνουν δεξιοτεχνικά την παραδοσιακή τυπογραφία με το σύγχρονο ψηφιακό βλέμμα (κάποιοι μάλιστα εξ αυτών δημιουργώντας σχολή ή τεχνοτροπία). Υπάρχουν και οι νεότεροι, που με γούστο και επαγγελματισμό -είτε εργάζονται σε εκδοτικούς οίκους είτε αυτόνομα- εκφράζονται μέσα από μια πιο διεθνή και αδέσμευτη εικαστική γλώσσα. Ειδική κατηγορία αποτελούν οι εικονογράφοι -συνήθως ζωγράφοι-, που μεταφέρουν την αμιγώς εικαστική εμπειρία τους στο «τελάρο» του βιβλίου.

Η παρούσα σειρά φιλοδοξεί να χαρτογραφήσει τάσεις και διαθέσεις του σχεδιασμού αλλά και της εικονογράφησης βιβλίου, όπως αυτές αποτυπώνονται στη βιβλιαγορά μας. Δεκαοχτώ πρόσωπα απαντούν σε άτυπα ερωτήματα, όπως: Η εικόνα προοικονομεί το κείμενο; Το ερμηνεύει; Το σχολιάζει; Ενίοτε αυτονομείται από αυτό; Τελικώς ένα εξώφυλλο λογοδοτεί στον αναγνώστη ή στο κείμενο; Μήπως ύστερα από μια μακρά εικονολατρία εξωφύλλων επιστρέφουμε σε πιο άδειες και σιωπηλές επιφάνειες;

Δεκαοχτώ πρόσωπα που, έτσι κι αλλιώς, αδράχνουν το βλέμμα μας στους πάγκους των βιβλιοπωλείων και διαμορφώνουν την όψη της ανάγνωσης, ανοίγουν σε κοινή θέα το δημιουργικό εργαστήρι τους.

Συχνά συναντώ τη συζήτηση, ιδίως με νεότερους φίλους και συνεργάτες, όταν στον χώρο της δουλειάς μας τίθενται όροι, όπως «καλλιτέχνης», «δημιουργία» ή «ελευθερία έκφρασης». Εδώ, δυσκολεύουν λίγο τα πράγματα. Η δουλειά αυτή έχει κανόνες, υπάρχει σωστό και λάθος. Αν κανείς καταφέρει να γίνει καλός σε αυτή τη δουλειά, δεν γίνεται καλλιτέχνης. Γίνεται, ίσως, ένας πολύ καλός τεχνίτης. Ενας μάστορας. Εμένα, αυτό μου φαίνεται πολύ τιμητικός τίτλος, υπεραρκετός. Τώρα, αν κανείς έχει γνωρίσει σε βάθος αυτούς τους κανόνες, αν τους έχει υπηρετήσει για χρόνια, δικαιούται να επιχειρήσει να τους παραβεί δημιουργικά. Εκεί, μάλλον, αρχίζουν η ελευθερία και η περιπέτεια της δημιουργικότητας.

Ο σχεδιασμός βιβλίων, η εικονογράφηση εξωφύλλων, η οπτικοποίηση του γραπτού λόγου αποτελούν λειτουργίες χρήσης μιας γλώσσας, της γλώσσας της οπτικής επικοινωνίας. Οπως κάθε γλώσσα, έτσι και αυτή έχει τους κανόνες της, κανόνες στίξης (εννοώ την τυπογραφική στίξη) και κανόνες γραμματικής. Ενα πολύ ιδιαίτερο κομμάτι της δουλειάς μας, που συχνά περιγράφεται ως «κλασική τυπογραφία» ή lettering.

Είναι πολύ ιδιαίτερο κομμάτι γιατί προϋποθέτει και περιλαμβάνει τη γνώση και την αγάπη για την ασπρόμαυρη σελίδα, για το τυπογραφικό στοιχείο, αλλά και για τον γραπτό λόγο. Προϋποθέτει δηλαδή κατανόηση της δομής του κειμένου και συγχρόνως γνώση των κανόνων της τυπογραφίας.

Τώρα, το μεγάλο θέμα των εξωφύλλων. Χρώματα, εικόνες, γραμματοσειρές. Ξέρετε, το εξώφυλλο ενός βιβλίου δεν είναι αφίσα. Δεν καλείται απλώς να ανακοινώσει ένα γεγονός, ένα event και να προσκαλέσει με επιτυχία σε αυτό. Σε μια βιβλιογραφία πολύ ανταγωνιστική πλέον, καλείται να τοποθετήσει τον εκδοτικό οίκο ευδιάκριτα, να χτίζει οπτική ταυτότητα αναγνωρίσιμη, με συνέχεια και συνέπεια, αλλά και διαφορετικότητα. Την ίδια στιγμή, το εξώφυλλο πρέπει να είναι συνεπές (με τον έναν ή τον άλλο τρόπο) με το κείμενο, με τον συγγραφέα αλλά και το είδος του βιβλίου. Αλλιώς αντιμετωπίζεις ένα σύγχρονο μυθιστόρημα, αλλιώς ένα δοκίμιο, αλλιώς ένα ποιητικό βιβλίο.

Ειδικά στη λογοτεχνία, η συζήτηση για τη σχέση μεταξύ εικόνας εξωφύλλου και του θέματος και ύφους του μυθιστορήματος είναι πολύ μεγάλη. Η μία άποψη (η πιο αυστηρή) ξεκινά από την καθαρά τυπογραφική αισθητική χωρίς καθόλου εικόνα, ώστε να μην προηγείται και να μη δεσμεύει η εικόνα το κείμενο. Στο άλλο άκρο βρίσκεται η (λαϊκότροπη ίσως) άποψη, που θέλει το εξώφυλλο φανταχτερό, να ακολουθεί την αισθητική του πιθανού αγοραστή, να πουλάει δηλαδή, χωρίς να δεσμεύεται πολύ από το κείμενο. Ασφαλώς, ο ενδιάμεσος χώρος φιλοξενεί πολύ δημιουργικές και αξιόλογες προσπάθειες.

Οταν ξεκινώ να εικονογραφήσω ένα κείμενο, ένα εξώφυλλο, προσπαθώ πάντα, διαβάζοντας και μελετώντας το στυλ του συγγραφέα, να αντιληφθώ το ύφος, την ατμόσφαιρα του βιβλίου. Αυτό θέλω να δημιουργήσω, μια εισαγωγή, έναν προθάλαμο ατμόσφαιρας ανάμεσα στον αναγνώστη και στο βιβλίο. Με κανέναν τρόπο δεν θέλω ο σχεδιασμός του εξωφύλλου να προσπαθεί να περιγράψει ή να εμηνεύσει το κείμενο. Συνεπές με το ύφος και την αίσθηση, έστω και ως χειρονομία ή ως σύνολο μικρών λεπτομερειών, θέλω να είναι. Εξίσου πολύ ενδιαφέροντα βρίσκω και τον συνολικό σχεδιασμό μιας ολόκληρης σειράς (π.χ. σειρά ξένης λογοτεχνίας, δοκιμίων ή ποίησης) για έναν εκδοτικό οίκο, σειρά που θα περιλαμβάνει πολλά διαφορετικά βιβλία. Εκεί προσπαθώ να τοποθετήσω τον εκδοτικό οίκο στο βιβλιοπωλείο ανάμεσα σε πολλά άλλα εξώφυλλα με έναν τρόπο διακριτό και αναγνωρίσιμο, να χτίσω μία σύγχρονη οπτική ταυτότητα για τη σειρά, συνεπή όμως με τη φυσιογνωμία του οίκου. Και σε αυτή την περίπτωση πιστεύω πως το σημαντικό είναι οι μικρές, διακριτικές σχεδιαστικές λεπτομέρειες που, όπως επαναλαμβάνονται, γίνονται σιγά σιγά αναγνωρίσιμες.

Την ίδια στιγμή η γλώσσα της οπτικής επικοινωνίας εξελίσσεται και οι κώδικες αλλάζουν. Πριν από μερικά χρόνια, δεν υπήρχε εξώφυλλο βιβλίου με λευκούς χώρους. Σήμερα, είναι η κυρίαρχη τάση, όλα είναι πιο minimal, ευτυχώς, κατά τη γνώμη μου. Αλλά, ταυτόχρονα, στην εξέλιξη αυτής της αισθητικής, αυτής της γλώσσας, συμμετέχουν και οι σχεδιαστές και οι επιμελητές. Μια γλώσσα που ταυτόχρονα την αλλάζουμε και μας αλλάζει. Μην ξεχνάμε εκδοτικούς οίκους όπως ο Gallimar ή οι δισκογραφικές ECM και Motown, που, με την επιμονή τους σε εξώφυλλα εξαιρετικής ποιότητας, δημιούργησαν ολόκληρη σχολή, η οποία επηρέασε χιλιάδες γραφίστες.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Τερπνό και ωφέλιμο
Μια αίσθηση ζωώδους ερωτισμού
Το σπάνιο Γαλάζιο Τετράδιο
Η κλασική γοητεία της Ρεβέκκας
Ο Φουκώ και το πρόβλημα των προϋποθέσεων της σκέψης
Προτού συνδεθεί με τους Καρμπονάρους
Τα βουνά της τρέλας
Με σαματά τα αδέσποτα και ο Μένιος
Θαυμαστός παλαιός κόσμος
Αφιέρωμα: Νίκος Καββαδίας
Ο Νίκος Καββαδίας στον 21ο αιώνα
Ο ποιητής μέσα από τα μάτια του εκδότη του
Αμφισβητήσεις και παρανοήσεις
Ανθρωποκεντρικές πορείες
Ο Νίκος Καββαδίας, ένας ουμανιστής ποιητής, αν ζούσε σήμερα
Το ήθος του Καββαδία που γνώρισα
Θεατρικά στοιχεία στο Μαραμπού του Νίκου Καββαδία
Λαθραίο φορτίο, κρυμμένο στις λέξεις
«Το καθυστερημένο φορτηγό»
Βιβλιογραφική οδοιπορία με τον Καββαδία
Επισημαίνοντας
«Ο κόσμος έγινε σαν αδειανή φυλλάδα»
Πέντε φωνές για τον «Μαραμπού»
Προδημοσίευση
Δράκος της θάλασσας και της στεριάς
Οψεις της ανάγνωσης
Η συνεπής διαφορετικότητα
Από τις 4:00 στις 6:00
Η τέχνη της υποκρισίας στη μουσική
Ο εγκέφαλος των Velvet Underground
Άλλες ειδήσεις
Συνταγές επιβίωσης