Έντυπη Έκδοση

Αμφισβητήσεις και παρανοήσεις

Η αμφισβήτηση της αξίας του έργου τού Καββαδία υπάρχει από την αρχή της εμφάνισής του στα νεοελληνικά γράμματα. Ενδιαφέρον ωστόσο παρουσιάζει και η αμφισβήτηση με βάση την απόκλιση από τις ηθικές ή ιδεολογικές αξίες των κρινόντων.

Ο Καββαδίας, λ.χ., έχει κατηγορηθεί ευθέως ότι διαστρεβλώνει την πραγματική ζωή των ναυτικών, ότι απείχε από τα μεγάλα και σοβαρά θέματα της πολιτικής ζωής του τόπου του, ότι προβάλλει τη διαστροφή και τα ναρκωτικά, ότι διδάσκει και ωραιοποιεί τη φυγή.

Ο Βασίλης Λούλης (1901 -1972), ναυτικός που συνταξιοδοτήθηκε ήδη το 1939 λόγω φυματίωσης, είναι ο πιο γνωστός εκπρόσωπος του ναυτικού επαγγέλματος που κατηγόρησε τον Καββαδία για προσβολή του έλληνα ναυτικού. Συνοψίζει δε υποτιμητικά τον κόσμο του Καββαδία σε τρία πράγματα: «ταβέρνα - ναρκωτικά - μπουρδέλο».

Στο ίδιο μήκος κύματος, στις μέρες μας πλέον, στο περιοδικό Εφοπλιστής (τ. 197, Σεπτέμβριος 2009), ο εκλιπών πλοίαρχος και συγγραφέας Αναστάσιος Τζαμτζής δημοσίευσε κείμενο με τίτλο: «Ν. Καββαδίας: ναυτικός ποιητής ή μήπως ο βασιλιάς είναι γυμνός;». Στο κείμενο αυτό ο Τζαμτζής αναπαράγει την κριτική του Λούλη, πηγαίνοντας ένα βήμα παραπέρα διερωτώμενος: «Πώς είναι δυνατόν σοβαροί τεχνοκρίτες να δημοσιεύουν βαθυστόχαστες αναλύσεις για τα φληναφήματα του Καββαδία; Προφανώς γιατί είχε κατορθώσει να φορτώσει στους συναδέλφους του (;) ναυτικούς να δοκιμάζουν κάθε είδους πρακτικές σεξουαλικής διαστροφής». Και για τη Βάρδια: «(...) εύκολα θα χαρακτηριζόταν με την τρέχουσα ορολογία ως soft porno». Ο Τζαμτζής δυσφορεί επίσης και για τα γραφόμενα του Καββαδία για θέματα οικογενειακής και επαγγελματικής ηθικής: «Εκείνο, όμως, που σοκάρει κυριολεκτικά είναι η στάση του συγγραφέα απέναντι στις γυναίκες των ναυτικών, που τις μετράει προφανώς με τα μέτρα εκείνων με τις οποίες συναγελαζόταν. (...). Ολοι ξέρουν πως [οι γυναίκες των ναυτικών] είναι για την οικογένειά τους η μάνα και ο πατέρας, πως ανασταίνουν κυριολεκτικά τα παιδιά τους μόνες τους, με κόπους και πόνους που μόνον αυτές ξέρουν. Κι έρχεται τώρα ένας ψευταράς ασυρματιστής να τις κατατάξει στη χαμηλότερη υποστάθμη της κοινωνίας (...)». Κι ακόμη, υπερασπιζόμενος την επαγγελματική ακεραιότητα των ναυτικών, διαμαρτύρεται για τους καββαδιακούς στίχους «Σιχαίνομαι τον ναυτικό που εμάζεψε λεφτά / εμούτζωσε τη θάλασσα και τηνε κατουράει». Κλείνει δε το κείμενό του ως εξής: «Θυμάμαι μια συζήτηση για τον Καββαδία που είχα μ' έναν πολύ καλό φίλο και τον ρώτησα: -Αν σε μια πυρκαγιά έπρεπε να σώσεις ένα μόνο πράγμα, τι θα διάλεγες ανάμεσα στα έργα του Καββαδία και μια γάτα; -Ασυζητητί τη γάτα, ήταν η απάντηση».

Από την άλλη πλευρά, παρανόηση συνιστά η απλουστευτική αναγόρευση του Καββαδία σε «ποιητή της θάλασσας». Αυτό το κλισέ, που αναπαράγεται συνεχώς, είναι, όπως και τα περισσότερα αυτού του είδους, άνευ ουσιαστικού περιεχομένου. Οταν το επικαλούνται ναυτικοί, αποκτά το περιεχόμενο «ο ποιητής που μιλάει για εμάς ή που ήταν ένας από εμάς», όταν το χρησιμοποιούν εκπαιδευτικοί σημαίνει «ένας ποιητής με θαλασσινή θεματολογία», όταν το λένε οργανωτές εκδηλώσεων σημαίνει «καράβια, ναυτική ζωή, περιπέτειες και άλλα τοιαύτα». Στο μυαλό δε πολλών, που έχουν αποκτήσει μια εικόνα του καββαδιακού έργου μέσα από τη μελοποίηση ποιημάτων του και μόνον, χωρίς δηλαδή να έχουν διαβάσει το ποιητικό κείμενο και τα πεζά του, ο «ποιητής της θάλασσας» ταυτίζεται με ρομαντικές ναυτικές περιπέτειες, με τον εξωτισμό, τα -κινηματογραφικού τύπου- επεισόδια στα λιμάνια, τη φυγή και το αέναο ταξίδι μακριά από την καθημερινότητα.

Τι σημαίνει, τελικά, «ποιητής της θάλασσας»; Η θάλασσα στον Καββαδία δεν είναι η θάλασσα της κοινής μας εμπειρίας. Είναι ο ποιητικός του τόπος, φτιαγμένος από τα προσωπικά του ποιητικά υλικά, όπως και το Αιγαίο στον Ελύτη είναι φτιαγμένο από τα ελυτικά ποιητικά υλικά. Αυτό, μάλιστα, είναι που δικαιώνει και την ποιητική τέχνη του Καββαδία, ότι έχει συνειδητά ορίσει τα υλικά του και με αυτά ποιεί, δημιουργεί το ποιητικό του σύμπαν. Οπως ο Ελύτης στον Μικρό Ναυτίλο μαζεύει στον ναυτικό του σάκο απλά, συμβατικά υλικά, με τα οποία δομεί τον ποιητικό του κόσμο, έτσι και ο Καββαδίας με υλικά της κοινής ναυτικής εμπειρίας χτίζει το δικό του ξεχωριστό, και γι' αυτό αναγνωρίσιμο λογοτεχνικά, ποιητικό του σύμπαν. Μπορεί λοιπόν, πράγματι, οι ναυτικοί να αναγνωρίζουν στα έργα του Καββαδία όψεις και καταστάσεις του βίου τους, αλλά πρέπει να γίνει κατανοητό ότι ο Καββαδίας δεν έγραψε για να εξυμνήσει τη ναυτοσύνη ούτε για να προβάλει τη δύσκολη ζωή και τα αιτήματα ενός επαγγελματικού κλάδου. Απ' την άλλη, όσοι θα επιθυμούσαν να διαβάσουν μια εξαγιασμένη απεικόνιση της ζωής των ναυτικών και ένα συναξάρι αγνών βιοπαλαιστών της θάλασσας, θα πρέπει να κατανοήσουν ότι ο λογοτέχνης είναι αυτονόητο να αποφασίζει εκείνος με ποιον τρόπο θα χειριστεί το υλικό του, όποιο κι αν είναι αυτό, ποια μορφή θα του δώσει και από ποιές πλευρές θα το φωτίσει. Συνεπώς, οι αμφισβητήσεις και οι παρανοήσεις που αναφέρθηκαν προέρχονται από την προβολή στο έργο του Καββαδία των προσδοκιών των αναγνωστών ή ακροατών του, κυρίως αυτών που, λόγω συνάφειάς τους με τον ναυτικό κόσμο, άλλοτε αισθάνονται να διαψεύδονται -με αποτέλεσμα την κατάκριση του δημιουργού- και άλλοτε να δικαιώνονται φαινομενικά - με αποτέλεσμα την εξύμνησή του. Ο Καββαδίας είναι όντως «ο ποιητής της θάλασσας», αλλά της θάλασσας όπως ο ίδιος την είχε πλάσει και την είχε ορίσει να είναι.

Η θάλασσα του Καββαδία είναι ένας κόσμος όπου το καράβι είναι η δική του στεριά, ενώ η πραγματική στεριά τού προκαλεί ζάλη. Στο υδάτινο στοιχείο της καββαδιακής θάλασσας συνυπάρχουν τα στοιχεία της φύσης και τα στοιχειά της ψυχής του. Η γοργόνα με τα πολλαπλά σημαινόμενα, μυθικό θαλασσινό στοιχειό και ταυτόχρονα στοιχειό του κορμιού, ακρόπρωρο και τατού· τα ναυάγια και οι πνιγμένοι, τα φύκια του βυθού, ζώσα πραγματικότητα και εφιάλτες· ο θάνατος και οι αρρώστιες, πάνω απ' όλα η σύφιλη που διαπερνά άλλοτε φανερά κι άλλοτε καλυμμένα όλο το έργο του· το αλάτι της συντήρησης και το ιώδιο της αντισηψίας, τα φάρμακα με τα περίεργα ονόματά τους· ο έρωτας που μολύνει και σκοτώνει· η ενοχή που κυριαρχεί παντού, η σήψη επίσης. Ολα αυτά διαμορφώνουν ένα κλίμα, μια ατμόσφαιρα, που συνιστά επιλογή του δημιουργού - είτε μας αρέσει είτε δεν μας αρέσει. Και αυτό το κλίμα και την ατμόσφαιρα δεν μπορεί κανείς να τα συναισθανθεί και να τα κατανοήσει, αν δεν πλησιάσει τα κείμενα συνολικά, αν δεν ξεφύγει από μεμονωμένους στίχους ή αποσπάσματα κειμένων.

Και πάνω απ' όλα, αν δεν διαβάσει ξανά και ξανά τη Βάρδια. *

**Ο Γιώργος Τράπαλης είναι γλωσσολόγος-λεξικογράφος.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Σχετικά θέματα: Αφιέρωμα: Νίκος Καββαδίας
Ο Νίκος Καββαδίας στον 21ο αιώνα
Ο ποιητής μέσα από τα μάτια του εκδότη του
Ανθρωποκεντρικές πορείες
Ο Νίκος Καββαδίας, ένας ουμανιστής ποιητής, αν ζούσε σήμερα
Το ήθος του Καββαδία που γνώρισα
Θεατρικά στοιχεία στο Μαραμπού του Νίκου Καββαδία
Λαθραίο φορτίο, κρυμμένο στις λέξεις
«Το καθυστερημένο φορτηγό»
Βιβλιογραφική οδοιπορία με τον Καββαδία
Επισημαίνοντας
«Ο κόσμος έγινε σαν αδειανή φυλλάδα»
Πέντε φωνές για τον «Μαραμπού»
Προδημοσίευση
Δράκος της θάλασσας και της στεριάς
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Τερπνό και ωφέλιμο
Μια αίσθηση ζωώδους ερωτισμού
Το σπάνιο Γαλάζιο Τετράδιο
Η κλασική γοητεία της Ρεβέκκας
Ο Φουκώ και το πρόβλημα των προϋποθέσεων της σκέψης
Προτού συνδεθεί με τους Καρμπονάρους
Τα βουνά της τρέλας
Με σαματά τα αδέσποτα και ο Μένιος
Θαυμαστός παλαιός κόσμος
Αφιέρωμα: Νίκος Καββαδίας
Ο Νίκος Καββαδίας στον 21ο αιώνα
Ο ποιητής μέσα από τα μάτια του εκδότη του
Αμφισβητήσεις και παρανοήσεις
Ανθρωποκεντρικές πορείες
Ο Νίκος Καββαδίας, ένας ουμανιστής ποιητής, αν ζούσε σήμερα
Το ήθος του Καββαδία που γνώρισα
Θεατρικά στοιχεία στο Μαραμπού του Νίκου Καββαδία
Λαθραίο φορτίο, κρυμμένο στις λέξεις
«Το καθυστερημένο φορτηγό»
Βιβλιογραφική οδοιπορία με τον Καββαδία
Επισημαίνοντας
«Ο κόσμος έγινε σαν αδειανή φυλλάδα»
Πέντε φωνές για τον «Μαραμπού»
Προδημοσίευση
Δράκος της θάλασσας και της στεριάς
Οψεις της ανάγνωσης
Η συνεπής διαφορετικότητα
Από τις 4:00 στις 6:00
Η τέχνη της υποκρισίας στη μουσική
Ο εγκέφαλος των Velvet Underground
Άλλες ειδήσεις
Συνταγές επιβίωσης