Έντυπη Έκδοση

Το ήθος του Καββαδία που γνώρισα

Δύσκολο να γράψεις σήμερα κάτι πρωτότυπο για τον Καββαδία. Η δημοφιλία του έργου του, τόσο του πεζού όσο και της μελοποιημένης ποίησής του, έχει κινητοποιήσει έντονα και το ενδιαφέρον των μελετητών, με αποτέλεσμα την έκδοση βιβλίων και αφιερωματικών τευχών από διάφορα περιοδικά.

Εκτός όμως από αυτές τις αυτόνομες ενέργειες των φίλων του έργου του, αρκετά οφείλονται και στους επίσημους εορτασμούς, όπως των 30 χρόνων από τον θάνατό του (2005) και τον τωρινό των 100 χρόνων από τη γέννησή του1. Για τον λόγο αυτόν προτίμησα να γράψω κάτι πιο βιωματικό. Να γράψω για το ήθος του Καββαδία που γνώρισα.

«Αυτή η μετριοφροσύνη, η υποτίμηση του "εγώ", είν' η αντίθετη αρρώστια της μεγαλομανίας, που δέρνει όλους τους άλλους. Γι' αυτό θα πάει μπροστά, αλλά γεμάτος τραύματα...»2. Αυτή είναι η εύστοχη κρίση, με διατύπωση που θυμίζει χρησμό του μεγάλου (όχι μόνον ποιητή, αλλά και κριτικού) Κώστα Βάρναλη για τον Νίκο Καββαδία. Τον νέο, τότε, ποιητή, που είχε τυπώσει το πρώτο του βιβλίο το 1933 και το οποίο είχε ήδη εξαντληθεί όταν ο Βάρναλης έγραψε το σημείωμά του γι' αυτόν. «Θα ρωτήσετε: Και πού θα βρούμε τα ποιήματά του; Πουθενά. Η συλλογή του έχει χρόνια που εξαντλήθηκε. Θα 'πρεπε ο ποιητής να την ξανατυπώσει - και μαζί όλα του τα καινούργια. Ας γίνει επιτέλους... γνωστός», καταλήγει ο Βάρναλης. Τόσο το βιβλίο με τα νέα ποιήματα (η συλλογή Πούσι) όσο και η ανατύπωση της πρώτης του συλλογής που ζητά ο ποιητής των Μοιραίων, έγιναν το 1947. Γεγονός που τοποθετεί το κείμενο αυτό του Βάρναλη για τον Καββαδία πριν από εκείνη τη χρονιά.

Αν όμως κάτι με καταπλήσσει στο κείμενο «Ο Μαραμπού» του Κώστα Βάρναλη, δεν είναι η ορθή εκτίμηση της λογοτεχνικής αξίας του Καββαδία. Αυτό άλλωστε θα ήταν αναμενόμενο από έναν ομότεχνο, που είναι και αισθητικός και κριτικός και που επιδιώκει την απροκατάληπτη και ανεπηρέαστη αποτίμηση. Πιο πολύ με εντυπωσιάζει η εκτίμηση του ήθους του Καββαδία. «Ο Μαραμπού, αγνό δημιουργικό στοιχείο (και άνθρωπος!) [...] απροσάρμοστος στα ήθη του καιρού. Δεν έμαθε και δεν εφάρμοσε τη μεγάλη πρακτική αρχή της αγοράς.»

Αυτό το ήθος του Καββαδία προβάλλεται και στους ήρωές του. Ανθρώπους του μόχθου της «λαμαρίνας», γυναίκες παραδαρμένες στις τρικυμίες της ζωής. Κυνηγημένους μετανάστες, που ξέφυγαν από τους άλλους, αλλά όχι από τον εαυτό τους. Ανθεκτικές μανάδες και καρτερικές συζύγους, που κρατάνε οικογένειες με την προσμονή και την επίκληση του άντρα τους που «θαλασσοπνίγεται». Το βλέπουμε κατεξοχήν στη Βάρδια που, με τον πεζό λόγο και την ολοκληρωμένη καταγραφή, ο συγγραφέας μπορεί να ξετυλίξει τους χαρακτήρες των ηρώων του. Ο Ηλίας Χ. Παπαδημητρακόπουλος σε δημοσίευμά του για τη Βάρδια3 γράφει: «Εμένα εκείνο που με συναρπάζει είναι το ήθος του. Η ανθρώπινη σχέση σε αυτό το βιβλίο έχει μια μοναδική συνέπεια». Και σε άλλο σημείο: «Θεωρώ τη Βάρδια μέγιστο μάθημα ήθους. Μακάρι να μπορούσε να διδαχτεί στα σχολεία».

Στον ίδιο άξονα, γράφει ο Νίκος Δήμου: «Εσένα σε έθρεψε η αμαρτία - των άλλων πιο πολύ και από τη δική σου. (Γιατί, εδώ που τα λέμε, οι δικές σου αμαρτίες δεν άξιζαν ούτε μισή Κόλαση. Παρίστανες τον καταραμένο και ήσουν αρνάκι)...»4.

Σήμερα ο Νίκος Καββαδίας ζει μέσα στον «μύθο», με μια γενικότερη αναγνώριση, όχι μόνο στους παλαιότερους, αλλά και στα άτομα μιας νέας γενιάς που ήδη έχει μεσολαβήσει από τον θάνατό του ώς τις μέρες μας. Ομως θα ήταν παράλειψη να μην καταγράψω τις προσωπικές μνήμες που απομένουν από κάποιες συναντήσεις μαζί του. Ας αναφερθούμε πρώτα στις συναντήσεις αυτές. Οι δύο πρώτες έγιναν στην Αθήνα, στο σπίτι της αδελφής του Τζένιας, στη Δεξαμενή, κάπου στα τέλη του 1966 και οδήγησαν σε μια συνέντευξη στην εβδομαδιαία πατρινή εφημερίδα της Αριστεράς, τη Δημοκρατική Πορεία. Ακολούθησαν, αρχές του '67, δύο ή τρεις συναντήσεις μαζί με τον (δικηγόρο, σήμερα) Γιάννη Καούνη, που οδήγησαν στη συνέντευξη που δημοσιεύτηκε στο τελευταίο (λίγες ημέρες πριν από τη δικτατορία) φύλλο του φοιτητικού εντύπου της Αριστεράς Πανσπουδαστική (24 Μαρτίου 1967). Η συνέντευξη αυτή (ανα)δημοσιεύτηκε χρόνια αργότερα (νομίζω το 1995) στην εφημερίδα Η Εποχή και τον χειμώνα του 1997 στο αφιέρωμα για τον Καββαδία του περιοδικού Νέο Επίπεδο. Λεπτομέρειες για τη συνέντευξη αυτή και για το γραμμένο, ειδικά για την περίπτωση, ποίημά του «Σπουδαστές» έχουν γραφτεί σε διάφορα δημοσιεύματα 5, 6, 7 και λεπτομερέστερα από τον Γιάννη Καούνη στο αφιέρωμα της Καθημερινής.8 Ξανασυνάντησα τον Καββαδία άλλες δύο φορές, στο λιμάνι της Πάτρας, στην καμπίνα του στο πλοίο «Απολλωνία». Ηταν στην καρδιά των χρόνων της δικτατορίας, 1968 και μετά. Είχαμε πολύωρες συζητήσεις για πολλά θέματα. Κάναμε και κάποιες βόλτες στη θλιβερή, από τις περιστάσεις, λιμενική ζώνη και τους παραλιακούς δρόμους της Πάτρας. Δεν τον ξαναείδα από τότε.

Από αυτές τις συναντήσεις του ώριμου και ήδη αναγνωρισμένου ποιητή και του νεαρού φοιτητή, έχω να επιβεβαιώσω το ήθος και την αγαθότητα που πολλοί, πριν και μετά από μένα, έχουν αναγνωρίσει και καταγράψει. Ηταν ο πράος άνθρωπος των χαμηλών τόνων, ο γλυκομίλητος που προσπαθούσε να ενθαρρύνει τους νεότερους -ιδίως αν και αυτοί έγραφαν-, ο άνθρωπος που είχε εύκολο τον καλό λόγο στο στόμα. Φιλόξενος και φιλότιμος - γι' αυτό και η κακή του σχέση με τα χρήματα. Μοίραζε τσιγάρα και πακέτα με μεγάλη ευκολία, κάποτε και πράγματα που του άρεσαν. Θυμάμαι (και το διατηρώ ακόμα) ένα ένθετο με έργα του ζωγράφου (αγιογράφου) Φρα Αντζέλικο, του 15ου αιώνα, που απέσπασε για να μου χαρίσει από ένα ιταλικό περιοδικό που είχε στην καμπίνα του. Η καθημερινή του συμπεριφορά ήταν έμπρακτα και αληθινά δημοκρατική. Σε μία από τις δύο επισκέψεις μου στο «Απολλωνία» μου είχε πει (και είχα επιβεβαιώσει) ότι, αν και αξιωματικός, δεν έτρωγε στην τραπεζαρία των αξιωματικών, αλλά σ' εκείνη του πληρώματος, με τους ναύτες. Κάτι που ίσως και σχολιαζόταν από μερικούς αξιωματικούς του πλοίου, αλλά που ήταν απολύτως συμβατό με το ήθος και τις πολιτικές θέσεις του Καββαδία. Θα ήταν παράλειψη αν δεν σημειώναμε εδώ την εξαιρετική έρευνα για τις πολιτικές θέσεις, για τη λογοτεχνική αλλά και την πρακτική πολιτική συμμετοχή του Καββαδία, όπως την έχει αποτυπώσει στο βιβλίο του Ο πολιτικός Ν. Καββαδίας ο (και σπουδαίος πεζογράφος και φίλος) Φίλιππος Φιλίππου.5

Σήμερα, 35 χρόνια από το πέρασμα του ποιητή στην ου-τοπία της μνήμης και της ιστορίας, τόσο το έργο του όσο και η αγαθή του ανάμνηση παραμένουν ζωντανά στις καρδιές και το μυαλό των ανθρώπων που τον γνώρισαν.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Αναφέρω προχείρως τα αφιερώματα των περιοδικών Νέο Επίπεδο (1997), Διαβάζω (2003), Ομπρέλα (2005), Αργοναύτης (2005). Οσο για βιβλία, με τον κίνδυνο να ξεχνώ ορισμένα επίσης σημαντικά, αναφέρω εκείνα των Ν. Σουρή (1984), Γ. Τράπαλη (1993), Τ. Κόρφη (1994), Μαίρης Μικέ (1994), Φίλ. Φιλίππου (1996), Δ. Νικορέτζου (2003), G. Saunier (2004), Δ. Καλοκύρη (2004), Μ. Κασόλα (2004) και Β. Σακκάτου (2010).

2. Κ. Βάρναλης: «Ο Μαραμπού», στο βιβλίο: Αισθητικά - Κριτικά, τόμ. Β', εκδ. Κέδρος, Αθήνα, αχρονολόγητο, σσ. 281-283.

3. Η. Χ. Παπαδημητρακόπουλος: «Το ήθος στη "Βάρδια" του Νίκου Καββαδία», Στο βιβλίο του Παρακείμενα, εκδ. Κέδρος, Αθήνα [1983].

4. Ν. Δήμου, «Γράμμα στον Κόλια», περ. Ομπρέλα, τ.χ. 71 [2005], σ. 16.

5. Φίλ. Φιλίππου, Ο πολιτικός Νίκος Καββαδίας, εκδ. Αγρα, Αθήνα 1996.

6. Μάρη Θεοδοσοπούλου, «Ο Κόλιας», αφιέρωμα. εφ. Η Εποχή, 2.1.1997.

7. Δ. Νικορέτζος, Νίκος Καββαδίας. Ο τελευταίος αμαρτωλός, εκδ. Εντός, Αθήνα 2003.

8. Γιάννης Καούνης, «Με αφορμή μια συνέντευξη», εφ. Η Καθημερινή / 7 Ημέρες. Στο Αφιέρωμα «Νίκος Καββαδίας», 28.2.1999, σσ. 20-21.

**Ο Γεράσιμος Α. Ρηγάτος είναι επίκουρος καθηγητής της Ιατρικής και επίτιμος δρ του Π.Τ.Δ.Ε. του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Σχετικά θέματα: Αφιέρωμα: Νίκος Καββαδίας
Ο Νίκος Καββαδίας στον 21ο αιώνα
Ο ποιητής μέσα από τα μάτια του εκδότη του
Αμφισβητήσεις και παρανοήσεις
Ανθρωποκεντρικές πορείες
Ο Νίκος Καββαδίας, ένας ουμανιστής ποιητής, αν ζούσε σήμερα
Θεατρικά στοιχεία στο Μαραμπού του Νίκου Καββαδία
Λαθραίο φορτίο, κρυμμένο στις λέξεις
«Το καθυστερημένο φορτηγό»
Βιβλιογραφική οδοιπορία με τον Καββαδία
Επισημαίνοντας
«Ο κόσμος έγινε σαν αδειανή φυλλάδα»
Πέντε φωνές για τον «Μαραμπού»
Προδημοσίευση
Δράκος της θάλασσας και της στεριάς
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Τερπνό και ωφέλιμο
Μια αίσθηση ζωώδους ερωτισμού
Το σπάνιο Γαλάζιο Τετράδιο
Η κλασική γοητεία της Ρεβέκκας
Ο Φουκώ και το πρόβλημα των προϋποθέσεων της σκέψης
Προτού συνδεθεί με τους Καρμπονάρους
Τα βουνά της τρέλας
Με σαματά τα αδέσποτα και ο Μένιος
Θαυμαστός παλαιός κόσμος
Αφιέρωμα: Νίκος Καββαδίας
Ο Νίκος Καββαδίας στον 21ο αιώνα
Ο ποιητής μέσα από τα μάτια του εκδότη του
Αμφισβητήσεις και παρανοήσεις
Ανθρωποκεντρικές πορείες
Ο Νίκος Καββαδίας, ένας ουμανιστής ποιητής, αν ζούσε σήμερα
Το ήθος του Καββαδία που γνώρισα
Θεατρικά στοιχεία στο Μαραμπού του Νίκου Καββαδία
Λαθραίο φορτίο, κρυμμένο στις λέξεις
«Το καθυστερημένο φορτηγό»
Βιβλιογραφική οδοιπορία με τον Καββαδία
Επισημαίνοντας
«Ο κόσμος έγινε σαν αδειανή φυλλάδα»
Πέντε φωνές για τον «Μαραμπού»
Προδημοσίευση
Δράκος της θάλασσας και της στεριάς
Οψεις της ανάγνωσης
Η συνεπής διαφορετικότητα
Από τις 4:00 στις 6:00
Η τέχνη της υποκρισίας στη μουσική
Ο εγκέφαλος των Velvet Underground
Άλλες ειδήσεις
Συνταγές επιβίωσης