Έντυπη Έκδοση

Πέντε φωνές για τον «Μαραμπού»

Αλλοτες είχαμε τα πλοία κρυφό σκοπό, / μα ο κόσμος έγινε σαν αδειανή φυλλάδα, / είναι το ίδιο πια να μένεις στην Ελλάδα / με το να ταξιδεύεις στο Fernando Ρο. // Τα φορτηγά είναι κακοτάξιδα κι αργούν, / μες στα ποστάλια πλήττεις βλέποντας τουρίστες, / το να φορτώνεις μήνες ρύζια στο Ραγκούν / είν' ένα πράγμα που σκοτώνει τους αρτίστες. // Οι πόλοι γίνανε σε μας πολύ γνωστοί, / θαυμάσαμε πολλές φορές το Βόρειο Σέλας / κι έχουν οι πάγοι χρόνια τώρα σκεπαστεί / από αδειανά κουτιά σπανιόλικης σαρδέλλας. [Από το ποίημα «Καφάρ» της ποιητικής συλλογής του Νίκου Καββαδία με τίτλο «Μαραμπού» - το πελαργόμορφο (Ciconiiforme) πτηνό τών τροπικών, από το οποίο πήρε ο επίμονος, ο εμμανής ναυτικός το λογοτεχνικό παρανόμι του.]

Ξαναδιαβάζοντας για πολλοστή φορά αυτούς τους στίχους σκέφτομαι πως ίδιον και χαρακτηριστικό του αυθεντικού, του γνήσιου ποιητή είναι η ασφυκτική ανάγκη υπέρβασης των ορίων (είτε αυτά τα θέτουν οι φυσικοί είτε οι ανθρώπινοι νόμοι).

Στις ειδήσεις της Τετάρτης 3 Νοεμβρίου 2010 διαβάσαμε ότι ο πρώτος αστροναύτης-ρομπότ ήταν πανέτοιμος να αναχωρήσει για τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό, όπου θα αναλάμβανε τις πλέον πληκτικές και επικίνδυνες εργασίες, απαλλάσσοντας έτσι τους ανθρώπινους συναδέλφους του από τέτοιες αγγαρείες. Αθελά μου, σκέφτηκα ότι ο ποιητής Νίκος Καββαδίας αν ζούσε ακόμα σήμερα, στο σωτήριον έτος 2010, εν μέσω κρίσεως και ανυπέρβλητων οικονομικών και περιβαλλοντικών προβλημάτων, θα παρουσιαζόταν εθελοντής στο διαστημικό κέντρο Τζόνσον και θα ζητούσε να αντικαταστήσει το μηχάνημα (χωρίς βέβαια να ζητήσει να κατατεθούν στον λογαριασμό του τα 2,5 εκατομμύρια δολάρια που αυτό το θαύμα τής τεχνολογίας και της επιστήμης κόστισε). Μόνο για την ηδονή του ταξιδιού, για την απόλαυση της φυγής, για την αθώα ζαβολιά της ποίησης που επιθυμεί να προκαλέσει τα κατεστημένα ήθη και να εξοργίσει τους τα «φαιά φορούντας» με στίχους όπως: Λένε για μένα οι ναυτικοί που εζήσαμε μαζί / πως είμαι κακοτράχαλο τομάρι διεστραμμένο, / πως τις γυναίκες μ' ένα τρόπον ύπουλο μισώ / κι ότι μ' αυτές να κοιμηθώ ποτέ μου δεν πηγαίνω (από το ομώνυμο ποίημα Μαραμπού). Η συνέχεια είναι ακόμα πιο αντικομφορμιστική...

Πέντε σύγχρονοι ερευνητές-μελετητές-δοκιμιογράφοι-λάτρεις της ποίησης του Νίκου Καββαδία σκύβουν με αγάπη πάνω από πτυχές του έργου του φωτίζοντάς το ο καθένας από τη δική του πλευρά. Και οι πέντε τόμοι, καλαίσθητοι, επιμελημένοι στο έπακρο και τυπικοί της τελειοθηρίας των συντελεστών των εκδόσεων Αγρα.

Σταχυολογούμε:

* Guy (Michel) Saunier, «Ετούτο το κορμί το τόσο αμαρτωλό...». Ερευνα στον μυθικό κόσμο του Νίκου Καββαδία, εκδόσεις Αγρα, σ. 216, ευρώ 18,99

Οι θαλασσινοί αποτελούν προφανώς [...] μια κοινότητα ειδικά ευαίσθητη στην υπαρξιακή αγωνία, γνώρισμα που μοιράζονται φυσικά με τον Νίκο. Το χαρακτηριστικό αυτό συμβάλλει πολύ στην ένταξη του Νίκου στην ομάδα τους, διαψεύδοντας έτσι τον μύθο του «κακού ναυτικού». Αλλά σημασία έχει εδώ προπαντός το γεγονός ότι η αλήθεια πάλι συσχετίζεται με τον φόβο και με το κακό. Τα συμφραζόμενα, δηλαδή η προετοιμασία της εξομολόγησης του Νίκου, δείχνουν σαφώς ότι δεν πρόκειται πια για αντικειμενική αλήθεια, όπως στην ιστορία της Μελής, για την αλήθεια που μπορεί να ενδιαφέρει έναν ανακριτή, αλλά για εσωτερική, ψυχική αλήθεια, ή για την ψυχολογική, μυστική, ερμηνεία των βιωμάτων. Για φανταστική αλήθεια, για την αλήθεια των φαντασιώσεων. Γρουσουζεύει: φέρνει τη δυστυχία, πάλι στον άνθρωπο που την είπε, και που πληρώνει γι' αυτό. Αφιλάνθρωπη για τον ίδιο. Η αντίληψη του Καββαδία είναι απόλυτα συνεπής. Με άλλα λόγια, η εξομολόγηση, ακόμα κι αν γίνεται μέσα στον κλειστό χώρο της ψυχής, με μόνο μάρτυρα ένα αδυσώπητο υπερεγώ, πρόκειται να προξενήσει τη χειρότερη οδύνη. Η αναμονή του σπαραγμού αυτού εξηγεί και την παρουσία του φόβου. Αντικειμενική ή εσωτερική, η αλήθεια είναι πηγή κακού (σσ. 128-129).

* Δημήτρης Καλοκύρης, Χρυσόσκονη στα γένια του Μαγγελάνου. Νίκος Καββαδίας, εκδόσεις Αγρα, σ. 100, ευρώ 8,70

Οι ήχοι που ακούει κυρίως κανείς στα ποιήματά του είναι σφυρίγματα καραβιών, καμιά καμπάνα της βάρδιας, σειρήνες, κάτι «ιθαγενείς που παίζουν τα όργανά τους» ή, έστω, ο μυστήριος «σκοπός του Μινικάπε...». Τα τελευταία είκοσι χρόνια, ο Καββαδίας ευτύχησε να γίνει ο πιο τραγουδισμένος ποιητής της γλώσσας μας. [...] Ο λόγος του Καββαδία είναι ουσιαστικά προφορικός. Οι λέξεις κολλάνε μεταξύ τους στον αέρα. Εχεις την εντύπωση ότι συναρμολογεί τους στίχους του στην πλώρη, ψιθυρίζοντας. Περισσότερο «λέει» παρά «γράφει». Στην ουσία τούς προφέρει, γι' αυτό και «η σύνταξη ορισμένων στίχων μοιάζει με μετάφραση που πρέπει να προσαρμοστεί στο μέτρο. Ο ρυθμός συχνά υπακούει στο μέτρο, με αποτέλεσμα να μην είναι ερμηνευτικός, παρά να αποτελεί έναν καμβά, όπου στήνεται το ποίημα. Στον Καββαδία το μέτρο προηγείται του περιεχομένου»1, οι στιχουργικές αμηχανίες, οι χασμωδίες, ακόμα και οι προχειρότητες που μπορεί να επισημάνει κανείς στην τεχνική του, ξεπερνιούνται με τις συνιζήσεις της απαγγελίας, πόσω μάλλον δε στη μελωδική εκφορά τους (σσ. 63-65).

* Μαίρη Μικέ, Η «Βάρδια» του Νίκου Καββαδία. Εικονο-γραφήσεις και μεταμορφώσεις, εκδόσεις Αγρα, σ. 112, ευρώ 8,54

Το κόκκινο, αν και εμφανίζεται μία φορά, καταλαμβάνει μια θέση που θα κρατήσει ώς το τέλος: του πάθους και των ηδονών, «ήτανε τόσο κόκκινα κι υγρά τα ωραία του χείλη». Οπως οι χρωματιστές ζωγραφιές από τα περιοδικά στολίζουν τις καμπίνες, έτσι και η άλλη εικόνα, το τατουάζ, στιγματίζει ανεξίτηλα, είδαμε, το κορμί των ναυτικών αλλά και το κορμί του ίδιου του Καββαδία (σελ. 64). Οι κατά παράταξιν αφηγήσεις των μελών τού «Πυθέα» με τις μνημονικές διαδρομές, οι λυρικές απογειώσεις του μονολογούντος εγώ, ο οργιάζων ερωτισμός και αισθησιασμός και τα παραθέματα, τα αποσπάσματα και οι ενσωματώσεις από άλλα κείμενα, όλος δηλαδή αυτός ο κόσμος της γραφής στη «Βάρδια» συνομιλεί μ' έναν κόσμο εικονιστικό, ο οποίος τελικά εμπεριέχεται και ενσωματώνεται αξεδιάλυτα στη λεκτική πραγματικότητα: εικονογραφήσεις, πυκνές αναφορές σε ζωγράφους, χρώματα και ζωγραφικά έργα, αντιστίξεις ανάμεσα σε αφηγηματικά και ζωγραφικά πρόσωπα, δημιουργία μιας «ζωντανής» εικονοποιίας, διαδικασίες μεταμόρφωσης. Από μια παρόμοια συνομιλία που διευρύνει απεριόριστα το πεδίο της «Βάρδιας» και αγκαλιάζει, θα έλεγε κανείς, τη μοίρα μιας κοινότητας (μόνο;) ανθρώπων προκύπτει μια σχέση με τη θάλασσα έντονης έλξης αλλά και απώθησης. Είναι σαν την καρυωτακική ποίηση, «το καταφύγιο που φθονούμε»2. Αντικρουόμενα συναισθήματα τρυφεράδας αλλά και μίσους, αγάπης αλλά και προδοσίας και ταπείνωσης και αμαρτίας. Στέρηση, μοναξιά, ενοχή, ανάγκη για έρωτα και επικοινωνία, που μοιάζουν στόχοι ανέφικτοι, κι όλα αυτά μέσα από τη μείξη ή/και την υπέρβαση των ειδών, την κατάργηση των φραγμών ανάμεσα στην αυτοβιογραφία, το ημερολόγιο, το απομνημόνευμα, το μυθιστόρημα, και τις ρωγμές ανάμεσα στην ποίηση και την πεζογραφία και την αντίστοιχη αλληλοδιείσδυση πεζογραφικών και ποιητικών ρυθμών (σσ. 93-94).

* Φίλιππος Φιλίππου, Ο πολιτικός Νίκος Καββαδίας, εκδόσεις Αγρα, σ. 191, ευρώ 10,55

Ισως ο καταλληλότερος άνθρωπος απ' όσους γνώρισαν τον Καββαδία, που θα μπορούσε να μιλήσει γι' αυτόν συνοπτικά, να είναι ο Στρατής Τσίρκας (1911-1980), που αποκαλούσε τον ποιητή «αδελφικό φίλο»3. Ο Τσίρκας σκιαγραφεί τον φίλο του Νίκο Καββαδία, αμέσως μετά τον θάνατό του, μ' ένα λιτό και περιεκτικό κείμενο στο «Βήμα»: «Νοσταλγός των μεγάλων οριζόντων, άδολος ποιητής για την αδελφοσύνη ανάμεσα σ' όλες τις φυλές και σ' όλους τους ανθρώπους του μόχθου και του πνεύματος, ήταν και ατρόμητος περατάρης. Στην άλλη όχθη θα τον περιμένουν τώρα οι κατατρεγμένοι από την ξένη μισαλλοδοξία και την ελληνική κακοριζιμιά που βοήθησε: [αναφέρει ανάμεσα σε άλλα ονόματα και τη Μέλπω Αξιώτη]. Οι νέοι του τόπου του, αγόρια και κορίτσια, που πάνω τους ακούμπησε τις ελπίδες του και που με τη σειρά τους αγάπησαν με πάθος το έργο του και τον άνθρωπο του έργου, θα έχουν πάντα μπρος στα μάτια τους, όπως τους φάρους που τραγούδησε: Δικαιοσύνη, Ερωτα και Ελευθερία...»4.

* Γιώργος Τράπαλης, Γλωσσάρι στο έργο του Νίκου Καββαδία με ερμηνευτικά σχόλια, εκδόσεις Αγρα, σ. 143, ευρώ 13,30

Κι επειδή πρωτότυπη λογοτεχνική γραφή χωρίς αναγνωρίσιμη έντεχνη ιδιόλεκτο δεν νοείται, σε κάθε μελετητή ή επαρκή αναγνώστη του μοναδικού και αμίμητου ποιητικού έργου του Νίκου Καββαδία είναι απαραίτητο, ως χρηστικό εργαλείο, ένα εξαντλητικό γλωσσάρι. Δέκα χρόνια μετά την πρώτη του έκδοση, το Γλωσσάρι στο έργο του Νίκου Καββαδία επανεκδίδεται με σημαντικές αλλαγές. Αποτελείται από πέντε τμήματα: Λεξιλόγιο, Ξένες λέξεις και φράσεις, Ονόματα προσώπων, Τοπωνυμικό, Αναφορές σε τίτλους έργων, σε εφημερίδες και περιοδικά, σε εμπορικές ονομασίες προϊόντων, σε ονόματα πλοίων και πλοιοκτητών και σε ονόματα ζώων (σσ. 9-12). Το βλέμμα μου στέκεται στη λέξη «σωκάρδι» (το: <έσω-κάρδιον : γιλέκο), και το «παλινώριο» (το όργανο με το οποίο βρισκόταν παλιότερα το αζιμούθιο του ήλιου, σε συνδυασμό της ώρας, της ηλιακής κλίσης και του πλάτους).

1. Μ. Σουλιώτης, στο Χρονικό '75

2. Από το [«Είμαστε κάτι...»] της συλλογής Ελεγεία και σάτιρες, στο Κ.Γ. Καρυωτάκης, Ποιήματα και Πεζά σ. 87.

3. Σύμφωνα με τον Γιάννη Κοντό. Ο Σ. Τσίρκας ήθελε να γράψει ένα βιβλίο για τον Καββαδία, μα τον πρόλαβε ο θάνατος, στις 27 Ιανουαρίου 1980.

4. Σ. Τσίρκας, «Νίκος Καββαδίας: ο ποιητής της αδελφοσύνης και των μεγάλων οριζόντων», Το Βήμα, 12 Φεβρουαρίου 1975, σ. 4.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Λογοτεχνία
Σχετικά θέματα: Αφιέρωμα: Νίκος Καββαδίας
Ο Νίκος Καββαδίας στον 21ο αιώνα
Ο ποιητής μέσα από τα μάτια του εκδότη του
Αμφισβητήσεις και παρανοήσεις
Ανθρωποκεντρικές πορείες
Ο Νίκος Καββαδίας, ένας ουμανιστής ποιητής, αν ζούσε σήμερα
Το ήθος του Καββαδία που γνώρισα
Θεατρικά στοιχεία στο Μαραμπού του Νίκου Καββαδία
Λαθραίο φορτίο, κρυμμένο στις λέξεις
«Το καθυστερημένο φορτηγό»
Βιβλιογραφική οδοιπορία με τον Καββαδία
Επισημαίνοντας
«Ο κόσμος έγινε σαν αδειανή φυλλάδα»
Προδημοσίευση
Δράκος της θάλασσας και της στεριάς
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Τερπνό και ωφέλιμο
Μια αίσθηση ζωώδους ερωτισμού
Το σπάνιο Γαλάζιο Τετράδιο
Η κλασική γοητεία της Ρεβέκκας
Ο Φουκώ και το πρόβλημα των προϋποθέσεων της σκέψης
Προτού συνδεθεί με τους Καρμπονάρους
Τα βουνά της τρέλας
Με σαματά τα αδέσποτα και ο Μένιος
Θαυμαστός παλαιός κόσμος
Αφιέρωμα: Νίκος Καββαδίας
Ο Νίκος Καββαδίας στον 21ο αιώνα
Ο ποιητής μέσα από τα μάτια του εκδότη του
Αμφισβητήσεις και παρανοήσεις
Ανθρωποκεντρικές πορείες
Ο Νίκος Καββαδίας, ένας ουμανιστής ποιητής, αν ζούσε σήμερα
Το ήθος του Καββαδία που γνώρισα
Θεατρικά στοιχεία στο Μαραμπού του Νίκου Καββαδία
Λαθραίο φορτίο, κρυμμένο στις λέξεις
«Το καθυστερημένο φορτηγό»
Βιβλιογραφική οδοιπορία με τον Καββαδία
Επισημαίνοντας
«Ο κόσμος έγινε σαν αδειανή φυλλάδα»
Πέντε φωνές για τον «Μαραμπού»
Προδημοσίευση
Δράκος της θάλασσας και της στεριάς
Οψεις της ανάγνωσης
Η συνεπής διαφορετικότητα
Από τις 4:00 στις 6:00
Η τέχνη της υποκρισίας στη μουσική
Ο εγκέφαλος των Velvet Underground
Άλλες ειδήσεις
Συνταγές επιβίωσης