Έντυπη Έκδοση

Θαυμαστός παλαιός κόσμος

Ray Bradbury

Πέθανε ο σκύλος, κατά τ' άλλα όλα καλά

μτφρ.: Βασίλης Δουβίτσας

εκδ. Αγρα, σ. 343, ευρώ 19,50

Με οδηγό τη φαντασία και σταθερό προσανατολισμό τη μνήμη, ο Ρέι Μπράντμπερι διέρχεται από την αιθάλη του πρόσφατου παρελθόντος και αγκυροβολεί στην Ιθάκη των παιδικών του χρόνων.

Ο αμερικανός συγγραφέας, σε ηλικία 90 ετών, κατατάσσεται στους «ζωντανούς θρύλους» της παγκόσμιας λογοτεχνίας, καθώς αποτελεί έναν από τους τελευταίους εν ζωή μιας γενιάς λαμπρών δημιουργών. Το δικό του Φαρενάιτ 451, Ο θαυμαστός καινούργιος κόσμος, του Αλντους Χάξλεϊ και το ενορατικό 1984, του Τζορτζ Οργουελ, συντάσσουν μια άτυπη τριλογία, όπου η καταβύθιση της ανθρωπότητας σ' έναν μελλοντολογικό - δυστοπικό εφιάλτη παραμένει μια υπαρκτή - διαχρονική απειλή, την οποία το πέρασμα του χρόνου αδυνατεί να άρει.

Τα εν λόγω κλασικά αριστουργήματα εξετάζουν με οξύτητα την εξέλιξη των επιστημών και τις πολιτικές ανακατατάξεις κατά το πρώτο μισό του 20ού αιώνα, όταν η μετάβαση από τον φιλελευθερισμό στον ολοκληρωτισμό του παρεμβατικού κράτους υπήρξε παγκόσμιος κοινός τόπος.

Τα 21 διηγήματα της παρούσης συλλογής -μερικά από τα οποία εκδόθηκαν κατά καιρούς στον περιοδικό Τύπο- διατηρούν αισθητές αποστάσεις από τα πρότυπα της λεγόμενης «δυστοπικής λογοτεχνίας» και συνθέτουν μια δημιουργική αυτοβιογραφία, που ακροβατεί μεταξύ ρεαλισμού και μυθοπλασίας. Οι παρελθοντικές αναφορές και οι νεαροί ήρωες, που είθισται να πρωταγωνιστούν στα κλασικά έργα της φανταστικής λογοτεχνίας, διατηρούνται στην παρούσα συλλογή, αλλά εξυπηρετούν διαφορετικούς σκοπούς και αντλούνται σχεδόν αποκλειστικά από τα προσωπικά βιώματα του συγγραφέα.

Ο Μπράντμπερι αναδύεται από τις αναμνήσεις των παιδικών του χρόνων και συνθέτει μια λογοτεχνική ωδή στις καλλιτεχνικές καταβολές του και σε όσους τις υπηρέτησαν πιστά. Δεν κινδυνολογεί για ένα αβέβαιο μέλλον, αλλά ξορκίζει τη βεβαιότητα και την εγγύτητα της προσωπικής του ειμαρμένης, το άγχος του επερχόμενου θανάτου, το οποίο έρχεται σε αντίθεση με την παιδική αφέλεια, που προσδίδουν στα διηγήματα μια αίσθηση χαρμολύπης.

Η ιδεαλιστική όψη του παρελθόντος αναπαρίσταται σε φυσικό περιβάλλον και διεισδύει στη μηχανική καθημερινότητα του σύγχρονου άστεως, η ηθική κατάπτωση του οποίου αποδίδεται στο ανικανοποίητο της ανθρώπινης φύσης. Η εξέλιξη των επιστημών, αντιθέτως, δεν αντιμετωπίζεται με κριτική διάθεση, αλλά προοικονομεί ένα σημαντικό πεδίο ευοίωνης προοπτικής.

Το γνώριμο φλεγματικό χιούμορ του Μπράντμπερι κατακλύζει τα διηγήματα, μερικά εκ των οποίων αξιολογούνται ως μικρά αριστουργήματα μαύρης κωμωδίας και ιλαροτραγικού ύφους.

Χαρακτηριστικά, ο ψυχαναλυτής και ο ψυχαναλυόμενος του πρώτου διηγήματος φέρουν τις εθνικές σημάνσεις του Γερμανού και του Εβραίου, αντίστοιχα, με τον πρώτο να έχει διατελέσει ταυτόχρονα και κυβερνήτης υποβρυχίου κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο γερμανός επιστήμονας αναλαμβάνει ρόλο βασανιστή και ανασύρει σαδιστικά τα οδυνηρά βιώματα του εβραίου ασθενούς του, με τη συμβολική συνάφεια των δύο ρόλων να αποτυπώνει τη συλλογική ενοχή και το αντίστοιχο ψυχικό τραύμα. Αντικείμενα στους τοίχους παραμορφώνονται - διαθλώνται και το περισκόπιο ενός υποβρυχίου μετατρέπεται σε «ψυχολογικό καλειδοσκόπιο», που προβάλλει σουρεαλιστικές εικόνες από το βιωματικό παρελθόν και τον ψυχισμό των πρωταγωνιστών.

Η φαντασία και το μεταφυσικό πλαισιώνονται από μια αίσθηση νοσταλγίας για την απώλεια της παιδικής ηλικίας και της χαμένης τέχνης.

Ο συγγραφέας ταξιδεύει στον χρόνο και επισκεπτόμενος τον Εντγκαρ Αλαν Πόε στη νεκρική του κλίνη («Τελευταία κοινωνία»), του αποκαλύπτει την υποδοχή των έργων του από τις μελλοντικές γενεές. Η αίσθηση μελαγχολίας που διαπνέει το διήγημα, παράλληλα με φόρο τιμής στον αρχηγέτη της φανταστικού, εκφράζει την ανησυχία του Μπράντμπερι αναφορικά με τη μελλοντική πρόσληψη του συγγραφικού του έργου.

Η παράσταση ενός παλιού βαριετέ (βλ. «Η ηλεκτροπληξία») παραπέμπει υπαινικτικά στη φιλμογραφία του Φελίνι ή στην αντίστοιχη «σκηνή» από το αριστούργημα του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ Ο Μετρ και η Μαργαρίτα (βλ. Εν ριπή οφθαλμού), ενώ, αντιθέτως, στο ιλαροτραγικό διήγημα Οι πολύ καθωσπρέπει φόνοι η φαντασία εκχωρεί τη θέση της σε μια μακάβρια, πλην κωμική, παράσταση θανάτου.

Το πέρασμα του χρόνου μετατρέπει δύο εραστές σε υπέργηρο ζεύγος και τα βέλη ενός χαμένου έρωτα σε σκουριασμένα όπλα, με την οικογενειακή εστία να επωάζει το αμοιβαίο μίσος τους και το κυνικό χιούμορ του συγγραφέα. Τα χθόνια σχέδιά τους αποτυγχάνουν καθημερινά, καθώς η διαφαινόμενη συζυγική δολοφονία αναβάλλεται από τον θάνατο των ανυποψίαστων επισκεπτών, που «ακυρώνουν» τις στημένες ενέδρες των υπερήλικων πρωταγωνιστών. Η διήγηση ολοκληρώνεται με την αλληλεξουδετέρωση του ζεύγους και ενώ ο κοινωνικός τους περίγυρος στέκει έκθαμβος από την κατάληξη ενός υποτιθέμενου μυθικού έρωτα.

Το διήγημα, αν και αναπαριστά ιλαροτραγικά τη μάχη των δύο φύλων, φέρει έκδηλες επιρροές από τη μαύρη κωμωδία του Τζόζεφ Κέσερλινγκ Αρσενικό και παλιά δαντέλα, έργο που μεταφέρθηκε επιτυχώς και στη μεγάλη οθόνη από τον Φρανκ Κάπρα.

Η 7η Τέχνη υπήρξε για τον συγγραφέα πηγή έμπνευσης και ένα καλλιτεχνικό πεδίο αξιομνημόνευτης προσφοράς, με συγγραφή σεναρίων ή αυτούσια μεταφορά μυθιστορημάτων. (Το Φαρενάιτ 451 αποτελεί χαρακτηριστικά το πιο ιδιαίτερο φιλμ του Φρανσουά Τρυφώ, καθώς τίθεται ανεξάρτητο από την αισθητική του γαλλικού νέου κύματος, που ουσιαστικά ο ίδιος ο Γάλλος εισήγαγε, αρχικά ως θεωρητικός και κριτικός κινηματογράφου και εν συνεχεία ως σκηνοθέτης.)

Στην παρούσα συλλογή παρελαύνουν μερικές από τις πλέον πολυθρύλητες «σιωπηλές» μορφές του σελιλόιντ, που προέρχονται κυρίως από τα κωμικά είδη του «μπουρλέσκ» και του «σλάπστικ». Η παιδική ηλικία του συγγραφέα ταυτίζεται με την αρχή του τέλους για τον βωβό κινηματογράφο, καθώς ο ήχος παρέσυρε τα πάντα στο πέρασμά του και άλλαξε εκ βάθρων τις αισθητικές δομές της 7ης Τέχνης. Οι αναφορές του Μπράντμπερι στη «χαμένη τέχνη» παραπέμπουν χρονικά και θεματικά στην απώλεια των παιδικών του χρόνων, μια αίσθηση νοσταλγίας και ρομαντισμού που αποτυπώνεται στο σελιλόιντ και ταυτίζεται με τη χαμένη νεότητα του συγγραφέα. Αξίζει ωστόσο να σημειωθεί ότι ο ρομαντισμός και η αθωότητα περιορίζονταν αποκλειστικά στη μεγάλη οθόνη, καθώς στην καθημερινότητά τους οι ποιητές του βωβού ονείρου προσέφεραν μερικά από τα πιο ηχηρά σκάνδαλα στην ιστορία του αμερικανικού κινηματογράφου (ενδεικτικά αναφέρουμε τους Φάτι Αρμπακλ, Εριχ φον Στροχάιμ, Τσάρλι Τσάπλιν).

Η ονειροφαντασία των σινεφίλ ηρώων τού Μπράντμπερι (βλ. Πάλι σε μπελάδες μάς έβαλες) διαφοροποιείται από την καθημερινότητα και τις προτεραιότητες του σύγχρονου άστεως, οι καταναλωτικοί προσανατολισμοί του οποίου τούς καθιστά στην κοινή συνείδηση ελιτιστές, γραφικούς ή ακόμη παράφρονες.

Ο ξεπεσμός, αντιθέτως, της κινηματογραφικής τέχνης θεωρούμε ότι εκφράζεται -συνειδητά ή ασυνείδητα- στο διήγημα Κλίμακα Ζαχάρωφ Ρίχτερ όπου θεωρίες συνωμοσίας και κοινωνικός προβληματισμός λαϊκής κατανάλωσης συνιστούν την παγιωμένη θεματογραφία του σημερινού Χόλιγουντ.

Η δυσανάλογη γραφή του συγγραφέα διαπερνά την παρούσα συλλογή, καθώς αριστουργήματα ύφους και περιεχομένου συνυπάρχουν με αφελείς ιστορίες βγαλμένες από την «κρύπτη». Οι μεμονωμένες -ατυχείς ωστόσο- εμπνεύσεις του Μπράντμπερι δεν απολείπουν την ιδιαίτερη γραφή του, ενώ ταυτόχρονα δεν φέρονται ικανές να απαξιώσουν το σύνολο των διηγημάτων.

Ο μετρ της επιστημονικής φαντασίας αφήνει κατά μέρος τη γνώριμη θεματική του και στρέφει το βλέμμα του στο παρελθόν, δίχως να χάνει την επαφή του με το παρόν και την ελπίδα του για ένα καλύτερο μέλλον· αποτίει φόρο τιμής στους «παράφρονες», καλλιτέχνες και επιστήμονες, του περασμένου αιώνα, σε εκείνους που τον διαμόρφωσαν ως συγγραφέα και μετέτρεψαν τη μέχρι πρότινος επιστημονική φαντασία σε απτή επιστημονική πραγματικότητα. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Τερπνό και ωφέλιμο
Μια αίσθηση ζωώδους ερωτισμού
Το σπάνιο Γαλάζιο Τετράδιο
Η κλασική γοητεία της Ρεβέκκας
Ο Φουκώ και το πρόβλημα των προϋποθέσεων της σκέψης
Προτού συνδεθεί με τους Καρμπονάρους
Τα βουνά της τρέλας
Με σαματά τα αδέσποτα και ο Μένιος
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Τερπνό και ωφέλιμο
Μια αίσθηση ζωώδους ερωτισμού
Το σπάνιο Γαλάζιο Τετράδιο
Η κλασική γοητεία της Ρεβέκκας
Ο Φουκώ και το πρόβλημα των προϋποθέσεων της σκέψης
Προτού συνδεθεί με τους Καρμπονάρους
Τα βουνά της τρέλας
Με σαματά τα αδέσποτα και ο Μένιος
Θαυμαστός παλαιός κόσμος
Αφιέρωμα: Νίκος Καββαδίας
Ο Νίκος Καββαδίας στον 21ο αιώνα
Ο ποιητής μέσα από τα μάτια του εκδότη του
Αμφισβητήσεις και παρανοήσεις
Ανθρωποκεντρικές πορείες
Ο Νίκος Καββαδίας, ένας ουμανιστής ποιητής, αν ζούσε σήμερα
Το ήθος του Καββαδία που γνώρισα
Θεατρικά στοιχεία στο Μαραμπού του Νίκου Καββαδία
Λαθραίο φορτίο, κρυμμένο στις λέξεις
«Το καθυστερημένο φορτηγό»
Βιβλιογραφική οδοιπορία με τον Καββαδία
Επισημαίνοντας
«Ο κόσμος έγινε σαν αδειανή φυλλάδα»
Πέντε φωνές για τον «Μαραμπού»
Προδημοσίευση
Δράκος της θάλασσας και της στεριάς
Οψεις της ανάγνωσης
Η συνεπής διαφορετικότητα
Από τις 4:00 στις 6:00
Η τέχνη της υποκρισίας στη μουσική
Ο εγκέφαλος των Velvet Underground
Άλλες ειδήσεις
Συνταγές επιβίωσης