Έντυπη Έκδοση

Το βλέμμα και τα πράγματα

Σε μερικά απ' τα τελευταία κείμενα της στήλης, διαπραγματεύθηκα το ζήτημα της διαφάνειας σαν μεταφορά της νέκρωσης που απλώνεται στον κόσμο, καθώς αυτός μετατρέπεται σε άψυχο αντικείμενο, ολοκληρωτικά διαπερατό από τις ακτινοβολίες του θανάτου, δηλαδή, για να το πούμε λιγότερο αλληγορικά, του θανάτου του ψυχισμού.

Ομολογουμένως, αν μιλάμε για το καταναλωτικό-διαφημιστικό σύμπαν, ελάχιστα πλεονεκτήματα, υποθετικά πάντοτε, υμνήθηκαν όσο αυτό της διαφανούς ανεξαρτησίας του πράγματος απέναντι στο νόημά του, με εξαίρεση ίσως την, αναλόγως περίφημη, ελαφρότητα, τόσο του είναι όσο και του έχειν, σε αντιστάθμισμα της οποίας η γλώσσα μάταια υιοθετεί εκφράσεις όπως «το βάρος της γνώμης σου» ή «βαρύ βιογραφικό» ή «μια βαρύνουσα αλήθεια...» κ.λπ. Κατ' ουσίαν, ελαφρότητα και διαφάνεια είναι συγγενείς ψευδοαρετές, συνυφασμένες με τη φαντασίωση της αιθέριας ποιότητας του πράγματος, μια ιδέα που, εντούτοις, αντίστροφα, γίνεται όλο και πιο ρεαλιστική, καθώς η ποιότητα καταλήγει να είναι όντως αιθέρια, από την άποψη ότι το πράγμα στερείται σημασίας και αναφοράς: διάφανο είναι, επιπλέον, ως αντικείμενο μιας χρήσεως, ακόμη κι αν πρόκειται για αυτοκίνητο ή για κότερο, με την έννοια ότι βλέπεις κιόλας, πίσω απ' αυτό, το επόμενο μοντέλο και το επόμενο του επόμενου κ.ο.κ. Και πώς να μη βλέπεις, εξάλλου, αφού το μέλλον είναι ήδη εδώ.

Δεν χρειάζεται, άρα, να είναι κανείς φιλόσοφος ή κοινωνιολόγος για να αντιληφθεί ότι η διαφάνεια του πράγματος, που τόσο φανατικά διαφημίζεται απ' τις εταιρείες σαν η πεμπτουσία της άυλης ύλης, δεν είναι άλλη απ' αυτήν του περιτυλίγματος. Ετσι το αντικείμενο, καθώς είδαμε, πρέπει να φανερώνει το εσωτερικό του, το οποίο (κατά το «είμαι ο εαυτός μου» των επωνύμων του θεάματος, οι οποίοι αποτελούν τα κατ' εξοχήν αντικείμενα) δεν έχει άλλο είναι από το αμιγώς ταυτολογικό: το εσωτερικό του αντικειμένου (που μας το δείχνουν με τέτοια υπερηφάνεια) είναι, απλούστατα, το αντικείμενο, το οποίο δεν έχει άλλη διέξοδο απ' το να αρχίζει να διαιρείται, όπως το κύτταρο.

Τώρα, σαν τον ελβετικό σουγιά ή τα σύγχρονα εργαλεία τύπου Black & Decker, το αντικείμενο είναι δήθεν πολλά αντικείμενα, πολλαπλών χρήσεων, οπότε το εσωτερικό τους γίνεται τουλάχιστον το θέατρο μιας κάποιας, απατηλής έστω, κινητικότητας (στερημένοι απ' το ταλέντο να αντιστέκονται στην καθολική κενότητα, οι επώνυμοι της τηλεόρασης γίνονται με τον ίδιο τρόπο τα πάντα: ο καθένας απ' αυτούς είναι ταυτόχρονα ηθοποιός, τραγουδιστής, στιχουργός, δημοσιογράφος, μοντέλο, κονφερανσιέ και μάγειρας). Απαξ και οι πιέσεις της κατανάλωσης για «ενημέρωση» (ο καταναλωτής πρέπει να είναι updated) το χρωματίζουν με την αίσθηση αυτής της ρηχής επικαιρότητας μιας χρήσεως, το αντικείμενο εξιλεώνεται στα μάτια εκείνου που το αποκτά με το να γίνεται το μαγικό λυχνάρι μιας ολόκληρης γκάμας εφήμερων εξυπηρετήσεων και εφαρμογών. Απαραιτήτως, το προϊόν είναι πλέον πολλά-σε-ένα, λες και η τρέλα της παραγωγής (ένα-σε-πολλά) φτάνει σε κορεσμό και αντιστρέφεται. Ο πυρετώδης υπερπολλαπλασιασμός των πραγμάτων οδηγεί σε κάτι που θα μπορούσαμε να αντιληφθούμε σαν υποδιπλασιασμό ενός εκάστου.

Το παραλήρημα της πολυπεριεκτικότητας συμπαρασύρει οτιδήποτε κυκλοφορεί, πουλιέται, χαρίζεται, διανέμεται, κληρώνεται κ.λπ.: το πράγμα διευρύνεται μ' έναν μάρσιπο εντός του οποίου φωλιάζει ένα άλλο· το μεγαλύτερο πράγμα τρώει το μικρότερο, όπως τα ψάρια. Τα «δωρεάν» μικροαντικείμενα έλκονται απ' τη μαύρη τρύπα που αφήνει στη θέση της η χαμένη υπόληψη κοινωνικά σεβαστών προϊόντων, σαν τις εφημερίδες ας πούμε. Μια φορά κι έναν καιρό ήταν τα πλαστικά στρατιωτάκια μέσα στο Roll, κατόπιν τα ρολόγια στο Skip, έπειτα τα CD στα βιβλία, τα μακό στις βιντεοκασέτες και, με την πάροδο του χρόνου, σχεδόν οτιδήποτε φορητό μέσα στα κυριακάτικα έντυπα κι όχι μόνον. Απ' αυτή την οπτική, οι εφημερίδες γίνονται και κυριολεκτικώς διάφανες, δηλαδή αυτό που ήταν ήδη όντως στο επίπεδο των δημοσιογραφικών λειτουργιών, προ πολλού άχρωμων και άοσμων, που η παλιά τους εγκυρότητα κατέρρευσε μπροστά στον βάναυσο ιμπεριαλισμό της εικόνας και στην εξάχνωση των νοημάτων την οποία προκάλεσε η φθίνουσα επανάληψη. Από συμβολική σκοπιά, η διαφάνεια αυτή είναι της ίδιας τάξης με εκείνη του σελοφάν.

Ετσι τα πράγματα υποχρεώθηκαν να αποικήσουν το ένα το άλλο σε μια παράδοξη, δίχως βάθος προοπτική οριζόντιας αλληλεξάρτησης με το αζημίωτο, όπου τα πάντα βρίσκονται σε πρώτο πλάνο, και τώρα ζουν, εξ αντανακλάσεως, έγκλειστα σε ξένες ταυτότητες, παρασιτώντας όπως οι διαφημίσεις πλάι (ή μέσα) σ' ένα κείμενο: αγόραζες κάποτε απορρυπαντικά για να βρεις παιγνίδια, έπειτα ψώνιζες δημητριακά για να σου δώσουν καραμέλες και εισιτήρια κινηματογράφου· σήμερα αγοράζεις εφημερίδες για τα CD, τα DVD και τα βιβλία που προσφέρονται ως οδηγοί προτίμησης· τα περιοδικά είναι ένα πρόσχημα για ν' αποκτήσεις τσάντες, βούρτσες, νεροπίστολα, τράπουλες και μαγιό. Το αντικείμενο μοιάζει διάφανο διότι είναι άδειο. Εχοντας χάσει τη χρηστική του βάση, πόσω μάλλον τον διαμεσολαβητικό ρόλο του, αυτόν που σχετιζόταν με τη δυνατότητα να το δωρίσεις, χάνει εκείνον τον νοηματικό πυρήνα που το καθιστούσε αυθεντικό και, συνάμα, αδιαπέραστο: ο πυρήνας ήταν αδιαφανής, αντιστεκόταν ακριβώς επειδή είχε αντίκρισμα στη βιωμένη υλικότητα του κόσμου. Τώρα η εσωτερική υπόσταση του πράγματος λείπει: είναι άλλωστε ολοφάνερο ότι οι προσφορές των εφημερίδων, αρχής γενομένης απ' τα βιβλία, καταναλώνονται χωρίς κατ' ανάγκην να χρησιμοποιούνται, γεγονός που φέρνει στο προσκήνιο το ίδιο το μυστικό της διαφάνειας, τουτέστιν το ότι δεν υπάρχει κανένα μυστικό απολύτως: η κατανάλωση είναι μια τελετουργική χειρονομία δίχως απόλαυση και δίχως τελικότητα - αποκτάς γιατί πρέπει να αποκτήσεις, αυτό είν' όλο. Είναι κι ο λόγος που δεν χορταίνουμε.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Ενοποίησης Αρχαιολογικών Χώρων
Επτά παρεμβάσεις που χάθηκαν στον δρόμο
Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης
Οταν η μουσική συνάντησε την οθόνη
Κινηματογράφος
Ακρότητες στο σελιλόιντ
Πάμε σινεμά δωρεάν
Αντιπαροχή με «Χρυσόσκονη»
Συνέντευξη: Ελένα Μπόναμ
Η Ελένα στη χώρα της Αλίκης
Συνέντευξη: Σεμίχ Καπλάνογλου
«Στην Ανατολή ζούμε αλλιώς τη φύση»
Συνέντευξη: Βασιλικός
Μόνος στη σκηνή
Εκθεση
Η «Μητρόπολις» ξαναζεί
Νέο γλυπτό 500 χρόνων
«Ιρανικά σώματα» στο Βερολίνο
Θέατρο
Η απόφαση που λυτρώνει
Περφόρμανς
Η Αμπράμοβιτς θα μείνει στο ράφι...
Φωτογραφία
Βία και ευαισθησία
Βιβλίο
Το ανίερο ως ιερό
«Είμαστε αυτό που διαλέγουμε»
Χορτάστε διάβασμα
Το κορίτσι του σινεμά
Άλλες ειδήσεις
Το βλέμμα και τα πράγματα