Έντυπη Έκδοση

Τέσσερις απόψεις για την κριτική βιβλίου

Ο δεκάλογος του βιβλιοκριτικού

Η κριτική, όταν γίνεται καλοπροαίρετα, ακόμα και αν είναι αρνητική, έχει θετικά αποτελέσματα, αρκεί να διαβαστεί σωστά.

Πολλοί δημιουργοί τη μίσησαν, άλλοι αδιαφόρησαν γι' αυτήν, ενώ μερικοί, νηφάλια, έγραψαν τις απόψεις τους. Στην τελευταία κατηγορία ανήκει ο σημαντικός άγγλος συγγραφέας Σόμερσετ Μομ, ο οποίος υποστήριξε στο έργο του Ανασκόπηση (The summing up) ότι η κριτική «είναι προσωπική υπόθεση. Δεν είναι, όμως, προσωπική υπόθεση όταν ο κριτικός έχει μεγάλη προσωπικότητα, γιατί είναι επικίνδυνο γι' αυτόν να θεωρεί τη δραστηριότητα του δημιουργική δουλειά. Δική του υποχρέωση είναι να καθοδηγεί, να αποτιμά και να υποδεικνύει νέα μονοπάτια δημιουργίας. Ωστόσο, αν θεωρεί ότι είναι δημιουργικός, θα ασχολείται περισσότερο με τη δημιουργία, την πιο γοητευτική ανθρώπινη δραστηριότητα, παρά με το κυρίως έργο του... Αλλά δεν μπορεί να είναι μεγάλος κριτικός αν δεν συνειδητοποιήσει ότι η δημιουργία δεν είναι δική του υπόθεση... Η αγάπη του μεγάλου κριτικού για το έργο που κρίνει πρέπει να είναι τόση όση η ευρύτητα της γνώσης του... Πρέπει να είναι ψυχολόγος και φυσιολόγος, γιατί οφείλει να γνωρίζει ότι τα βασικά στοιχεία της λογοτεχνίας σχετίζονται με το «πνεύμα» και το σώμα του ανθρώπου. Και πρέπει να είναι επιπλέον φιλόσοφος, γιατί από τη φιλοσοφία θα μάθει τη γαλήνη, την αντικειμενικότητα και την προσωρινότητα των ανθρωπίνων πραγμάτων...».

Η Βιβλιοθήκη απευθύνθηκε σε τέσσερις έγκριτους βιβλιοκριτικούς και ζήτησε τη γνώμη τους: στην Ελισάβετ Κοτζιά, την Τιτίκα Δημητρούλια, βιβλιοκριτικούς στην εφημερίδα Η Καθημερινή, την Μάρη Θεοδοσοπούλου, βιβλιοκριτικό στην εφημερίδα Ελευθεροτυπία και τον Γιάννη Μπασκόζο, διευθυντή του περιοδικού Διαβάζω και δημοσιογράφο στην εφημερίδα Το Βήμα.

Ιδού οι απαντήσεις τους.

Ελισάβετ Κοτζιά

1. Κριτική πάνω απ' όλα σημαίνει καλλιτεχνική αξιολόγηση. Μέτρο της, η αισθητική συγκίνηση. Η ερμηνευτική προσέγγιση έπεται.

2. Οι καλαισθητικές κρίσεις είναι υποκειμενικές. Οταν γράφουμε πως αυτό το έργο «είναι ή δεν είναι ωραίο», στην πραγματικότητα εννοούμε πως αυτό το έργο «μας αρέσει ή δεν μας αρέσει».

3. Το αποτέλεσμα της ανάγνωσης προσδιορίζεται από τους δύο πόλους του αναγνωστικού εγχειρήματος: το κείμενο και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του, τον αναγνώστη και την προσωπική του ιστορία. Δεν υπάρχει ανιδιοτελής ανάγνωση. Ούτε οι ερμηνείες του κειμένου είναι αυθαιρέτως απεριόριστες, αλλά βρίσκονται τοποθετημένες μέσα στο φάσμα που ιχνογραφούν τα όρια του κειμένου.

4. Ας μην προσεγγίζουμε ένα κείμενο με προκατασκευασμένες ιδέες πάνω στο τι σημαίνει και τι δεν σημαίνει λογοτεχνία. Η κριτική απαιτεί μια απροκατάληπτη, παρθένα ματιά, ένα είδος αθωότητας.

5. Κριτική όμως σημαίνει αξιολόγηση. Αδύνατον να μη λαμβάνουμε υπόψη μας τη λογοτεχνική παράδοση, όπως μάλιστα την προσδιορίζει το μέγεθος των κλασικών. Αυτοί παρέχουν το μέτρο της σύγκρισης για το τι μπορεί, στο μέγιστο βαθμό της, να επιτύχει η λογοτεχνία.

6. Πρώτα καταλήγω αν μ' αρέσει ένα λογοτεχνικό κείμενο και μετά αιτιολογώ την άποψή μου. Τα επιχειρήματα στην κριτική δεν τεκμηριώνουν αντικειμενικά δεδομένα. Αποδεικνύουν, όχι τι ισχύει, αλλά τι σκέφτεται ο κριτικός.

7. Το να επιμένει ένα κείμενο να παραμένει ζωντανό μέσα μας στη διάρκεια του χρόνου αποτελεί τεκμήριο καλλιτεχνικής αξίας.

8. Η θεωρία της λογοτεχνίας, πολλαπλώς χρήσιμη. Ο λόγος της μας έκανε πολύ πιο καχύποπτους όσον αφορά τα αφηγηματικά τεχνάσματα του κειμένου. Αντλώ ιδέες και εργαλεία από οποιοδήποτε θεωρητικό ρεύμα ταιριάζει στους προβληματισμούς μου, χωρίς παράλληλα να δεσμεύομαι από τις φιλοσοφικές προϋποθέσεις και τους στόχους του.

9. Ο κριτικός θέλει να είναι άνθρωπος της εποχής του: Να έχει εγκαίρως διαγνώσει τα κείμενα που πρόκειται να αποτελέσουν τμήμα του λογοτεχνικού κανόνα. Επιθυμεί να είναι ο Κωστής Παλαμάς, όταν καθιερώνει με τη διάλεξη του στον Παρνασσό τον Κάλβο τον Ζακύνθιο (1889), θέλει να είναι ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, όταν ειδοποιεί τους Νομοθέτας για την έλευση του Καβάφη (1903).

10. Στις οδυνηρά πιεστικές στιγμές των κοινωνικών κρίσεων, ο κριτικός αντλεί από τη λογοτεχνία πρώτη ύλη για την εκφορά ηθικών αξιολογήσεων.

Γιάννης Ν. Μπασκόζος

1. Ο κριτικός πρέπει να έχει διαβάσει, καλά, το βιβλίο για το οποίο θα γράψει ή θα μιλήσει. Οι συνταγές τού τύπου «πώς να μιλάτε για βιβλία που δεν τα έχετε διαβάσει» είναι ανάλογης αξίας με τα βιβλία τύπου «πώς να γίνεις επιτυχημένος επιχειρηματίας με δέκα κινήσεις».

2. Πρέπει να γνωρίζει τα προηγούμενα, αν όχι όλα, τουλάχιστον τα σπουδαιότερα, έργα του συγγραφέα, το βιβλίο του οποίου κρίνει.

3. Να ασχολείται συστηματικά με την κριτική και, αν είναι δυνατόν, να ειδικεύεται σε ένα είδος (πεζογραφία, ποίηση, θεωρία κ.ά.) ή μια εποχή.

4. Να σέβεται τον μόχθο των συγγραφέων.

5. Να μην είναι στενός φίλος τους. Αν είναι, να αποφεύγει να κρίνει τα βιβλία τους.

6. Να μην αφορίζει.

7. Η κριτική δεν πρέπει να καταστρέφει το κριτικό πνεύμα. Μπορεί να θέτει ερωτήματα. Ο κριτικός οφείλει να μην προσπαθεί να εφαρμόσει θεωρίες αισθητικής που έχει διαβάσει. Κάνουν μπαμ! Αν τις ξέρει καλά, θα βγουν μόνες τους στο κείμενό του.

8. Να ξέρει τι θέλει να πει, αυτό θα τον βοηθήσει να γράφει απλά.

9. Να διαβάζει και άλλα βιβλία εκτός αυτών που κρίνει.

10. Τέλος, ο κριτικός που μ' ενδιαφέρει είναι αυτός που αναζητεί τάσεις, καινούριες μορφές, πρωτότυπα πράγματα. Αυτός που θέλει να μου πει κάτι νέο, με ένα δικό του ύφος, χωρίς να έχει την αυταπάτη πως κάνει λογοτεχνία.

Τιτίκα Δημητρούλια

1. Ο κριτικός λογοτεχνίας, είτε έγινε κριτικός παίρνοντας άδεια από τη σημαία, όπως ωραία το έχει διατυπώσει ένας παλαίμαχος της κριτικής, είτε λόγω σπουδών και θέσης, κρίνεται εξίσου με τους συγγραφείς τούς οποίους κρίνει.

2. Εχει αίσθηση του πεδίου, μέσα στο οποίο μιλά για τη λογοτεχνία, το οποίο είναι δομημένο και διαθέτει νόρμες, κανόνες και «κανόνες», canons, που διαμορφώνουν την παραγωγή και την πρόσληψη της λογοτεχνίας σε ένα μακροεπίπεδο. Ο κριτικός λόγος είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με τον λογοτεχνικό και υπόκειται στις δεσμεύσεις και τους καταναγκασμούς τού εκάστοτε πεδίου.

3. Ξέρει ότι η κριτική είναι μοιραία μια υποκειμενική ανάγνωση, επηρεασμένη με τον έναν ή με τον άλλον τρόπο από την εποχή της - όπως και η λογοτεχνία. Θυμάται τη ρήση του Οσκαρ Ουάιλντ: Η καλύτερη και η χειρότερη μορφή κριτικής είναι μια μορφή αυτοβιογραφίας. Σέβεται επί της ουσίας τον συγγραφέα, το κείμενο, την ίδια τη λογοτεχνία, την οποία εξ ορισμού αγαπά.

4. Σέβεται το κοινό με το οποίο συνομιλεί: δεν διατείνεται ότι εκφέρει την αλήθεια σχετικά με το έργο, αλλά μια αλήθεια, τη δική του. Δεσμεύεται σε επίπεδο εντιμότητας.

5. Σέβεται το κοινό: προσαρμόζει τον λόγο του στο εκάστοτε κοινό ή επιλέγει το κοινό του. Η επιστημονική ανάλυση και η τρέχουσα δημοσιογραφική κριτική, σε όλα τα μέσα, είναι λόγου χάριν δύο πράγματα εντελώς διαφορετικά.

6. Επιδιώκει να συνδυάσει την ερμηνεία με την αξιολόγηση, έχοντας επίγνωση ότι και οι δύο διεργασίες είναι κοινωνικά προσδιορισμένες και κάθε εποχή διαβάζει αλλιώς όχι μόνο τη λογοτεχνία, αλλά και την ίδια την έννοια της λογοτεχνίας.

7. Γνωρίζει ότι μετέχει, ιδεωδώς έστω, στη διαμόρφωση του γούστου με την ευθύνη που κάτι τέτοιο συνεπάγεται.

8. Μένει στο κείμενο χωρίς να ξεχνά τον συγγραφέα και πάντα εξετάζει τη φόρμα, που σημαίνει όσα δεν λέγονται. Αναζητεί το υπόρρητο, από το οποίο προκύπτουν οι ανασημασιοδοτήσεις του κλασικού.

9. Θυμάται ότι ο υπέρτατος κριτής του έργου τέχνης είναι ο χρόνος, που συχνά παίζει παράξενα παιχνίδια, και ότι είναι μονίμως εκτεθειμένος στο σφάλμα. Παρά ταύτα, ρισκάρει.

10. Ο Μποντλέρ έλεγε ότι κάθε κριτική πρέπει να είναι μεροληπτική, παθιασμένη και πολιτική. Ιδεωδώς και γοητευτική.

Μ. Θεοδοσοπούλου

Ο κριτικός πρέπει, κατ' αρχάς, να διαβάζει το βιβλίο, που σημαίνει όχι να το διατρέχει, αλλά να το μελετά. Πρέπει, επίσης, να έχει γενικότερη εποπτεία του πεδίου αναφοράς του βιβλίου, που σημαίνει να διαθέτει τις απαιτούμενες ιστορικές, τεχνικές ή άλλες γνώσεις, ώστε να μπορεί να εκφέρει γνώμη για τις μυθοπλαστικές επινοήσεις. Από εκεί και πέρα, η κριτική πρέπει να δίνει μια όσο το δυνατόν πληρέστερη εικόνα του βιβλίου. Να προσδιορίζει το είδος και τη λογοτεχνική παράδοση στην οποία ανήκει. Να σκιαγραφεί το θέμα, να συνοψίζει την υπόθεση και να παρουσιάζει τους χαρακτήρες. Κυρίως, πρέπει να αντιμετωπίζει υπό ίσους όρους μορφή και περιεχόμενο, καθώς συνιστούν το αδιαίρετο όλον του μυθιστορήματος. Ενα πρωταρχικό μη αφορά τα ιδιόλεκτα των λογοτεχνικών θεωριών, που, εκτός από κουραστικά, καταλήγουν και ακατάληπτα. Ενα δεύτερο μη έχει να κάνει με τον συγγραφέα του βιβλίου. Ο κριτικός πρέπει να μην τον λαμβάνει καθόλου υπόψη, καθώς και τους λοιπούς συντελεστές της έκδοσης. Πρέπει, ωστόσο, να γνωρίζει ολόκληρο το έργο του και να είναι σε θέση να το τοποθετήσει στο ευρύτερο λογοτεχνικό πεδίο. Κατά τα άλλα, σε μια κριτική πρέπει να γίνεται οικονομία σε επαίνους, όπως και στο αντίθετό τους, τις απορριπτικές κρίσεις. Καλό είναι, γενικότερα, να αποφεύγονται οι απόλυτες αποφάνσεις, είτε θετικές είτε αρνητικές. Πόσω μάλλον οι μονολεκτικές αξιολογήσεις, τύπου βαθμολόγησης κινηματογραφικών ταινιών. Επίσης, να μην κρίνει ένα μυθιστόρημα ή και γενικότερα ένα βιβλίο, που πρόκειται να απορρίψει εξ ολοκλήρου. Τέλος, ο κριτικός να μη λησμονεί ότι και οι κρίνοντες κρίνονται, αφού, έτσι κι αλλιώς, είναι αναγκασμένος να παραβαίνει την ευαγγελική ρήση: «Μη κρίνετε, ίνα μη κριθήτε».

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Λογοτεχνία
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Επισώρευση τραυματικών εμπειριών
Αδικίες ή ασυμφωνίες;
Βίνκελμαν, ο πατέρας της Αρχαιολογίας
Επειδή το να μάθουμε για τους σεισμούς είναι πάντα επίκαιρο...
Τρία ιδιαίτερα βιβλία του γυμνού λόγου
Μια αλληγορία για το Ολοκαύτωμα, με συγγραφείς και ταριχευτές
Οταν ο Αδάμ και η Εύα εξέπεσαν
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Επισώρευση τραυματικών εμπειριών
Αδικίες ή ασυμφωνίες;
Βίνκελμαν, ο πατέρας της Αρχαιολογίας
Επειδή το να μάθουμε για τους σεισμούς είναι πάντα επίκαιρο...
Τρία ιδιαίτερα βιβλία του γυμνού λόγου
Ο δεκάλογος του βιβλιοκριτικού
Μια αλληγορία για το Ολοκαύτωμα, με συγγραφείς και ταριχευτές
Οταν ο Αδάμ και η Εύα εξέπεσαν
Προδημοσίευση
Ονειρα με αυθεντικές χαλκογραφίες
Συνέντευξη: Νώντας Παπαγεωργίου
Τα βιβλία και οι αναγνώστες των εκδόσεων Μεταίχμιο
Λεύκωμα
Υπήρξαν, φαίνεται, κι άλλοι άνθρωποι πριν από εμάς...
Λογοτεχνία
Τα βιβλία παγώνουν. Εμείς τι κάνουμε;
Βιβλία σε στόματα λεόντων
Συνέντευξη: Μαριλένα Λασκαρίδου
Το Ιδρυμα και η Βιβλιοθήκη Λασκαρίδου
Η τρίτη ανάγνωση
Η φόνισσα
Από τις 4:00 στις 6:00
Απελπισία, πάντα ξεπερνιέται
Εγινε 70 χρόνων
Άλλες ειδήσεις
Ο σωσίας
Σκέψεις πάνω στην Ορέστεια και στον πολιτισμό