Έντυπη Έκδοση

Η γέννηση των «μύθων»

Αλμπέρ Καμύ

Ο ευτυχισμένος θάνατος

μτφρ. Νίκη Καρακίτσου

εκδ. Καστανιώτης, σ. 176, ευρώ 12,66

Ο «Ευτυχισμένος θάνατος», η πρώτη λογοτεχνική απόπειρα του Αλμπέρ Καμύ (1913-1960), εντυπώνει μυθιστορηματικά τις νεανικές αναμνήσεις και τις πρώιμες φιλοσοφικές αναζητήσεις του Γάλλου νομπελίστα. Γραμμένο μεταξύ 1936-1938, στο περιθώριο μιας πνιγηρής και επουσιώδους καθημερινότητας, το έργο σήμανε τη λογοτεχνική γέννηση και τον επικήδειο του συγγραφέα, καθώς εκδόθηκε αμέσως μετά τον θάνατό του.

«Ο ευτυχισμένος θάνατος», αν και υπολείπεται, συγκριτικά με τη δομή και τη διαλεκτική συνοχή, των ύστερων κειμένων του, αποτελεί ένα έργο μνημειακό, καθώς αποδίδει σπερματικά τα στοιχεία που καθιέρωσαν διεθνώς τον γάλλο συγγραφέα. Το μυθιστόρημά του λειτουργεί εν μέρει ως προπομπός και προσχέδιο του «Ξένου», με την αντιστοιχία των δύο έργων να καθίσταται άμεσα εμφανής και από την κοινή ονοματοθεσία των πρωταγωνιστών.

Το έργο περιγράφει τη ζωή του Πατρίς Μερσώ, ενός συνηθισμένου μικροαστού, που, δολοφονώντας τον γείτονά του, ονόματι Ζαγραίο, καρπώνεται τα πλούτη του και απαλλάσσεται από την αγχόνη της οκτάωρης εργασίας του.

Ο πρωταγωνιστής, αναλογιζόμενος την αντιστροφή της παροιμιώδους φράσης, πείθεται ότι «το χρήμα είναι χρόνος» και με εχέγγυο τον θησαυρό του Ζαγραίου επανακτά τον χαμένο χρόνο, αναζητώντας μέχρις εσχάτων τη θελκτική αίσθηση της ευδαιμονίας.

Το όνομα του Ζαγραίου παραπέμπει στην ελληνική μυθολογία, ο συμβολισμός της οποίας καθορίζει τους φιλοσοφικούς συσχετισμούς του μυθιστορήματος.

Ο μυθολογικός Ζαγραίος Διόνυσος, γιος του Δία και της Περσεφόνης, δολοφονείται και τρώγεται από τους Τιτάνες, εξαιτίας του φθόνου του στις διαπιστευμένες εξουσίες που παραχώρησε ο ολύμπιος θεός στον ημίθεο γιο του. Ο Δίας κεραυνοβολεί τους Τιτάνες και από τη στάχτη τους δημιουργεί το ανθρώπινο γένος, ενώ ταυτόχρονα αναγεννά τον Ζαγραίο από τη διασωζόμενη καρδιά που του προσκομίζει η Αθηνά.

Η στάχτη, η πρωτόλεια ανθρώπινη σύσταση, αποτελείται από το τεμαχισμένο σώμα του Ζαγραίου, που συμβολίζει την αγαθή ανθρώπινη φύση και από εκείνο των Τιτάνων, που αναλογεί στην αντίστοιχη μοχθηρή. Το ανθρώπινο γένος δηλαδή συνίσταται σε ένα κράμα Τιτανικής (μοχθηρής) και Διονυσιακής (καλής) αρχής.

Ο μύθος του Ζαγραίου, όμοια με τον «Ευτυχισμένο θάνατο», συνοψίζει τη συμπαντική τραγωδία της αέναης αναγέννησης, τον ατέρμονο κύκλο που εναλλάσσει διαδοχικά ζωή και θάνατο.

Το έργο του Καμύ επηρεάζεται από τον μύθο και εκφράζει τη διττή ανθρώπινη φύση, την αμφισημία εννοιών και φιλοσοφικών αξιών, παρουσιάζοντας εν συντομία τον δυϊσμό και τη σχετικότητά τους. Χαρακτηριστικά και άμεσα εμφανή παραδείγματα του συγκεκριμένου δυϊσμού αποτελούν η διαρκής εναλλαγή του ονόματος και του επιθέτου του πρωταγωνιστή, Πατρίς - Μερσώ, καθώς επίσης και η κεφαλαιοποίηση του έργου.

Το μυθιστόρημα χωρίζεται σε δύο κεφάλαια, τον «φυσικό θάνατο» και τον «συνειδητό θάνατο», με το πρώτο μέρος να καταλαμβάνει σαφώς περιορισμένη έκταση, καθώς οι συνεχείς αναδιαρθρώσεις του κειμένου από τον συγγραφέα δεν επέφεραν την ποθητή αναλογία. Η τιτλοφόρησή τους ακολουθεί ένα δαιδαλώδη σχηματισμό αμφισημίας και σχετικότητας, όπου τα πάντα αντιτίθενται και ταυτίζονται σαν τις όψεις του ίδιου νομίσματος. Στο πρώτο μέρος περιγράφεται η φυσική-προγραμμένη ζωή του πρωταγωνιστή και ο συνειδητός θάνατος του Ζαγραίου, ενώ το κεφάλαιο αντίστοιχα του «συνειδητού θανάτου» αναφέρεται στη συνειδητή ζωή του πρωταγωνιστή, στη δράση του και την κατάκτηση της ευτυχίας, που έχει ως κατάληξη τον φυσικό του θάνατο.

«Ο φυσικός θάνατος» παραπέμπει στην καθημερινότητα του πρωταγωνιστή, στον χαμένο χρόνο που διαλανθάνει την προσοχή του και εξαντλείται στην πληκτική εργασία, τις τυποποιημένες και ρηχές κοινωνικές επαφές, καθώς επίσης και τις αδιάφορες ερωτικές σχέσεις. Η άνευρη καθημερινότητα νεκρώνει τις αισθήσεις και συρρικνώνει τον βιωμένο χρόνο, περιορίζει τη ζωή και φαντάζει σαν ένα χρονικό θανάτου «φυσικού», γιατί καθίσταται μοιρολατρικά αποδεκτός.

Ο οξύμωρος τίτλος του μυθιστορήματος κινείται στο πλαίσιο της συγκεκριμένης σχετικότητας που διακρίνει το σύνολο του έργου, όπου τα πάντα ταυτίζονται και αντιτίθενται. Ο θάνατος του Ζαγραίου χαρακτηρίζεται ευτυχισμένος γιατί αποτελεί τη διέξοδο από τη δυστυχία, ενώ ο αντίστοιχος του πρωταγωνιστή Μερσώ φέρει τον ίδιο χαρακτηρισμό καθώς ο θάνατός του συμπίπτει χρονικά με την εκπλήρωση ενός αυτοσκοπού, την αίσθηση της ευτυχίας. Ο Καμύ αντιλαμβάνεται την ευτυχία σαν μια φευγαλέα και απροσδιόριστη συναίσθηση που δεν ενέχει διάρκεια. Η στιγμιαία επίσκεψή της αποτελεί την απαρχή μιας τραγωδίας, καθώς η μετέπειτα απώλειά της καθιστά το, μέχρι πρότινος υποφερτό, δυσβάσταχτο. Θάνατος και ευτυχία ταυτίζονται γιατί αποτελούν έννοιες απροσδιόριστες, αντίθετα με τη ζωή και τη δυστυχία που φαντάζουν έννοιες σαφώς πιο εύληπτες και προσιτές.

Το έργο δεν αποτελεί αποκλειστικά φιλοσοφικό δοκίμιο, αλλά προβάλλει ταυτόχρονα τις πολιτικές πεποιθήσεις του Καμύ. Στην πολιτική διάσταση του έργου, ο ενδεής επαναστατεί, αντιδρά στην αισχροκέρδεια της άρχουσας τάξης και δολοφονεί τον εκμεταλλευτή του. Η δολοφονία του Ζαγραίου προβάλλει την έντονη πολιτική δράση, αντίθετα με την αδράνεια, την αποδοχή και τον πνευματικό σνομπισμό, που αποτελούν τα πλέον επονείδιστα ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Το μοτίβο της δολοφονίας επαναλαμβάνεται σε αρκετά από τα μεταγενέστερα έργα του Καμύ και κινείται στο συμβολικό πλαίσιο της έντονης δράσης και της διαρκούς επαγρύπνησης και δεν πρέπει να παρερμηνεύεται με αποδοχή αυτοδικίας, καθώς ο Γάλλος συγγραφέας υπήρξε βαθύτατα ουμανιστής και αντίθετος σε κάθε μορφή βίας. Η μόνη αμφιβολία, που ίσως υπεισέρχεται στον «Ευτυχισμένο θάνατο», έγκειται στο γεγονός ότι το συγκεκριμένο έργο αποτελεί πνευματικό καρπό μιας σαφώς πιο «σκληροπυρηνικής νεότητας».

Η μετέπειτα πολιτική μετριοπάθεια του συγγραφέα, μεταφρασμένη και ως «πολιτική διαλλακτικότητα», υπήρξε και η κύρια αιτία της ρήξης των σχέσεών του με τον Ζαν Πολ Σαρτρ.

Ο «Ευτυχισμένος θάνατος» ωστόσο, ανεξάρτητα από οποιαδήποτε ακραία ή αποδεκτή πολιτική διάσταση, παραμένει πρώτιστα ένα φιλοσοφικό δοκίμιο που εντυπώνει την αδυναμία του ανθρώπου όταν τίθεται αντιμέτωπος με το επέκεινα, τη σχετικότητα των φιλοσοφικών εννοιών και τη διαρκή ματαιοδοξία του να σηματοδοτεί έννοιες που τον ξεπερνούν.

Τραγική ειρωνεία ή συνειδητή ενίσχυση της διαλεκτικής του έργου, ο «Ευτυχισμένος θάνατος» εκδόθηκε αμέσως μετά τον θάνατο του γάλλου νομπελίστα, επιτυγχάνοντας να αρτιώσει εξωκειμενικά τη σχετικότητα της αρχής και του τέλους, της ζωής και του θανάτου.

Franz Kafka

Η μεταμόρφωση

μτφρ. Χρυσάνθη Μιχαλοπούλου

εικονογράφηση: Luis Scafati

εκδ. Οξύ, σ. 64, ευρώ 16,98

«Η μεταμόρφωση» (1915) του Φραντς Κάφκα (1883-1924), το πρώτο χρονικά και μοναδικό από τα αριστουργήματα του τσέχου συγγραφέα που θεωρείται ολοκληρωμένο και εκδόθηκε όσο εκείνος ζούσε, επανεκδίδεται εικονογραφημένο από τον Λουίς Σκαφάτι. Ο αργεντινός καλλιτέχνης εμπνέεται από τη ζοφερή ατμόσφαιρα του έργου και συνοδεύει το κλασικό κείμενο αρμονικά, εντείνοντας με ιδιαίτερη αφαίρεση και σε κιαροσκούρο την εφιαλτική περιδίνηση του καφκικού ήρωα. Ο Σκαφάτι συναισθάνεται ότι προσεγγίζει ένα έργο μνημειώδες, όπου οποιαδήποτε παρέκκλιση, μεταφρασμένη και ως καλλιτεχνική εγωπάθεια, επισείει κατηγορία ιερόσυλης πράξης. Η εικονογράφησή του επιτυγχάνει ώς έναν βαθμό την κριτική απεικόνιση της «Μεταμόρφωσης» και την περαιτέρω έξαψη της φαντασίας του αναγνώστη. Τα τριάντα σκίτσα φαντάζουν σαν μια εικαστική αφιέρωση στον Τσέχο δημιουργό και σε συνδυασμό με το κλασικό κείμενο -που παραμένει ανέγγιχτο- συναρθρώνουν ένα κομψοτέχνημα αισθητικής και λόγου.

Η πρώτη φράση του διηγήματος εισάγει άμεσα τον αναγνώστη στην υπόθεση και καταφέρει αιφνίδια ένα καίριο πλήγμα στον ορθολογισμό του, καθώς καταρρίπτει εξαρχής τις λογικές συμβάσεις και απορρίπτει κάθε απόπειρα ανάλογης αμφισβήτησης.

«Οταν ένα πρωί ο Γκρέγκορ Σάμσα ξύπνησε από ταραγμένο ύπνο, βρέθηκε στο κρεβάτι του μεταμορφωμένος σε τεράστιο ζωύφιο».

Ο Κάφκα θέτει τον συγκεκριμένο παραλογισμό σε ρεαλιστικό πλαίσιο και, σε συνδυασμό με τον επίπεδο ρυθμό της αφήγησης και την έλλειψη συγκινησιακής φόρτισης, εντείνει την υποβλητικότητα του έργου. Το στοιχείο του παραλόγου δηλαδή «αποδυναμώνεται» από τις εκτενέστερες ρεαλιστικές περιγραφές που το συνοδεύουν, διατηρώντας παρ' όλα αυτά την εφιαλτική ιδιοσυστασία του, γεγονός που υποτάσσει τη λογική του αναγνώστη και τον καθιστά μέτοχο της εκτρωματικής ψυχοπαθολογίας του πρωταγωνιστή.

Αντίθετα με τα επόμενα μυθιστορήματα του Κάφκα («Δίκη», «Πύργος», «Αμερική»), όπου η μεταμόρφωση αφορά το περιβάλλον και την καθημερινότητα του πρωταγωνιστή, στη θέα και την παράνοια των οποίων στέκεται έκθαμβος και ανίσχυρος, στον παρόν διήγημα η μεταμόρφωση «παρεισάγεται» στο ίδιο του το σώμα.

Η «Μεταμόρφωση», αν και προηγείται χρονικά των κλασικών αριστουργημάτων του τσέχου συγγραφέα, κινείται θεματικά ως η κατάληξη και η εξέλιξή τους, σαν να είχε διαμορφώσει ενδόμυχα το σύνολο του έργου του.

Η συνεχής εκμετάλλευση, ο άτεγκτος κρατικός παρεμβατισμός, η γραφειοκρατία, οι ασφυκτικές αξιώσεις και τα στερεότυπα του οικογενειακού περιβάλλοντος, τα στοιχεία δηλαδή εκείνα που αποτελούν σημεία αναφοράς στη «Δίκη», την «Αμερική» και τον «Πύργο», αποτελούν τα πρωταίτια της μεταμόρφωσης του πρωταγωνιστή. Ο Γκρέγκορ Σάμσα δεν οικτίρει την τραγική του μοίρα αλλά την αποδέχεται παθητικά, όντας μέρος και συνένοχος του κρατικού μηχανισμού που τον κατατρύχει. Η συναίσθηση της ενοχής του συνίσταται στην ασυνείδητη συμμετοχή του ως προς τη διαμόρφωση μιας ιογενούς πραγματικότητας, γεγονός που μετατρέπει την τιμωρία του σε ένα είδος λύτρωσης και αυτοκάθαρσης.

Η ανελευθερία του εστιάζεται στην ενδοοικογενειακή ψυχολογική βία και στον σύγχρονο κρατικό παρεμβατισμό. Ο πρωταγωνιστής δεν διαθέτει καμία διέξοδο διαφυγής, είτε στραφεί στον πατροπαράδοτο θεσμό της οικογένειας είτε προς τα σύγχρονα κοινωνικά πρότυπα, καθώς το οικογενειακό του περιβάλλον αποτελεί ουσιαστικά τη μικρογραφία του αντίστοιχου κοινωνικού, που συλλειτουργεί στην καθυπόταξη και την ανελευθερία του. Το πνιγηρό δηλαδή οικογενειακό περιβάλλον προΐσταται είτε ως ανεξάρτητος παράγοντας καταπίεσης, που συνηγορεί και εξυπηρετεί ταυτόχρονα την κοινωνική αδιαλλαξία, είτε συμβολικά, ως μικρογραφία του κοινωνικού ιστού και του κρατικού παρεμβατισμού. Ο Κάφκα επιτυγχάνει τη συγκεκριμένη συνταύτιση από τις πρώτες σελίδες του διηγήματος, με το σύντομο πέρασμα του κρατικού υπαλλήλου -κλασική μορφή των ύστερων έργων του -τον οποίο στη συνέχεια και εξοβελίζει από τον περίκλειστο οικογενειακό χώρο, καθώς η παρουσία του εκεί αποτελεί πλεονασμό.

Οι πόρτες του σπιτιού σφραγίζονται ερμητικά και η ανήλιαγη δυσωδία του χώρου προβάλλει την πνιγηρή αίσθηση της απομόνωσης του ήρωα. Ο ψυχισμός του Γκρέγκορ Σάμσα ανασύρεται στην επιφάνεια και τον καθιστά ένα πλάσμα εκτρωματικό, ανίσχυρο και άβουλο, που προκαλεί απέχθεια στους οικείους του, σ' αυτούς δηλαδή που φέρουν την κύρια ευθύνη γι' αυτή τη μεταμόρφωση. Η οικογένειά του τον «ανέχεται» αλλά δεν τον συντρέχει ουσιαστικά, ενώ από τη στιγμή που γίνεται αντιληπτή η μεταμόρφωσή του, και παρά το γεγονός ότι διατηρεί ικανότητα ομιλίας, κανείς οικείος δεν του απευθύνει τον λόγο. Η απομόνωσή του συμβολίζει την περιθωριοποίηση των απόκληρων και την έλλειψη κοινωνικής ευαισθησίας. Ο ανθρωπισμός της σύγχρονης κοινωνίας συνίσταται στην ανοχή της ύπαρξης των περιθωριοποιημένων, των μειονοτήτων, των διαφορετικών και όχι στην κατανόηση του ψυχισμού και των προβλημάτων τους.

Η ενδοοικογενειακή, ψυχολογική και σωματική βία που υφίσταται ο πρωταγωνιστής, παράλληλα με τους παραπάνω κοινωνικούς συσχετισμούς, προβάλλει τα οδυνηρά βιώματα του Κάφκα από τον αυταρχικό πατέρα του.

Ο αρχετυπικός μύθος, κατά τον οποίο ο γιος διαδέχεται τον πατέρα μέσω μιας συμβολικής δολοφονίας, αντιστρέφεται. Στη «Μεταμόρφωση», ο ανενεργός και απαθής πατέρας αποπειράται να δολοφονήσει και να αντικαταστήσει τον Γκρέγκορ Σάμσα, με εμμονή και αυτοσκοπό την επανάκτηση της γραφειοκρατικής εργασίας και των εκπορευόμενων αυτής εξουσιών.

Ο Κάφκα μεταμορφώνει τα οδυνηρά βιώματά του σε ένα λογοτεχνικό κειμήλιο θλίψης, αυτοσαρκασμού και τρόμου, γραμμένο με παιδική «αφέλεια» και συγγραφική ιδιοφυΐα, βγαλμένο από τα άδυτα ενός προσωπικού και ταυτόχρονα συλλογικού -ανθρώπινου εφιάλτη.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Επικίνδυνα μιάσματα
Με όχημα την Ιστορία
Διδακτική ύλη σε σφαίρες
Η ποίηση ως γλωσσικό συμβάν
Οταν το εγώ καταβροχθίζει τις σάρκες της Ιστορίας
Οταν δεν πιάνουν αράχνες τα μουσεία!
Ενα άνθος της Χιλής
Η ανέκφραστη ψυχή του ανθρώπου
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Επικίνδυνα μιάσματα
Η γέννηση των «μύθων»
Με όχημα την Ιστορία
Διδακτική ύλη σε σφαίρες
Η ποίηση ως γλωσσικό συμβάν
Οταν το εγώ καταβροχθίζει τις σάρκες της Ιστορίας
Οταν δεν πιάνουν αράχνες τα μουσεία!
Ενα άνθος της Χιλής
Η ανέκφραστη ψυχή του ανθρώπου
Συνέντευξη: Φερεϊντούν Φαριάντ
Ισορροπώ πάνω σ' ένα τεντωμένο σχοινί
Συνέντευξη: Galia Oz
«Η τέχνη στα καλύτερά της ανακουφίζει»
Διήγημα του Σαλβατόρε ντι Τζάκομο
Κοκόττα
Από τις 4:00 στις 6:00
Απόψε ακούμε μουσική...
Η καλύτερη εν ζωή λευκή τραγουδίστρια της σόουλ
Άλλες ειδήσεις
Η βροχή
Μια ιδιόμορφη κάθαρση