Έντυπη Έκδοση

Ενα ανάγνωσμα που καταβροχθίζεται

Το μυθιστόρημα που δεν πολιτικολογεί

Νταβίντ Γκρόσμαν

Στο τέλος της γης

μτφρ.: Λουίζα Μιζάν,

εκδόσεις Καστανιώτη, σ. 755, ευρώ 19,17

...και πρόσθεσε μ' ένα αξιοθρήνητο χαμόγελο, δεν είχαμε πει πως θα περνούσαμε λίγες στιγμές σαν οικογένεια μαζί; Κι εκείνος γέλασε, μαμά, δεν είναι παιχνίδι, πόλεμος είναι, κι εκείνη, εξαιτίας αυτής της υπεροπτικής του στάσης -και του πατέρα του και του αδελφού του, που έστηναν χορό γύρω από τις πιο ευαίσθητες χορδές της-, ανταπέδωσε λέγοντας πως δεν είναι ακόμα πεπεισμένη πως το αντρικό μυαλό μπορεί να διακρίνει ξεκάθαρα ανάμεσα στον πόλεμο και το παιχνίδι.

Μια ροή κειμένου επτακοσίων πενήντα σελίδων, η οποία αναπαράγει τις αναδιπλώσεις, τους δισταγμούς, τις εσπευσμένες (ή/και εμπνευσμένες) αλλαγές θέματος, τις σιωπές, την πλαστικότητα, εν ολίγοις, του προφορικού λόγου (χωρίς να ανακόπτεται πουθενά από τη χρήση εισαγωγικών) σε αψεγάδιαστα όσο και ευέλικτα ελληνικά είναι το επίτευγμα της μετάφρασης του βιβλίου από τα εβραϊκά, από τη Λουίζα Μιζάν, της οποίας η στόχευση και αμεσότητα συμβάλλουν στο να γίνει, σταδιακά, σαφές το διακύβευμα αυτής της «συζήτησης»:

Εδώ είμαι, είπε αναστενάζοντας, κι αυτή, πλησίασε πιο κοντά, κι εκείνος, μια στιγμή, άσε με να πάρω μια ανάσα. Και το σκοτάδι τον γέμιζε θάρρος, κι αυτή είπε με δυνατή φωνή, με τη φωνή της υγείας, της παραλίας και των ρακετών και των αγώνων κολύμβησης μέχρι τις σημαδούρες της ήσυχης ακτής, τι φοβάσαι; δεν δαγκώνω, κι εκείνος μουρμούρισε, εντάξει, εντάξει, ακούσαμε, εγώ με το ζόρι ζω, και ο τόνος του παραπόνου του και το βαρύ σούρσιμο των ποδιών του, της μάτωσαν την ψυχή. Είμαστε λίγο σαν ένα ζευγάρι γέρων, σκέφτηκε.

Τα εβραϊκά, μετά την αρχή της Εβραϊκής Διασποράς (135 μ.Χ.) επιζούσαν μόνο στη γραπτή μορφή των ραβινικών κειμένων, μέχρις ότου ο Λιθουανός Εβραίος Eliezer ben Yehuda, ούτε λίγο ούτε πολύ, επινόησε στα 1880 τη γλώσσα που σήμερα ομιλείται στο κράτος του Ισραήλ. Ο πρωτότοκος γιος τού ben Yehuda, τον οποίο ο πατέρας του δίδαξε (και υποχρέωσε) να χρησιμοποιεί αποκλειστικά τη νεόκοπη γλώσσα, θεωρείται ο πρώτος σύγχρονος ομιλητής της εβραϊκής και έχει μείνει γνωστός και ως «ο πρώτος κάτοικος του Ισραήλ».

«Μόλις κατέκτησε την ομιλία, η ομιλία κατέκτησε εκείνον». Οχι τυχαία, η ιστορία της εβραϊκής γλώσσας αναφέρθηκε από τον ίδιο τον συγγραφέα, κατά την παρουσίαση του βιβλίου του στην Αθήνα. Η θέση από την οποία ο Γκρόσμαν γράφει, είναι η παλιομοδίτικη εκείνη του ανθρωπιστή που με όπλο τη γλώσσα αρνείται να υποκύψει στην πολιορκία της απόγνωσης. Αναμέτρηση η οποία συνάδει απόλυτα με τον ρόλο που ανατίθεται στη γλώσσα να παίξει Στο τέλος της γης. Εδώ, είναι ένας μίτος, τον οποίο εξυφαίνοντας η κεντρική ηρωίδα, η Ορα, θα προσπαθήσει να κερδίσει ένα προσωπικό, αυθαίρετο στοίχημα που έχει βάλει η ίδια με τη μοίρα. Ανακεφαλαιώνοντας εξονυχιστικά την ιστορία του γιου της, Οφερ, στον φίλο κι εραστή της Αβραμ, ενώ καλύπτουν εκατοντάδες χιλιόμετρα στο βόρειο Ισραήλ, θα προσπαθήσει να τον κρατήσει ζωντανό και ασφαλή κατά τη διάρκεια της στράτευσής του στον ισραηλινό στρατό. Ασκώντας αυτή την ιδιόμορφη μαγγανεία τεκμηριώνει για τον αναγνώστη τους χίλιους τρόπους με τους οποίους η συνεχής απειλή του πολέμου τρυπώνει μέσα στα σπίτια, τα μαγαζιά, τα λεωφορεία, την παιδική ηλικία, τη μνήμη, το φαντασιακό, τις σχέσεις των δύο φύλων και των γενεών...

... ο Οφερ της είχε πει πως μερικές φορές όταν φωτογραφίζονται πριν ριχτούν στη μάχη, φροντίζουν να κρατούν τα κεφάλια τους σε απόσταση το ένα από το άλλο, για να υπάρχει χώρος για τον κόκκινο κύκλο που θα τα περιβάλλει αργότερα στην εφημερίδα.

Ενα «στρατευμένο» μυθιστόρημα, που όμως δεν πολιτικολογεί, αν και απευθύνει τις πιο δύσκολες, τις πιο αδήριτες ερωτήσεις στο κράτος στο οποίο ανήκει ο συγγραφέας και όπου η αντιπολεμική του τοποθέτηση και επίμαχες απόψεις επηρεάζουν αρνητικά την κυκλοφορία των βιβλίων του: «Ολοένα περισσότερο συναισθάνεται πως με κάθε καινούργια πρόταση που γράφει αποκλείει ακόμα έναν αναγνώστη». Αντιθέτως, ένα από τα στοιχεία που εντυπωσιάζουν από την εκκίνηση κιόλας αυτού του συζητητικού οδοιπορικού είναι η συναισθηματική οξυδέρκεια των χαρακτήρων και οι λεπτοφυείς τους διαπραγματεύσεις, όπως και η γενναία ευαλωτότητα της Ορα, η ανάγκη της να έχει όλη την ώρα σχέση με κάθε ένα από τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας, κάθε στιγμή, μέρα-νύχτα, ακόμη και στα όνειρα...

Μάτια εξερράγησαν απέναντι σε μάτια, σαν σκυλιά δεμένα με αλυσίδα από τις δυο πλευρές ενός φράχτη. Ενα πρόσωπο αρεστό, ακόμη κι αγαπημένο, μοιάζει ξαφνικά απολύτως ξένο. ...Και πάλι, όπως κάθε φορά, εξεπλάγη ανακαλύπτοντας πόσο πολύτιμη και σημαντική είναι γι' αυτόν, και πόσο την αποκλείει, συνεχώς, από την απλή ασφάλεια που παρέχει αυτή η επιβεβαίωση.

Ούτε η Ορα ούτε οι δύο άντρες της, ο όμορφος, υπεροπτικός Ιλαν και ο θεσπέσιος, παλαβός, ο sui generis Αβραμ, προέρχονται από λειτουργικές οικογένειες (αντιθέτως!), γεγονός που στην ενηλικίωση τούς κληροδοτεί με άλλες άλλοτε ευπάθειες (π.χ. η διαρκής αυτο-αμφισβήτηση εκείνης, η αυτο-εγκατάλειψη του Αβραμ στην κατατονία, οι επανειλημμένες φυγές του Ιλαν). Ως αντιστάθμισμα, έχουν ήδη από την εφηβεία ο καθένας τους δέσει τα συναισθήματά του με τις ζωές των άλλων δύο, γεγονός που, στις δεδομένες συνθήκες, προσδίδει στη μεταξύ τους οικειότητα βάθος και στόχευση παντελώς ασυνήθιστα. Ικανοί να εκπλήσσονται με τα ίδια τους τα λόγια, αποκαλύπτονται στον εαυτό τους και (αυτο)προσδιορίζονται διά μέσου των οικείων τους, σε σχέσεις οι οποίες, απλώς παρέχοντας ένα σημείο συνάντησης, λειτουργούν συχνότατα και ως αποστολές διάσωσης: «... κανείς στον κόσμο δεν θα καταλάβει τι συμβαίνει εδώ, μόνον εμείς οι δύο μπορούμε να το καταλάβουμε, κι αυτό από μόνο του είναι η απόδειξη πως κάνουμε το σωστό».

Επιπλέον, οι άλλοι μπορεί να λειτουργήσουν σαν ασπίδα προστασίας στην επαφή με έναν εαυτό αφαιμαγμένο από αγάπη, εκτροχιασμένο και καμένο από την ωμότητα, σε βαθμό που αντιδρά πλέον στο χάδι σαν σε χτύπημα. Και εδώ βρίσκεται μία από τις αδιαφιλονίκητες συστάσεις του βιβλίου: στην άσπλαχνης ακρίβειας, όσο και νηφάλια ξενάγηση του συγγραφέα στα τοπία συντριβής όπου οδηγούνται οι χαρακτήρες του, εξ ανάγκης, ζώντας σε μια εμπόλεμη χώρα «σαν σε μια αέναη ηλεκτροπληξία».

Αντίστοιχα ευρηματικές είναι οι περιγραφές του άγχους εκμηδενισμού που βιώνουν τα παιδιά, τα ίδια εκείνα που αργότερα το κράτος θα δημεύσει από τους γονείς τους, καθώς πλήττονται από τον παραλογισμό του πολέμου.

Τι λες σ' ένα παιδί έξι χρόνων, στον μικρούλη, λεπτεπίλεπτο Οφερ, που ένα πρωινό, καθώς τον πηγαίνεις στο σχολείο, κολλάει στην πλάτη σου πάνω στο ποδήλατο και ρωτάει με φωνή επιφυλακτική, μαμά, ποιος είναι εναντίον μας, κι εσύ προσπαθείς να καταλάβεις τι ακριβώς εννοεί, κι αυτός απαντάει ανυπόμονος, ποιος μας μισεί σ' αυτό τον κόσμο, ποιες χώρες είναι εναντίον μας, κι εσύ φυσικά θέλεις να διατηρήσεις τον κόσμο του αθώο και απαλλαγμένο από μίση και του λες πως δεν είναι απαραίτητο όσοι είναι εναντίον μας να μας μισούν κιόλας, πως έχουμε ένα είδος μακράς διαφωνίας με κάποιες γειτονικές χώρες σε διάφορα ζητήματα, ακριβώς όπως τα παιδιά στο νηπιαγωγείο που μερικές φορές διαφωνούν μαζί τους και καβγαδίζουν. Τα χεράκια του όμως σφίγγονται δυνατά γύρω από την κοιλιά σου, και ζητάει να πεις τα ονόματα των κρατών που είναι εναντίον μας κι υπάρχει τέτοια απαίτηση στη φωνή του και στο μυτερό του πιγούνι, που σου τρυπάει την πλάτη, κι αρχίζεις να ονομάζεις, Συρία, Ιορδανία, Ιράκ, Λίβανος. Με την Αίγυπτο πλέον έχουμε ειρήνη, δίνεις μια χαρμόσυνη χροιά στη φωνή σου, είχαμε πολλούς πολέμους μαζί τους, τώρα όμως τα έχουμε βρει, προσθέτεις... εκείνος όμως απαιτεί από σένα ακρίβεια, είναι ένα παιδί πολύ πρακτικό που πάντα ξεψαχνίζει τις λεπτομέρειες, οι Αιγύπτιοι είναι φίλοι μας πλέον; Οχι απολύτως, παραδέχεσαι, ακόμα δεν θέλουν να είναι ακριβώς φίλοι μας. Αρα είναι κι αυτοί εναντίον μας, δηλώνει επίσημα κι αμέσως ρωτάει αν υπάρχουν κι άλλες «χώρες των Αράβων», δεν το βάζει κάτω, μέχρι να τις κατονομάσεις όλες, Σαουδική Αραβία, Λιβύη, Σουδάν, Κουβέιτ και Υεμένη, και νιώθεις στην πλάτη σου τα χείλη του που ψελλίζουν τα ονόματα, και προσθέτεις επίσης το Ιράν, δεν είναι ακριβώς Αραβες αλλά δεν είναι και τόσο υπέρ μας, κι αυτός ακόμα σιωπά, κι ύστερα ρωτά με φωνή αδύναμη αν υπάρχουν κι άλλες...

...Το βλέμμα του, είπε ο Ιλαν. Δεν μου αρέσει ο τρόπος που κοιτάζει. Δεν μοιάζει με βλέμμα παιδιού... Είναι σαν να ξέρει κάτι που εμείς οι ίδιοι δεν τολμάμε ακόμα.

Ασ' το θα του περάσει. Είναι συνηθισμένες φοβίες σ' αυτή την ηλικία.

Εδώ όμως πρόκειται για κάτι άλλο, Ορα. Εχω την αίσθηση πως μας κοιτάζει σα να είμαστε... καταδικασμένοι σε θάνατο, είπε ο Ιλαν έκπληκτος.

Και την επομένη ο Οφερ σηκώθηκε μ' ένα συμπέρασμα και μια λύση, από τώρα και στο εξής θα ήταν Αγγλος, κι έπρεπε να τον φωνάζουμε Τζον, και δεν θ' απαντούσε πλέον στο όνομα Οφερ. Γιατί αυτούς δεν τους σκοτώνουν, μας εξήγησε πολύ απλά, και δεν έχουν εχθρούς.

Επάνω σε αυτόν τον άξονα, ο θεματικός πλούτος της αφήγησης και η πυκνότητα των πολιτισμικών και κοινωνικών αναφορών αντιστοιχούν μάλλον σε δύο ή τρία βιβλία και συνθέτουν ένα ανάγνωσμα που καταβροχθίζεται, ενώ, σχεδόν, δεν αντέχεται.

*Από τις 24 Οκτωβρίου - 5 Νοεμβρίου, στην Αίθουσα Τέχνης Αέναον (Κατεχάκη 70), πραγματοποιείται ομαδική έκθεση υπό τον θεματικό τίτλο «Εγώ ο άλλος». Συμμετέχουν με έργα τους οι καλλιτέχνες: Altounyan Gagik, Μηλιώνης Δημήτρης, Κόρδης Γιώργος, Ξαγοράρη Μαρία, Μάνου Εφη, Παπούλια Σμαράγδα. Τηλ. 210- 6711264.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ο αγέλαστος Καρμπονάρος
Η νέα γυναίκα πάντα
Σπάνιες αναλύσεις στην υγεία
Τι είναι η άμεση δημοκρατία;
Δυο αδέρφια με την ίδια πένα...
Η δεξιοτεχνία της υπέρβασης
Επιστροφές και ψίθυροι
Κοσμοδρόμια μες στα σύννεφα
Χρωματικές ελεγείες
Κριτικές επισημάνσεις του δεινού φιλολόγου
Ευθανασία ενός έρωτα
Στον αστερισμό της Αβάνας
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Ο αγέλαστος Καρμπονάρος
Το μυθιστόρημα που δεν πολιτικολογεί
Η νέα γυναίκα πάντα
Σπάνιες αναλύσεις στην υγεία
Τι είναι η άμεση δημοκρατία;
Δυο αδέρφια με την ίδια πένα...
Η δεξιοτεχνία της υπέρβασης
Επιστροφές και ψίθυροι
Κοσμοδρόμια μες στα σύννεφα
Χρωματικές ελεγείες
Κριτικές επισημάνσεις του δεινού φιλολόγου
Ευθανασία ενός έρωτα
Στον αστερισμό της Αβάνας
Αφιέρωμα
10 χρόνια από την πτώση των Δίδυμων Πύργων
Κινηματογράφος
Η λογοτεχνία στα 35 m.m.
Συνέντευξη: Μάρω Βαμβουνάκη
«Κάνω κάτι που με εκφράζει»
Άλλες ειδήσεις
Πετεινοί λαλίστατοι