Έντυπη Έκδοση

Το βιβλίο του Λεονίντ Αντρέγιεφ

Χρωματικές ελεγείες

Leonid Andreyev

Εκείνος και Το κόκκινο γέλιο

μτφρ.: Κατερίνα Αγγελάκη - Ρουκ

εκδόσεις Αγρα, σ. 197, ευρώ 16

Το έργο του Λεονίντ Αντρέγιεφ (1871-1919), του «μεγάλου λησμονημένου» της ρωσικής λογοτεχνίας, αποτυπώνει την πολιτική και κοινωνική αστάθεια στις αρχές του 20ού αιώνα, όπου το τσαρικό ψυχορράγημα, δημιουργούσε ένα παράξενο συναίσθημα κατακτητικής προσδοκίας, καθώς και φόβου για τις συνέπειες μιας εν δυνάμει εκκωφαντικής πτώσης.

Ο βίος του ρώσου δημιουργού, μέρος μιας συνολικά ρευστής πολιτικοκοινωνικής πραγματικότητας, περιλαμβάνει περιόδους ένδειας και ευμάρειας, αυτοκαταστροφικού αλκοολισμού και οικογενειακής ευτυχίας, ενώ η μετάβαση από τη λογοτεχνική αναγνώριση στην απαξίωση επισφραγίστηκε με την εξορία του από τη γενέθλια γη.

Το λογοτεχνικό του έργο άρχισε να επανεκτιμάται μετά τη ριζική αποσταλινοποίηση του ρωσικού κράτους, ενώ αξίζει να σημειωθεί ότι από το 1908 ο Ρώσος δημιουργός αφιερώνεται -πλην ελαχίστων λαμπρών εξαιρέσεων- στη συγγραφή θεατρικών κειμένων.

Οι ανατροπές σε ρωσικό και ευρωπαϊκό επίπεδο, τα παιχνίδια εξουσίας και οι καταστροφικοί πόλεμοι αποκάλυπταν περίτρανα στον δημιουργό τη σκληρότητα της ζωής και την ευτέλεια της ανθρώπινης φύσης.

Εν μέσω αποσύνθεσης και αιματοχυσίας, ο αιώνας της λογικής παρέδιδε τα σκήπτρα του στον αιώνα της τεχνολογίας και των επιστημών, με τον καπνό από τα επιμέρους πολεμικά μέτωπα να γίνεται αντιληπτός σαν το πρελούδιο μιας επικείμενης καταστροφής.

Από το πρώιμο συγγραφικό του έργο και την ανάγκη του να διατρανώσει τη δύναμη της λογικής στην αντιμετώπιση υπαρξιακών καθώς και απτών - κοινωνικών ζητημάτων, ο Λεονίντ Αντρέγιεφ περνά στην ύστερη δημιουργική του περίοδο και τη συνειδητοποίηση της ανθρώπινης ματαιοπονίας.

Η μακρόχρονη παράδοση του ρωσικού ρεαλισμού αντικαθίσταται ή τελεί ως αντίβαρο σε στοιχεία ύστερου συμβολισμού και πρώιμου εξπρεσιονισμού, όπου με τους απαραίτητους μηδενιστικούς και αφοριστικούς τόνους συναρθρώνονται ελεγείες μισανθρωπίας, τα έργα που θεμελιώθηκαν επί της απογοήτευσης του ρώσου συγγραφέα.

Θέλω να δείξω ότι στον παρόντα κόσμο δεν υπάρχει αλήθεια, δεν υπάρχει ελευθερία, ούτε ισότητα - δεν υπάρχουν ούτε θα υπάρξουν ποτέ [...]. Θέλω να γίνω ο απόστολος της αυτοκαταστροφής [...]. Εχω διάθεση να χλευάσω την ανθρωπότητα, να γελάσω ηχηρά με την ανοησία της, με την εγωισμό της, με την ευπιστία της.

Οι δύο ετερόχρονες νουβέλες που εμπεριέχονται στον παρόντα τόμο, αποτυπώνουν την προκείμενη λογοτεχνική και ψυχική μετάπλαση του Αντρέγιεφ. Από το Κόκκινο γέλιο (1905) και την αναψηλάφηση της εξωτερικής πραγματικότητας, ο δημιουργός περνά στο Εκείνος (1913) και την εσωτερικότητα· από την παραληρηματική γραφή -απότοκη της διάψευσης των προσδοκιών του-, στην οπιούχα καταβύθιση και την παραίτηση, στο άμεσο δηλαδή αποτέλεσμα μιας θλιβερής συνειδητοποίησης.

Στο αφήγημα Εκείνος ένας πένητας φοιτητής βρίσκει εργασία σε μια απομονωμένη και παραθαλάσσια οικία. Η επικρατούσα νεκρική σιγή, απόρροια του πρόωρου θανάτου της νεαρής κόρης, σπάει με οξύμωρο τρόπο από τα γέλια των μελών της οικογένειας, χωρίς ωστόσο η συγκεκριμένη θυμηδία να ανταποκρίνεται σε κάποιο κωμικό ερέθισμα. Ο ψυχαναγκασμός των ηρώων, προκειμένου να αποδεχτούν ως ευχάριστο κάτι που φαντάζει αδιάφορο, αποκαλύπτει την κριτική στάση του Αντρέγιεφ στον πολιτικό μεσσιανισμό της εποχής του.

Τα πρόσωπα του έργου, διαβιώντας σε μια οξύμωρη συναισθηματική κατάσταση άχαρης χαράς, αδυνατούν να αντιληφθούν το ιογενές πέπλο θλίψης που εξαπλώνεται και τους απειλεί με αφανισμό.

Το σπίτι στέκει μετέωρο, χωρίς γεωγραφικό στίγμα και με μόνο περιμετρικό χώρο τη θάλασσα, η ομοιογένεια της οποίας αποτελεί μια εκδοχή του επίσης αξεδιάλυτου σκότους στα μεγάλα έργα του λογοτεχνικού συμβολισμού.

Παραπέμποντας μεταξύ άλλων στη ρευστότητα της ανθρώπινης φύσης και στη σχετικότητα των φιλοσοφικών αξιών, η θάλασσα αποτελεί το βασικό εξωραϊστικό στοιχείο του σπιτιού καθώς και τον τόπο όπου βρήκε τραγικό θάνατο η κόρη. Η επιφάνεια και ο ανεξερεύνητος βυθός της παραπέμπουν στο είναι και το φαίνεσθαι, στην εξωτερική συμπεριφορά και στον σκοτεινό ψυχισμό. Σε αυτό το ακραία δηλωτικό περιβάλλον, ο ορθολογιστής φοιτητής αναψηλαφεί τη φαινομενική αλήθεια, ενώ ταυτόχρονα κατατρύχεται από την αγωνία του να αποδώσει με λογικά πρότυπα το αθέατο βάθος των πραγμάτων.

Ο πρωταγωνιστής δεν αργεί να κυλήσει στην παράνοια, ανακαλύπτοντας «εκείνον», ένα φασματικό και σιωπηρό πρόσωπο που εποπτεύει σχεδόν κάθε του βήμα. Η παρουσία του φαντάσματος παράλληλα με τη διαταραγμένη ψυχική υγεία του φοιτητή προβάλλει την αδυναμία της λογικής και της παράγωγης αυτής επιστημονικής γνώσης στο να αποτρέψουν το αιματοκύλισμα της ανθρωπότητας, το οποίο αποτυπώνεται γλαφυρά στο Κόκκινο γέλιο, τη δεύτερη νουβέλα του παρόντος τόμου και ένα από τα μείζονα αριστουργήματα του ρώσου συγγραφέα.

Η υπόθεση αντλείται από την επικαιρότητα του Αντρέγιεφ και συγκεκριμένα από τον αιματηρό ρωσοϊαπωνικό πόλεμο (1904), με τον συνδυασμό τίτλου και έτους γραφής να μας προϊδεάζει - δικαίως - για το εξπρεσιονιστικό περιεχόμενο.

Ο Αντρέγιεφ εκτινάσσει στον λογοτεχνικό του καμβά μια χρωματική ελεγεία, όπου τα «αργυρόχρωμα λουλούδια» βάφονται από το αίμα νικητών και ηττημένων, ο μαύρος ουρανός σχίζεται από πορφυρές ραβδώσεις, ενώ ο πύρινος ήλιος τίθεται παντεπόπτης της ανθρώπινης συντριβής.

Η νουβέλα χωρίζεται σε δύο κεφάλαια, που σηματοδοτούνται από την αντίστοιχη αλλαγή του αφηγητή. Στο πρώτο μέρος αφηγείται ο αξιωματικός από το μέτωπο και στο δεύτερο ο αδερφός του από την πόλη.

Η ψυχική κατάσταση του εκστασιασμένου αξιωματικού τίθεται σε άμεση συνάρτηση και αντανακλάται στο εμπόλεμο τοπίο, γεγονός που επιτρέπει στον Αντρέγιεφ να μετέλθει του εξπρεσιονισμού με ρεαλιστικούς τόνους.

Στα αμιγώς εξπρεσιονιστικά έργα, η ψυχική αποσύνθεση που αντανακλάται -«εκφράζεται» («expressio -onis») δηλαδή στο τοπίο- είναι «προϊόν» μιας αθροιστικής και χρόνιας διαδικασίας, με αποτέλεσμα αυτό το πυρετικό ξέσπασμα να φαντάζει αφύσικο και μη ρεαλιστικό.

Στο έργο αντιθέτως του Αντρέγιεφ η ψυχή του αξιωματικού ταράσσεται αποκλειστικά από τον πόλεμο, δηλαδή μέσα σε ένα στενό και περιορισμένο χωροχρόνο, απτό, ρεαλιστικό και άμεσο, με φυσικό αποτέλεσμα ο ρεαλισμός να άπτεται του εξπρεσιονισμού.

Το κόκκινο του αίματος και το μαύρο της καταστροφής μονοπωλούν την αφήγηση και αποδίδουν έναν γκροτέσκο χώρο που δεν αμφισβητείται από κανένα ρεαλιστικό πρότυπο, με τον αναγνώστη να αδυνατεί να συμπεράνει αν οι εικόνες αποκάλυψης αποτελούν αίτιο ή αποτέλεσμα ψυχικής νόσου.

Η μεταφορά της αφήγησης στο δεύτερο κεφάλαιο από τον αδελφό τού νεκρού πλέον αξιωματικού εντείνει τη νοσηρότητα, καθώς το τοπίο της πόλης φαντάζει λιγότερο κρυπτικό συγκριτικά με το πολεμικό μέτωπο. Τα σπαράγματα της λογικής του συνθλίβονται από τη θέα του επελαύνοντος θανάτου, που αν και τον προσπερνά, τον μετατρέπει σε έναν πανδέκτη ψυχικού πόνου.

Αυτό είναι το κόκκινο γέλιο. Οταν η γη τρελαίνεται έτσι γελάει. Γιατί εσύ ξέρεις ότι η γη τρελάθηκε. Λουλούδια δεν έχει, ούτε τραγούδια, έγινε στρογγυλή λεία και κόκκινη σαν κεφαλή που της αφαιρέσανε το δέρμα.

Στις τελευταίες σελίδες της νουβέλας το κόκκινο γέλιο μορφοποιείται και προσεγγίζοντας τα πρότυπα του συμβολικού δράματος μετατρέπεται στο περίφημο «τρίτο πρόσωπο», στο αδιόρατο δηλαδή κακό που είθισται να εφορμά και να καρατομεί τους ανυπεράσπιστους πρωταγωνιστές.

Το κόκκινο, αιματοβαμμένο γέλιο αποτελεί ουσιαστικά το διονυσιακό, επιθανάτιο παραλήρημα, τη θνησιγενή έλξη που ασκείται σε ολόκληρη την ανθρωπότητα και εξαπλώνεται πλημμυρικά, μηχανικά, όπως το αναίτιο - νευρικό γέλιο που κυριεύει ένα πλήθος ανθρώπων και καταλήγει σε χασμωδία. Η οδύνη μετατρέπεται σε γέλιο απελπισίας και καταλήγει σε ένα δαιμονικό μειδίαμα, την ώρα που οι δολοφονίες φέρουν την ανθρώπινη νομιμότητα και το ομιχλώδες πολεμικό μέτωπο αποτελεί τον ενοποιητικό παράγοντα λογικής και παραφροσύνης.

Διόρθωση: Το παρόν έργο είναι του Τάσου Μισούρα, που εκ παραδρομής στο προηγούμενο φ.της Βιβλιοθήκης αποδόθηκε σε άλλον.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ο αγέλαστος Καρμπονάρος
Το μυθιστόρημα που δεν πολιτικολογεί
Η νέα γυναίκα πάντα
Σπάνιες αναλύσεις στην υγεία
Τι είναι η άμεση δημοκρατία;
Δυο αδέρφια με την ίδια πένα...
Η δεξιοτεχνία της υπέρβασης
Επιστροφές και ψίθυροι
Κοσμοδρόμια μες στα σύννεφα
Κριτικές επισημάνσεις του δεινού φιλολόγου
Ευθανασία ενός έρωτα
Στον αστερισμό της Αβάνας
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Ο αγέλαστος Καρμπονάρος
Το μυθιστόρημα που δεν πολιτικολογεί
Η νέα γυναίκα πάντα
Σπάνιες αναλύσεις στην υγεία
Τι είναι η άμεση δημοκρατία;
Δυο αδέρφια με την ίδια πένα...
Η δεξιοτεχνία της υπέρβασης
Επιστροφές και ψίθυροι
Κοσμοδρόμια μες στα σύννεφα
Χρωματικές ελεγείες
Κριτικές επισημάνσεις του δεινού φιλολόγου
Ευθανασία ενός έρωτα
Στον αστερισμό της Αβάνας
Αφιέρωμα
10 χρόνια από την πτώση των Δίδυμων Πύργων
Κινηματογράφος
Η λογοτεχνία στα 35 m.m.
Συνέντευξη: Μάρω Βαμβουνάκη
«Κάνω κάτι που με εκφράζει»
Άλλες ειδήσεις
Πετεινοί λαλίστατοι