Έντυπη Έκδοση

Απόδοση εικαστικής δικαιοσύνης

Α. - Ι.Δ. Μεταξάς

Υπαινικτικά πορτραίτα -

Η ανεπαίσθητη απεικόνιση του κύρους

εκδόσεις Καστανιώτη, σ. 122, 18 ευρώ

Ας μνημονευτεί εδώ άλλη μια φορά η πρόβλεψη μετά φόβου του Βάλτερ Μπένγιαμιν, όπως εκφράστηκε πριν από περίπου έναν αιώνα: τόσο η εφεύρεση της φωτογραφίας όσο και η αντίστοιχη του κινηματογράφου θα επιφέρουν αναγκαστικά την εξάλειψη της σκιάς. Σ' έναν μεγάλο βαθμό, θα μπορούσα να ισχυριστώ ότι η τρέχουσα συνθήκη επαληθεύει την πρόγνωση του στοχαστή. Οι σκιές και τα συμφραζόμενά τους όντως είναι πλέον είδη απολύτως δυσεύρετα. Εξού και η επικαιρότητα του Τζουνίτσιρο Τανιζάκι, ο οποίος με το σημαδιακό του έργο Το εγκώμιο της σκιάς δεν διστάζει να δικαιολογήσει την άρνηση του αδιάκριτου, τεχνητού μάλιστα φωτός, αν πρόκειται το τελευταίο να εξαλείψει διά παντός την ενδοχώρα των υπαινιγμών, των διφορούμενων εννοιών, των προσωπικότερών μας εντέλει στιγμών. (Ιδέτε τη μετάφραση από τα ιαπωνικά του Παναγιώτη Ευαγγελίδη στις εκδόσεις Αγρα, 1995.) Η σκιά εν διωγμώ σημαίνει συν τοις άλλοις και διωγμό της υπολανθάνουσας, αλλά βαρύνουσας σημασίας του Οντος.

Κι από την άλλη πλευρά η διερώτηση «Τι είναι αυτό που υπάρχει στο παρελθόν και κάνει το παρόν συγκριτικά να φαίνεται τόσο χλομό και αβαρές;» δεν φαίνεται να έχει απαντηθεί επαρκώς. Εκτός κι αν δεν γίνεται ως εκ των πραγμάτων να απαντηθεί. (Ιδέτε Τζον Μπάνβιλ, Η έκλειψη, μετάφραση: Ελένη Παγκαλιά, εκδόσεις Καστανιώτη, 2001.) Η σκιά φαίνεται πως ξέρει να αντιστέκεται στην παγκοσμιοποίηση ενός ισοπεδωτικού ορθολογισμού. Οι επανακάμψεις της μαρτυρούν, αν μη τι άλλο, «αντοχή του αμελητέου». Του δήθεν αμελητέου. Γι' αυτό και ο καθηγητής της Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και διευθυντής του Εργαστηρίου Πολιτικής Επικοινωνίας Α - Ι. Δ. Μεταξάς μας προσκαλεί να περιδιαβάσουμε σημαίνοντα έργα, και μάλιστα, προσωπογραφικές μαρτυρίες τού ελαφρώς παραγνωρισμένου ζωγράφου Σπύρου Βικάτου (1878-1960, όπου μεταξύ άλλων δοξάζονται η σημειολογία της σκιάς και η ευγλωττία της κρίσιμης απόχρωσης.

Αποδεικνύεται ότι ο εν λόγω καλλιτέχνης όντως διακρίνεται από «έναν μετανεωτερικό τρόπο ζωγραφικής σκέψης που λίγοι καλλιτέχνες μοιράζονται την ίδια εποχή και που σαφώς αντιπαρατίθεται στην τυπικότερη εξιδανικευτική προσωπογραφική νομιμότητα» (ιδέτε σελ. 59). Στη συνέχεια η παρούσα, από πολλές πλευρές υποδειγματική, όπως θα καταδείξω, μελέτη, εξειδικεύεται στην ενδελεχή υπογράμμιση και εξαντλητική προβολή όλων εκείνων των χαρακτηριστικών πτυχών της συγκεκριμένης εικαστικής στρατηγικής του Σπύρου Βικάτου, η οποία κατόρθωσε να αναδείξει την ατομική, δηλαδή πρωτογενή ή κατ' άλλους βαθύτερη αλήθεια του εικονιζόμενου ισχυρού προύχοντος ή ακόμη και, δρώντας εμφανώς αντιστικτικά, του ανέκκλητα αποκλήρου της ζωής.

Η προσωπογραφία του Σπύρου Βικάτου θεάται πολλαχώς. Προκύπτει δηλαδή κατά τρόπο διεξοδικό και μάλιστα αβίαστο ένα υπερτοπίο πίσω ή πάνω από το πρωταρχικά προσφερόμενο, το επιπολαίως καλούμενο μονοσήμαντο. Η ποικιλία των ποιοτήτων εκμαιεύεται εν ολίγοις σταδιακά: το μάτι καθίσταται ζωγραφικό έργο, ενώ το ίδιο το ζωγραφικό έργο ανοίγει, διευρύνεται αποφασιστικά ως άλλος οφθαλμός. Δηλαδή εντός μας. Θα έλεγα ότι εδώ ισχύει και κατ' αναλογίαν πάντα ό,τι ακριβώς ισχύει και στην περίπτωση της άλλης ποιητικής κοινωνίας, ήτοι: «Ολα τα κείμενα είναι διαφορετικά. Πρέπει να προσπαθούμε να μην τα υποβάλλουμε ποτέ με το ίδιο "μάτι". Κάθε κείμενο επικαλείται, εάν μπορούμε να το πούμε έτσι, ένα διαφορετικό "μάτι". Βεβαίως, σε κάθε μέτρο το κείμενο ανταποκρίνεται και σε μια κωδικοποιημένη, προσδιορισμένη προσδοκία, σε ένα μάτι και σ' ένα αυτί που το προσλαμβάνουν και το υπαγορεύουν, κατά κάποιον τρόπο, ή το προσανατολίζουν». (Ιδέτε εν προκειμένω Jacques Derrida, Τι σκέφτονται οι φιλόσοφοι, στο Κριοί, πρόλογος-μετάφραση: Χρυσούλα Αγκυναροπούλου, επίμετρο: Γιώργος Βέλτσος, εκδόσεις Ινδικτος, 2008, σελ. 11 επ.)

Οι εμπεριστατωμένες τοπολογικές, αισθητικές και συγκριτικές διευθετήσεις της καλώς συγκερασμένης εισαγωγής υποστηρίζουν εύστοχα την ειδικότερη δοκιμιακή γραμμή. Τα στελέχη του δυναμικού δίπολου ζωγράφος (υποκείμενο) και πρόσωπο (αντικείμενο) συνυπάρχουν, συλλειτουργούν, συνομιλούν, σε άμεση μάλιστα συνάρτηση με τους ιδιωτικούς ένδον δαίμονες και ό,τι αυτοί ποικιλοτρόπως κελεύουν. Η προσωπογραφία της αμιγώς εξπρεσιονιστικής απόκλισης συνιστά εν προκειμένω την εμπράγματη εξομολόγηση: το κύρος του(της) προσωπογραφομένου(ης) δεν θέλει να αποκρύψει τα αίτια και τα αιτιατά του, ούτε αποσκοπεί στη διηνεκή προώθηση κατ' ανάγκην επινοημένων αξιών ή ασυστόλων ψευδών.

Η εποικοδομητική πρόσληψη είναι δηλαδή καθαρά υπόθεση προσεκτικής ανάγνωσης των φωτοσκιάσεων, υποδηλώνει ο σεμνά πολύτροπος Σπύρος Βικάτος του Α - Ι. Δ. Μεταξά. Απαλλαγμένος από τερτίπια και κόλπα του εργαστηρίου της εποχής του, ο κάθε άλλο παρά ματαιόσπουδος χρωστήρας ανασυγκροτεί μετά παρρησίας τον κόσμο, χωρίς να εθελοτυφλεί ή να αυθαδειάζει. Η ειλικρίνεια της σκιάς είναι απολύτως σεβαστή: τα πρόσωπα φθέγγονται χαμηλοφώνως, αλλά πάντως de profundis, έχοντας ακυρώσει εκ των προτέρων όλους τους μηχανισμούς μιας υποχρεωτικής και μάλιστα επώδυνης αυτολογοκρισίας. Η συμφωνία ζωγράφου - προσώπου βρίσκεται δηλαδή στον αντίποδα των δοσοληψιών του Φάουστ με το αδυσώπητο Ερεβος: η αθανασία του εικονοφιλικού προσώπου είναι εφικτή σε αμιγώς ηθική βάση. Η κατά τέσσερα μόλις χρόνια νεότερη του Βικάτου Βιρτζίνια Γουλφ (1882-1941) διετύπωσε τα εξής το 1931: «Δεν υπάρχει τίποτα το σταθερό σ' αυτό τον κόσμο. Ποιος μπορεί να πει τι νόημα υπάρχει στα πράγματα; Ποιος μπορεί να προβλέψει το πέταγμα μιας λέξης; Είναι μπαλόνι που πετάει πάνω από τις κορφές των δέντρων. Να μιλήσεις για γνώση είναι μάταιο. Ολα είναι πείραμα και περιπέτεια. Μετέχουμε σε άγνωστα μεγέθη. Τι θα γίνει; Δεν ξέρω». (Ιδέτε Τα κύματα, μετάφραση: Αρης Μπερλής, εκδόσεις Υψιλον, 1994.) Δεν μπορώ να ξέρω αν ο ζωγράφος είχε εντρυφήσει στο συγκεκριμένο έργο της διάσημης πλέον συγγραφέως. Αυτό όμως που μπορώ να υποστηρίξω έγκειται στο ότι ο εικαστικός καλλιτέχνης, τον οποίο τόσο περίτεχνα προσωπογραφεί με τη σειρά του ο Α - Ι. Δ. Μεταξάς, επιχείρησε να προσδιορίσει το «νόημα που υπάρχει στα πράγματα» όχι τόσο σε ό,τι με την πρώτη ματιά εκλαμβάνεται ως αυθεντική μαρτυρία του αντικειμενικού, ιδανικά αποστασιοποιημένου από τα ψευδεπίγραφα όσα που πλεονάζουν στη σκηνή του κόσμου, αλλά ό,τι γνωρίζει πώς να ακμάζει στις παρυφές του νεύματος, στις υπώρειες του μειδιάματος ή στις ρυτίδες τής (πάντα πρόσκαιρης) δόξας των ανθρώπων και βεβαιότατα των πραγμάτων. Η διαλεκτική του Βικάτου είναι ανεπαίσθητα σωκρατική, πλην όμως αποφέρει αποτελέσματα: το εικαστικό θέμα συνιστά πρωτίστως το πρόσχημα για να ξεδιπλωθεί μετά παρρησίας ένα ολόκληρο αισθητικό credo. Ο χρωστήρας δρα και μετωνυμικά. Ισως αυτό να είναι το σημαντικότερο προσόν του. Εξού και η κατηγορηματική διαπίστωση: «Ζωγραφίζοντας τους σπουδαίους, ο μεγάλος καλλιτέχνης τούς δίνει θέση στην Ιστορία, αλλά μαζί τους εισέρχεται και αυτός, όχι μόνο από την ποιότητα του έργου του, αλλά και από όσα "διηγείται" για τον ίδιο». (Ιδέτε σελ. 45.)

Ο ζωγράφος προσφέρει διαιώνιση του ειδώλου μέσα από τη στοχαστική μεθοδολογία της χρωματολογικής δαψίλειας. Ή όπως επακριβώς καταδηλώνεται: «Ο Σπύρος Βικάτος όχι μόνο αντιστάθηκε στην αισθητική στασιμότητα που χαρακτήριζε τον εδώ προσωπογραφικό λόγο, αλλά και σεβάστηκε το ταλέντο του. Και δεν άφησε να το καταπιεί η υποχρέωση πλήρους συμβιβασμού προς το ισχύον. Αν αυτό είχε συμβεί, ίσως να σήμαινε την αναίρεση της εικαστικής του ελευθερίας. Και τότε, ο διακριτικά αιρετικός του λόγος μπορεί να μην είχε προφερθεί». (Ιδέτε σελ. 86.) Από την άποψη αυτή το εγχείρημά του θα συγκριθεί με τα ακραία όσο και σημαδιακά για την οικουμενική εικαστική πράξη διακυβεύματα των Tiziano, Rembrandt, Velasquez, Goya και Daumier (ιδέτε σελ. 39). Κατά τ' άλλα θα μπορούσαν να ισχύσουν στην περίπτωση του Σπύρου Βικάτου όσα επικρατούν και στον αμιγή ποιητικό χωρόχρονο. Παραθέτω, για τις ανάγκες της εποπτικής στιγμής: «Τώρα έχω φτάσει στο συμπέρασμα (και το συμπέρασμα αυτό μπορεί να ακούγεται λυπηρό) πως δεν πιστεύω πια στην έκφραση: πιστεύω μόνο στον υπαινιγμό. Αλλωστε, τι είναι οι λέξεις; Οι λέξεις είναι σύμβολα για αναμνήσεις που τις έχουμε κοινές με άλλους ανθρώπους. Αν εγώ χρησιμοποιήσω μια λέξη, τότε πρέπει εσείς να έχετε κάποια εμπειρία εκείνου για το οποίο δηλώνει η λέξη. Εάν δεν έχετε, η λέξη δεν σημαίνει τίποτα για σας. Νομίζω πως μπορούμε μόνο να υπαινισσόμαστε, πως μπορούμε να κάνουμε τον αναγνώστη να φαντάζεται. Ο αναγνώστης, αν είναι αρκετά εγρήγορος, μπορεί να ικανοποιηθεί με την απλή νύξη ενός πράγματος». (Ιδέτε Χόρχε Λουίς Μπόρχες, Η Τέχνη του Στίχου, Διάλεξη «Το πιστεύω ενός Ποιητή», μετάφραση: Μαρία Τόμπρου, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2006, σελ. 148.)

Το ποίημα της ζωής ξεδιπλώνεται στην επιφάνεια του προσώπου, το οποίο από περιορισμένο που είναι φύσει γίνεται απεριόριστο θέσει. Το πολλά συνέχονται στο Ενα απείκασμα, διατηρώντας όμως την αυτονομία τους. Το σύνθεμα κατ' αρχήν φαίνεται ότι θέλει να μας παραπλανήσει. Αυτό όμως δεν ευσταθεί: η αλήθεια του είναι εκεί και μας ανταμείβει πλουσιοπάροχα. Το στοίχημα του Σπύρου Βικάτου με τη ζωγραφική ασφαλώς έχει κερδηθεί: ο πίνακας ξεπερνά τις προσδοκίες της περιρρέουσας ατμόσφαιρας και καθίσταται παραγωγικό νυν, ενώ παραμένει ζείδωρο χθες. Οι σκιές εντέλει ομιλούν.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Με όχημα την αρχαιοελληνική τραγωδία
Η σκληρότητα του χιονιού
Πάλι τα τσούζει ο Στρατηγός
Το δικαίωμα του αναγνώστη όταν διαβάζει μια κριτική της Λίνας Πανταλέων
Υπέρ Αχαϊκής Βιομηχανίας, η Λωξάντρα και η Ελλάδα του Τάκη Τλούπα
Η επανάσταση από τα κάτω και η ιστορική παραποίηση
Βιβλία από τους πάγκους των βιβλιοπωλείων
Ερωτιδείς, χωρικοί και πυγμάχοι
Με τα μάτια της κάμερας
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Με όχημα την αρχαιοελληνική τραγωδία
Η σκληρότητα του χιονιού
Πάλι τα τσούζει ο Στρατηγός
Απόδοση εικαστικής δικαιοσύνης
Το δικαίωμα του αναγνώστη όταν διαβάζει μια κριτική της Λίνας Πανταλέων
Υπέρ Αχαϊκής Βιομηχανίας, η Λωξάντρα και η Ελλάδα του Τάκη Τλούπα
Η επανάσταση από τα κάτω και η ιστορική παραποίηση
Βιβλία από τους πάγκους των βιβλιοπωλείων
Ερωτιδείς, χωρικοί και πυγμάχοι
Με τα μάτια της κάμερας
Διονύσης Σαββόπουλος
Ενας μεταφυσικός, δηλαδή ελληνικός, τρόπος τού άδειν
Από τις 4:00 στις 6:00
Τα σύννεφα φέρνουν τραγούδια
Μουσική
Τον εκτιμούσαν οι Beatles
Λογοτεχνία
Για τον Ουίλιαμ Μπάροουζ