Έντυπη Έκδοση

Δεσποινίδες ετών 100

Οι δεσποινίδες της Αβινιόν  του Pablo Picasso εκατό χρόνια μετά

συλλογικό έργο, κείμενα: Σωτήρης Χτούρης, Φώτης Καγγελάρης, Elisabeth Heidenreich, Παντελής Τσάβαλος, Γιάννης Ζιώγας, Θανάσης Μουτσόπουλος, Πηνελόπη Πετσίνη, Νίκος Παναγιωτόπουλος, Αναστασία Γεωργάκη, Γιάννης Σταθάτος, Τζίνα Σταυράκη, Βάσω Ρούσση, Μανόλης Μαρμαράς, επιμέλεια: Σωτήρης Ν. Χτούρης, Γιάννης Ζιώγας,

εκδ. Παπαζήση, σ. 296, ευρώ 34,08

Το 1952 ο Πάμπλο Πικάσο ομολογεί ευθαρσώς ότι η Τέχνη κείτεται θαμμένη σε κατάσταση αποσύνθεσης και ότι ο ίδιος αποτελεί έναν από τους διάσημους νεκροθάφτες της, έναν δημόσιο κλόουν, τον καιροσκόπο τσαρλατάνο που εκμεταλλεύεται την απαιδευσιά, την κενότητα και την υποκρισία των «φιλότεχνων».

«...Εγώ ο ίδιος, από την εμφάνιση του κυβισμού και μετά, τάισα αυτούς τους τύπους με αυτά που ήθελαν και ικανοποίησα αυτούς τους κριτικούς με όλες τις γελοίες ιδέες που πέρασαν από το μυαλό μου. Οσο λιγότερο τις καταλάβαιναν τόσο περισσότερο με θαύμαζαν... Σήμερα, όπως ξέρετε, είμαι γνωστός, είμαι πλούσιος. Αλλά όταν είμαι μόνος δεν έχω την αυθάδεια να με θεωρώ καλλιτέχνη... Εχω καταλάβει την εποχή μου και έχω εκμεταλλευτεί την ηλιθιότητα, τη ματαιοδοξία, την πλεονεξία των συγχρόνων μου... Είναι μια πικρή ομολογία αυτή η ομολογία μου, πιο επίπονη από ό,τι φαίνεται. Αλλά τουλάχιστον και επιτέλους είναι τίμια».

Ποιος θα εκλάμβανε ωστόσο κυριολεκτικά την κατά τα άλλα ειλικρινή δημόσια «ομολογία» του Πικάσο, όταν καλείται να αντιμετωπίσει τις αντιπολεμικές κραυγές της Γκερνίκα (Guernica) ή το απόκοσμο βλέμμα των εκατόχρονων πλέον «Δεσποινίδων της Αβινιόν»;

Η Τέχνη του Πικάσο ξεχωρίζει καθώς αποτελεί απτή αμφισβήτηση θρησκευτικών, κοινωνικών, φυλετικών και πάσης φύσεως παγιωμένων εννοιολογικών και αισθητικών δομών. Η σταθερή και αδιάλειπτη αμφισβήτηση αποτέλεσε τη μοναδική δογματική πεποίθηση στην οποία παρέμεινε πιστός, όπου εις επίμετρον πάντων έθεσε τη ζωή και το καλλιτεχνικό του έργο.

Ο Ισπανός δημιουργός εν τέλει αποδέχεται την αποτυχία του ίδιου και τη διαχρονική ματαιοπονία της Τέχνης, καθώς οι καπνοί από τα συντρίμμια του πολέμου εξακολουθούσαν να πλανιούνται στον ευρωπαϊκό χώρο, ενώ τα θεμέλια του φρανκικού καθεστώτος παρέμεναν ακλόνητα.

Το 2007, στο πλαίσιο της συμπλήρωσης εκατό χρόνων ζωής των φημισμένων «Δεσποινίδων της Αβινιόν» του μεγάλου ισπανού ζωγράφου, διοργανώθηκε στην Αθήνα εκδήλωση που έφερε τον τίτλο: «Το πολιτισμικό πλαίσιο και τα πρόσωπα του μοντέρνου». Τα κείμενα της παρούσης μελέτης συμπεριελήφθησαν στο εν λόγω πολιτιστικό γεγονός και με σημείο αναφοράς τον περιώνυμο πίνακα του ισπανού δημιουργού, πραγματοποιούν μια ιδιαίτερη περιπλάνηση στο πολιτισμικό πλαίσιο του Μοντερνισμού, καθώς και σε ορισμένες ιδιαίτερες πτυχές του, τόσο σε διεθνή όσο και σε εγχώρια καλλιτεχνικά πεδία.

Στο βιβλίο, παράλληλα με θεωρητικά κείμενα περί μοντερνισμού και ανάλυσης του εκατόχρονου πίνακα, αναλύεται η επίδραση της φωτογραφίας στην οπτική του μοντερνισμού, η σχέση του χώρου της ζωγραφικής με τον χώρο της μουσικής, η μοντέρνα αρχιτεκτονική, η αποδόμηση του σώματος μέσα στην τέχνη του 20ού αιώνα, η ελληνική πόλη και ο μοντερνισμός, ενώ η μελέτη ολοκληρώνεται με μια πρωτότυπη δραματοποιημένη αφήγηση.

Το 1907, στο κοινοβιακό εργαστήρι Μπατό Λαβουάρ (Bateu Lavoire) της Μονμάρτρης, τον χώρο συνάθροισης σπουδαίων πνευματικών μορφών καθώς και χρήσης διαφόρων ουσιών, ο Πικάσο θα ολοκληρώσει τον πίνακα που για πολλούς σηματοδοτεί τη γέννηση του μοντερνισμού.

Το έργο, ως προς το αισθητικό πλαίσιο της ζωγραφικής επιφάνειας, καταλύει τους παγιωμένους κανόνες της προοπτικής και της ρεαλιστικής απεικόνισης των ανθρώπινων μορφών, ενώ ταυτόχρονα αναπαριστά με ιδιαίτερη αφαίρεση τις ραγδαίες επιστημονικές και κοινωνικές εξελίξεις που επρόκειτο να καθορίσουν το υπόλοιπο του 20ού αιώνα.

Η ζωγραφική, μετά και την ευρεία χρήση και διάδοση του φωτογραφικού υλικού, όφειλε να αποστασιοποιηθεί πλήρως από τα πρότυπα της ρεαλιστικής αναπαράστασης και να αποδώσει τις εσώτερες πτυχές του ανθρώπινου ψυχισμού.

Οι ψυχαναλυτικές θεωρίες του Φρόιντ επηρέασαν σε τέτοιο βαθμό τον Πικάσο, ώστε ο πίνακας να θεωρηθεί η εικαστική αποτύπωση του ασυνείδητου, ενώ ο Μπρετόν, προσθέτοντας στην παραπάνω άποψη «κοινωνικό περιεχόμενο» ανέφερε χαρακτηριστικά για τις «Δεσποινίδες» ότι εκφράζουν «την επαναστατική απειλή του ασυνείδητου».

Σταθερό σημείο αναφοράς για αρκετούς τεχνοκριτικούς καθώς και για τους αντίστοιχους συντελεστές της παρούσης μελέτης αποτέλεσε το γεγονός ότι τρεις από τις πέντε μορφές των δεσποινίδων φορούν μάσκα. Είτε επρόκειτο για έναν διονυσιακό συμβολισμό που παραπέμπει στο ανθρώπινο σεξουαλικό ένστικτο είτε για την απεικόνιση ενός αρχαίου αφρικανικού πολιτισμού, ο σταθερός παρονομαστής του αρχέτυπου και του πριμιτίβ παραμένει αναμφισβήτητος και δημιουργεί έναν σαφή παραλληλισμό με τον επίσης αρχετυπικό, άχρονο και πρωτόλειο, ανθρώπινο ψυχισμό. Η χρήση της περιβόητης μάσκας, στον πίνακα του Πικάσο, διαφοροποιεί αντί να εξομοιώνει την όψη των προσώπων, ενώ αντιθέτως το βλέμμα των δεσποινίδων που δεν φέρει μάσκα φαντάζει πανομοιότυπο.

Η αμφισημία των αφηγηματικών στοιχείων και η ακραία αφαίρεση «καταδίκασαν» το έργο σε μια διαρκή εννοιολογική παλινδρόμηση, ενώ δεν ήταν λίγοι και εκείνοι που του προσέδωσαν κατά καιρούς τον χαρακτηρισμό του ανολοκλήρωτου.

Η αφηγηματική αμφισημία του έργου περιορίζεται από μια σειρά περιγραφικών προσχέδιων, που διασώζεται, και αναπαριστά ξεκάθαρα πέντε πόρνες να συνοδεύονται από ένα ναύτη, που στην έσχατη εκδοχή των εν λόγω προσχέδιων μετατρέπεται σε φοιτητή.

Το έργο στην τελική του μορφή αμφισβητεί την ορατή πραγματικότητα και την προϋπάρχουσα αισθητική της ζωγραφικής επιφάνειας, χωρίς ωστόσο να πραγματοποιεί την απόλυτη αναίρεση. Στο πλαίσιο της συγκεκριμένης μετέωρης αμφισβήτησης, όχι μόνον της αισθητικής, αλλά και των στερεότυπων της εποχής, προκαλούνται αντιφατικά συναισθήματα στον θεατή, που στέκει αμφίβολος αν θαυμάζει μια μοντερνιστική άποψη από τις «Λουόμενες» του Σεζάν ή μια αφαιρετική αναπαράσταση αρχαίας αφρικανικής φυλής.

«Οι δεσποινίδες της Αβινιόν» συνδυάζουν ένα πλήθος αντιθέσεων, όπου το εύθραυστο αποπνέει ταυτόχρονα δυναμισμό, ο αισθησιασμός και το γυναικείο στοιχείο ενυπάρχουν στο ζωώδες και άφυλο, το αίσθημα του τρόμου εντείνεται από μια οργιαστική, διονυσιακή χαρά, το μοντέρνο δεν τίθεται ικανό ώστε να επικαλύψει το πρωτόγονο, ενώ το στοιχείο του θανάτου αναδύεται μέσα από μια παιγνιώδη διάθεση.

Οι επιμελητές και οι συγγραφείς επιτυγχάνουν μια εύληπτη και ταυτόχρονα εξειδικευμένη μελέτη, που λειτουργεί είτε ως συνολικό σώμα είτε ανά κεφάλαιο αυτοτελώς. Το βιβλίο εξυπηρετεί τις ανάγκες ενός αμύητου στη Μοντέρνα τέχνη, ενώ ταυτόχρονα προσφέρει ενδιαφέροντα στοιχεία και στον πλέον απαιτητικό φιλότεχνο. Ανεξάρτητα από τη θεματική συνάφεια των κειμένων και τη συλλογική εργασία που πραγματοποιείται στον παρόντα τόμο, οι επιμελητές αποσοβούν τις κουραστικές επαναλήψεις που είθισται να υπάρχουν σε ανάλογα εγχειρήματα.

«Οι δεσποινίδες της Αβινιόν» λειτουργούν σαν ένα διαλυτικό σώμα, αποκλειστικός σκοπός του οποίου είναι η κατάρρευση καθετί νοσηρού και παρωχημένου, ενώ η συνθετική του δομή φαντάζει σαν μια θεσπέσια ωδή σε κάθε είδους ανθρώπινη ετερότητα.

Από τη δημιουργία των «Δεσποινίδων» και ύστερα, οι εικαστικές τέχνες θα διαχειριστούν κατά κύριο λόγο τη διάσπαση και την παραμόρφωση του ανθρώπινου σώματος. Η αναδόμηση των ανθρώπινων θραυσμάτων θα πραγματοποιηθεί ανορθόδοξα ή θα διατηρεί τα ανεξίτηλα τραύματα αυτής της εικαστικής συγκόλλησης, που στην ακρότατη εκδοχή της θα αναπαριστά την πλήρη αποσύνθεση των σωμάτων. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ενας τύπος ελευθεριότητας
Αλήθειες να τις πιεις στο ποτήρι...
Ξεκλειδώνοντας πόρτες ερμητικά κλειστές
Τα χαρούμενα αγόρια και κορίτσια της Ατζαβάρα
Ατίθασες λέξεις από στάχτες
Αράχνες και πεταλούδες μάχονται
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Ενας τύπος ελευθεριότητας
Δεσποινίδες ετών 100
Αλήθειες να τις πιεις στο ποτήρι...
Ξεκλειδώνοντας πόρτες ερμητικά κλειστές
Τα χαρούμενα αγόρια και κορίτσια της Ατζαβάρα
Ατίθασες λέξεις από στάχτες
Αράχνες και πεταλούδες μάχονται
Αφανής αναγνώστης
«Μα, θα αλλάξεις τη διατύπωση του συγγραφέα;»
Λογοτεχνία
Ορθός Λόγος και μεταμοντέρνα πρόταση
Βιβλιοθήκη μυστηρίου
Επικίνδυνα παιχνίδια...
Από τις 4:00 στις 6:00
Σειρήνες, πάντα ελκυστικές στη μουσική
Εξαιρετικός συνθέτης και ερμηνευτής
Διήγημα
Ο Αμερικάνος
Άλλες ειδήσεις
Μεταμφιεσμένες πολιτείες
Η αυθεντία της ζωής σας είστε Εσείς
Η Κική Δημουλά στον Πειραιά
Συνταγές επιβίωσης σε δύσκολους καιρούς
Περί σιωπής, συμφωνίας τιμής και κριτικών εξομολογήσεων
Η σινική μελάνι για σχολή εκλεκτικής ιθαγένειας
Κάλλιστη αλλοίωση