Έντυπη Έκδοση

Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ και η διαμάχη για τον ανθρωπισμό και τον ορθό λόγο

Martin Heidegger

Επιστολή για τον ανθρωπισμό

εισαγωγή, μετάφραση: Γιώργος Ξηροπαΐδης

εκδόσεις Ροές, σ. 208, ευρώ 16

Η «Επιστολή για τον ανθρωπισμό» του Μάρτιν Χάιντεγκερ (Martin Heidegger) είναι ένα έργο ιδιαίτερα ενδιαφέρον. Το κείμενο αυτό, που απευθύνθηκε αρχικά στον Γάλλο Ζαν Μποφρέ, συνιστά την απαρχή της φιλοσοφικής φιλίας ανάμεσα στον Μάρτιν Χάιντεγκερ και στον Ζαν Μποφρέ, μιας φιλίας που διήρκεσε τρεις δεκαετίες και αποτελεί καρπό συγγραφικής δουλειάς της όψιμης περιόδου του γερμανού στοχαστή -μια δουλειά διαφωτιστικότατη όσον αφορά τους ύστερους φιλοσοφικούς προβληματισμούς του φιλοσόφου.

Ο Χάιντεγκερ, που δημοσιεύει το 1927 το magnum opus του «Είναι και Χρόνος», επιχειρεί με το έργο του -τόσο με το πρώιμο όσο και με το όψιμο- μια υπονόμευση του ορθολογικού προγράμματος της δυτικής μεταφυσικής, όπως τούτο εκφράστηκε, κατ' αρχάς, με τους Ελληνες Πλάτωνα και Αριστοτέλη, οι οποίοι έθεσαν τα θεμέλια για τη στάση του δυτικού υποκειμένου απέναντι στο αντικείμενο, συσκοτίζοντας -σύμφωνα πάντα με τον γερμανό στοχαστή- τον αποκαλυπτικό λόγο των προσωκρατικών φιλοσόφων. Τόσο ο Πλάτων όσο και ο Αριστοτέλης βάζουν τα θεμέλια για τη «σκέψη του Οντος», τα θεμέλια «της εποχής των Κοσμοεικόνων» (Weltbilder), η οποία προδιαγράφει «την απόκρυψη του Είναι» προς όφελος του Οντος, στηρίζοντας την ιστορία της δυτικής Μεταφυσικής ως μία παράδοση που «ξεχνά το Είναι», την ανάδυση του οποίου αποκάλυπταν, σύμφωνα με τον γερμανό στοχαστή, με μεγαλοφυή τρόπο οι έλληνες προσωκρατικοί φιλόσοφοι. Ο Χάιντεγκερ προσάπτει στο πλατωνικό «είδος» την πρόκριση της λογικής και των λογικών αρχών -των κατοπινών αριστοτελικών κατηγοριών- εις βάρος «της σκέψης» - της σκέψης τού Είναι και της εκκάλυψης του Είναι-, η οποία σκέψη δίνοντας στη Μεταφυσική το πραγματικό και οριστικό της πεπρωμένο θα μπορούσε να νοηματοδοτήσει με διαφορετικό τρόπο τον άνθρωπο και τον ρόλο του στον κόσμο. Ο άνθρωπος είναι τελικά, σύμφωνα με τον Χάιντεγκερ, «ο ποιμήν τού Είναι», και όχι το καρτεσιανό υποκείμενο της δεσποτικής και εργαλειακής κυριαρχίας πάνω στη φύση μέσω της τεχνικής.

Με την «Επιστολή για τον ανθρωπισμό» ο Χάιντεγκερ ασχολείται αρχικά με το ερώτημα του γάλλου φίλου του Μποφρέ «Πώς να ξαναδώσουμε ένα νόημα στη λέξη ανθρωπισμός», καταπιάνεται δε εξαρχής με τον ορισμό του ανθρώπου ως animal rationale - έναν ορισμό τον οποίο θεμελιωδώς αμφισβητεί· όχι μόνον η ιστορία της οντολογίας, την οποία προδιαγράφει το αριστοτελικό «ζώον λόγον έχον», πάσχει, μα και η έννοια του ανθρωπισμού αυτή καθεαυτήν, όπως έχει διατυπωθεί, είναι περιορισμένη. Ολα τα μέχρι τότε γνωστά είδη ανθρωπισμού: ο ρωμαϊκός, ο χριστιανικός, ο γερμανικός του 18ου αιώνα, ο μαρξικός, ο υπαρξιακός του Σαρτρ (Sartre), παραμένουν δέσμια του animal rationale, που σύμφωνα με το πρόταγμα της μεταφυσικής «σκέπτεται το Ον», λησμονώντας το Είναι και το κεφαλαιώδες θέμα της εκκάλυψής του. «Ο άνθρωπος εγκαταλείπεται βαθμιαία από το Είναι και έτσι στερείται της ουσιώδους πατρίδας του» (Εισαγωγή, σ. 28). «Ο ουσιώδης ανθρωπισμός, όπως τον εννοεί ο Χάιντεγκερ, δεν θέτει πλέον τον άνθρωπο στο επίκεντρο της μέριμνάς του. Αντ' αυτού «εξανθρωπίζει» το Είναι σε τέτοιο βαθμό, ώστε η οργή και το κακό -με ένα προηθικό νόημα-, η εύνοια και η χάρη να αποτελούν συστατικά στοιχεία της ίδιας της ουσίας του (Εισαγωγή, σ. 30).

Καθώς σημειώνει ο Χάμπερμας (Habermas), η κεντρική για τον Χάιντεγκερ θεώρηση, η σχετική με τη λήθη και την ανάδυση του Είναι ως έκφραση του ουσιαστικού πεπρωμένου της δυτικής Μεταφυσικής, ως τρόπος σκέψης συνέχεται με τις γενικότερες πολιτικές αντιλήψεις του γερμανού στοχαστή, οι οποίες σε κάποια περίοδο της ζωής του τον οδήγησαν στο να συνταχθεί με τον Εθνικοσοσιαλισμό. Σύμφωνα πάντα με τον Χάμπερμας, η ένταξη του Χάιντεγκερ στο κίνημα του Ναζισμού δεν είναι άσχετη με την όλη κοσμοαντίληψή του, που τη δεδομένη στιγμή τον οδήγησε στο ν' απεκδύεται των ευθυνών του, όσον αφορά την πνευματική του σχέση με το κίνημα του Εθνικοσοσιαλισμού, αλλά και με ό,τι αυτό σήμαινε για το έργο του ως καθηγητή Πανεπιστημίου, αλλά και όσον αφορά και τη σχέση του με τη φιλοσοφική σκέψη εν γένει: «Οπως ο Χάιντεγκερ φορτώνει την ανάληψη της πρυτανείας και τις ακόλουθες διαμάχες στη «μεταφυσική κατάσταση της ουσίας της επιστήμης», έτσι αποσυνδέει γενικά τις πράξεις και τα λόγια του από τον εαυτό του, ως εμπειρικό πρόσωπο, και τις αποδίδει σε ένα πεπρωμένο για το οποίο δεν είναι υπεύθυνος (Χάμπερμας, Ο φιλοσοφικός λόγος της νεωτερικότητας, σ. 197).

Καθώς ο Χάιντεγκερ υπήρξε ένας από τους στοχαστές που επηρέασαν όσο λίγοι τη σκέψη του 20ού αιώνα, η ανάγνωση του έργου του δίνει λαβή, πέραν από οτιδήποτε άλλο, και στη διατύπωση και άσκηση κριτικής σ' αυτό· απαραίτητο στοιχείο τούτη η κριτική κάθε έννοιας «φιλοσοφείν» - θα επιχειρήσουμε γι' αυτό κάποιες σκέψεις.

α) Ο Χάιντεγκερ, μεταξύ άλλων, πρεσβεύει πως η ουσία του ανθρώπου οριοθετείται μέσα από τη στάση του μπροστά στον θάνατο, μιλά για το «προς θάνατον Είναι» (Sein zum Tode), και για τη βίωση της αγωνίας μπροστά στον θάνατο, από τον άνθρωπο, που τελικά συνιστά και ό,τι προσδιορίζει τον άνθρωπο ως τέτοιον - ο άνθρωπος είναι το μοναδικό ον που γνωρίζει πως θα πεθάνει. Σχετικά μ' αυτό, θα λέγαμε πως αν πράγματι η ανθρώπινη ζωή οριοθετείται από το όριο του θανάτου, και πως αν ο άνθρωπος όντως σημαδεύεται από τούτη την αναπόδραστη πραγματικότητα του θανάτου, εντούτοις το ανθρώπινο Ον δημιουργεί μπροστά σ' αυτήν την πραγματικότητα κάτι που το ορίζει και το προσδιορίζει πολύ χαρακτηριστικότερα από όσο η αγωνία μπροστά στον θάνατο. Αυτό το ανθρώπινο χαρακτηριστικό είναι «το Νόημα». Ο άνθρωπος είναι το μοναδικό ον του οποίου η ύπαρξη έχει κάποιο νόημα, το μοναδικό Ον που δίνει το ίδιο στον εαυτό του και στη ζωή του Νόημα. Τι άλλο σηματοδοτούν η ανθρώπινη δημιουργικότητα, η τέχνη, η επιστημονική και φιλοσοφική σκέψη, η θρησκευτικότητα, την οποία γνώρισε η ανθρωπότητα από τα πρώτα της βήματα, μα και το φαινόμενο της οικογένειας και της ανατροφής απογόνων, πραγματικότητα άγνωστη στα ζώα, σ' αυτή τουλάχιστον την ολοκληρωμένη της μορφή; Μπορούμε να δεχτούμε πως οι άνθρωποι γεννιούνται και πεθαίνουν -όπως εξάλλου και όλα τα όντα στη Φύση-, μα δεν είναι δυνατόν να φανταστούμε μια ανθρωπότητα δίχως τον Σαίξπηρ ή δίχως τη Missa Solemnis. Μια μητέρα μπορεί κάλλιστα να αποδεχθεί τον επικείμενο αργά ή γρήγορα φυσικό της θάνατο, μα είναι αδύνατον να δεχθεί τον χαμό του μοναχογιού της, που αποτελεί «το Νόημα» της ζωής της -στο ενδεχόμενο του χαμού του παιδιού της θα επέλεγε πιθανώς και η ίδια τον θάνατο ως λύτρωση. Το Νόημα, έργο της ανθρώπινης δημιουργικότητας μα και σκέψης, προσιδιάζει πιστεύουμε κατεξοχήν στον άνθρωπο και συνιστά το κατεξοχήν ουσιώδες και ουσιαστικό χαρακτηριστικό του - το ουσιώδες τελικά, όσον αφορά την ανθρώπινη πραγματικότητα, είναι πως κανείς μπορεί ν' αποδεχθεί το αναπόφευκτο του θανάτου, μα ποτέ μια ζωή δίχως νόημα.

β) Ο Χάιντεγκερ μιλά για την ανάδυση των όντων μέσα στο Είναι τους - πιστεύει πως το Ον δεν εξαντλείται στη νοητική του προσέγγιση από το υποκείμενο, προέχει η ανάδυσή του στο φως τού Είναι του και η ολόπλευρη εμφάνισή του. Τούτη η απολύτως κεντρική για τη χαϊντεγκεριανή σκέψη θέση - οδηγητική του όλου του έργου, επιτρέπει κάποιους συνειρμούς: Νομιμοποιούνται εξίσου η σοφόκλεια Αντιγόνη ή «η Τέχνη της Φούγκας» του Μπαχ, ως μορφώματα που αναδύονται στην ύπαρξη «στο φως τού Είναι», όσο και το ναζιστικό στρατόπεδο συγκέντρωσης Αουσβιτς ή το γεγονός της ρίψης της ατομικής βόμβας στη Χιροσίμα - τα μορφώματα σε τούτο «εξισώνονται», χάριν της εμφάνισής τους, της ανάδυσής τους στο φως τού Είναι. Αν όμως η φιλοσοφία έχει κάποιο νόημα για τον άνθρωπο και δεν συνιστά απλώς τη φωνή τού Είναι σ' έναν αποψιλωμένο από ανθρώπινη παρουσία κόσμο, τότε κατεξοχήν συνίσταται στον δύσκολο δρόμο «τού νοηματοδοτείν» και «του αξιολογείν» - σημαντικά για τη σκέψη και για τον άνθρωπο δεν είναι τόσο το ότι και ο Παρθενώνας και το Αουσβιτς «λάμπουν στο φως τού Είναι», μα τι σημαίνει για τη σκέψη και τον άνθρωπο ο Παρθενώνας και τι το Αουσβιτς.

γ) Διαβάζοντας την επιστολή για τον ανθρωπισμό θα συναντήσουμε αρκετές φορές την επίκληση από τον συγγραφέα της έννοιας της αξιοπρέπειας. Δυστυχώς, το έργο τελειώνει δίχως να προσδιοριστεί πουθενά σε τι τελικά συνίσταται αυτή η πολύτιμη για τον άνθρωπο έννοια - γίνεται επίσης αναφορά στην έννοια της ευθύνης. Η πολυσήμαντη και με «ιερά χαρακτηριστικά πολιτισμικότητας» έννοια του ανθρωπισμού διαφυλάσσεται απ' όλη την παραδοσιακή σκέψη και ως επιλογή αξιών, μεταξύ αυτών και της ανθρώπινης θρησκευτικότητας και του θείου. Το ελλόγως πράττειν και θεσμοθετείν κοινωνικά και πολιτικά δεν αποκλείει και μία θεολογική διάσταση του ανθρώπου - γι' αυτήν εξάλλου μιλά η κλασική σκέψη του Καντ (Kant) και του Χέγκελ (Hegel). Τούτη η σκέψη απομακρύνει μετά βδελυγμίας από τη θεματική της έναν Θεό που «μου επιτρέπει να πλανώμαι» (Καρτέσιος), πολύ περισσότερο μια θεολογία της σκοτεινής εκστατικότητας, που στο φως του πεπρωμένου τού Είναι θα θανατώσει ανθρώπους σε φούρνους. Στη σελίδα 111 του βιβλίου διαβάζουμε: «Οι νεαροί Γερμανοί που είχαν γνώση του Χέλντερλιν, σκέφτηκαν και έζησαν ενώπιον του θανάτου κάτι εντελώς διαφορετικό από ό,τι η κοινή γνώμη θεώρησε γερμανική αντίληψη».

Δίχως να ξεκαθαρίζει πουθενά ο Χάιντεγκερ σε ποιους αναφέρεται όταν μιλά για «νεαρούς Γερμανούς», μα επιτρέποντάς μας ανατριχιαστικούς συνειρμούς, θα λέγαμε πως ο απολλώνιος Χέλντερλιν θα ένιωθε πραγματικό αποτροπιασμό και φρίκη μπροστά στα εγκλήματα των συμπατριωτών του, που συσκότισαν τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα -ένας ποιητής που θράφηκε εξάλλου από την ελληνική αρχαιότητα.

Η έννοια του πλατωνικού «θείου φωτός» ως αγαθού παραλλάσσεται από τον Χάιντεγκερ προ της «μη νοηματοδοτούσας» ανάδυσης των όντων μέσα στο Είναι και στην έκσταση: Αν ο Πλάτων θεματοποιεί με άλλον τρόπο από ό,τι οι σοφιστές το διαφωτιστικό πρόταγμα που θα δεσπόσει στη δυτική φιλοσοφική παράδοση μέσα από το έργο του Αριστοτέλη, του Καρτέσιου, του Σπινόζα, του Καντ, του Σοπενάουερ, προκρίνοντας σε περίοπτη θέση το αξιακό στοιχείο και την αξιοθεσία, το κρίνειν, το αξιολογείν και το σύμφωνα με αυτά πράττειν, η χαϊντεγκεριανή έκσταση θυμίζει, ούτε λίγο ούτε πολύ, την εθνικιστική μεγαλομανία των Ταγμάτων Εφόδου, που μέσα από την επίκληση ενός αδιευκρίνιστου νοηματικά γερμανικού πεπρωμένου βύθισαν τον κόσμο στη σφαγή, γεμίζοντας την Κεντρική Ευρώπη όχι με αρχιτεκτονήματα υψηλής αισθητικής, μα με στρατόπεδα συγκεντρώσεως. Σε τι αλήθεια συνίσταται η ανθρώπινη ευθύνη αν όχι στην ανάληψή της;

Πέρα από οτιδήποτε άλλο, πάντως, ο Μάρτιν Χάιντεγκερ υπήρξε ένας στοχαστής που ούτε φαντασίας ούτε πρωτότυπης σύλληψης στερούνταν. Επηρέασε ευρύτατα και πολλές φορές ιδιαίτερα γόνιμα την εποχή που ακολούθησε του έργου του. Προσπαθώντας να βάλουμε στην άκρη όλους τους επώδυνους ιστορικοπολιτικής φύσης συνειρμούς που επιτρέπει το χαϊντεγκεριανό έργο, ας το δούμε σαν μια πρώτη ύλη επιδεκτική σε δημιουργικές προσεγγίσεις και σε πολλές επιθυμητές επαναδιατυπώσεις.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Παράδοξη ουτοπία
Ονειρικές γυναίκες με ταγέρ
Φως πάνω από την αγχόνη
Η ζωή και το έργο του Αγγελου Σικελιανού
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Αφιέρωμα: Ιστορικό μυθιστόρημα
Ιστορικό μυθιστόρημα
Η λογοτεχνία και οι άνεμοι της Ιστορίας
Ιστορικό μυθιστόρημα: μια μόνιμη επικαιρότητα
Μύθος σε πλαίσιο ιστορικό
Προβληματισμοί σχετικά με τον όρο «ιστορικό μυθιστόρημα»
Το ιστορικό πρόσωπο ως μυθιστορηματικός χαρακτήρας
Η διαχείριση του κενού
Ο συγγραφέας της Ελληνικής Νομαρχίας ως μυθιστορηματικό πρόσωπο
Πολιτική σε βάθος χρόνου είναι η Ιστορία
Απόψεις για το ιστορικό μυθιστόρημα
Οι αρχές του νεότερου ιστορικού μυθιστορήματος
Αρχαία αναδρομή
Ιστορικό ή όχι, πάντως μυθιστόρημα
«Με τα μαθηματικά είμαστε σε κάποιο βαθμό εξοικειωμένοι»
Ιστορικό μυθιστόρημα για παιδιά
Κριτική βιβλίου
Παράδοξη ουτοπία
Ονειρικές γυναίκες με ταγέρ
Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ και η διαμάχη για τον ανθρωπισμό και τον ορθό λόγο
Φως πάνω από την αγχόνη
Η ζωή και το έργο του Αγγελου Σικελιανού
Από τις 4:00 στις 6:00
Λουλούδια και τραγούδια
Joe Cocker
Άλλες ειδήσεις
Οι ψυχές των ποιητών