Έντυπη Έκδοση

Η χρυσή μετριότητα

Με αφορμή την τοποθέτηση νέου γενικού διευθυντή στην κρατική τηλεόραση, αποδεδειγμένα προκομμένου ήδη στην ιδιωτική, ο ποδηλάτης ξανάνοιξε, από διαστροφή του, το Ο Καθρέφτης και το Μαχαίρι, Ικαρος, Αθήνα 1988· βιβλίο που πρωτοεκδόθηκε πριν από 22 ολόκληρα χρόνια και περιέχει 36 κείμενα του Μάνου Χατζιδάκι, δημοσιευμένα κατά καιρούς σε περιοδικά και εφημερίδες ή εκφωνημένα σε ζωντανές ομιλίες προς το κοινό, ανακεφαλαιώνοντας τη ζωή του και ζωγραφίζοντας το προφίλ ενός ανθρώπου που δεν απέφυγε να συνδεθεί με την εποχή του και με τρόπους άλλους από την καλλιτεχνική του δραστηριότητα:

Κι αφού ξεφυλλίζει και διαβάζει εμβρόντητος, λες και δεν πέρασε αυτό το εξαντλητικό διάστημα, αντιγράφει, σε ακίνητη ισορροπία:

- σ. 109, με τον τίτλο Το υπέρμετρο βάρος των οικονομικών μας ανησυχιών.

«Καλώς ή κακώς, η παρούσα κυβέρνηση έλαβε μέτρα, και μάλιστα αυστηρά, για να αποτρέψει κατά την κρίση της τη βέβαιη καταστροφή του τόπου.

»Εκείνο που έχει σήμερα τη μικρότερη σημασία είναι το ποιοι ευθύνονται για την κακή κατάληξή μας. Εχουμε όλοι μας ως Ελληνες ευθύνη με τις διάφορες κατά καιρούς επιλογές μας και όχι οι μισοί.

»Γι' αυτό, πρώτον: να σταματήσει η αμπάριζα της αναλήψεως των ευθυνών και η μεταβίβασή τους από τη μία παράταξη στην άλλη. (...)

»Δεύτερον, γεννάται εύλογο το ερώτημα: γιατί τα τόσον αυστηρά αυτά μέτρα δεν εφαρμόσθηκαν στην αρχή της προηγούμενης τετραετίας παρά μόνον σήμερα (...)».

Ας ξεχάσουμε ότι ο Μάνος Χατζιδάκις ήταν σαφώς και αμετανόητα τοποθετημένος πολιτικά υπέρ συγκεκριμένης παράταξης και ότι βεβαίως μιλάει από τη δική του σκοπιά για τις δύο οκταετίες του αλλοτινού ΠΑΣΟΚ. Ή, ας μην το ξεχάσουμε. Δεν είναι αξιολύπητη αυτή η ηχώ; Να μην έχει κανείς την ψευδαίσθηση έστω πως ζει στο κάτω κάτω κάτι καινούριο; Να μην μπορεί να ισχυριστεί ότι του συμβαίνει μεν ένα δυστύχημα αλλά κάπως αμεταχείριστο; Να μιλάει το έτος 2010 με όρους του... για εθνικό φρόνημα, πατριωτισμό, εθνική ευαισθησία και έθνος και αξιοπρέπεια και περηφάνια και θάρρος και γενναίες αποφάσεις και αποφασιστικότητα και ιστορική ευθύνη μαζί με μεγάλη ευκαιρία, μεγάλες τομές, δημιουργικές δυνάμεις, και...και...και... προκειμένου να σωθεί..., αποκατασταθεί..., ανακτηθεί..., επομένως να παλέψουμε, να συμβάλουμε και να συνεισφέρουμε...ώστε να αποδείξουμε...και...και...και.. Τα συνώνυμα παρά δόξαν, ενώ η γελοιογραφική επίκληση της ιστορίας, η γκροτέσκα της μεταμόρφωση, κατά δόξαν.

Δεν είναι αξιοθρήνητο να περνάει ο καιρός επαναλαμβανόμενος μονότονα; Χειμώνας, άνοιξη, καλοκαίρι, φθινόπωρο και πάλι και ξανά, επιβεβαιώνοντας την αξίωση των μαθηματικών ότι οι εξισώσεις ισχύουν, απλώς οι μεταβλητές αλλάζουν αναλόγως και το εξαγόμενο παραμένει, ό,τι κι αν κάνεις, απαράλλαχτο; Δεν είναι θλιβερό να αναμασάει κανείς, μεσήλικας πια ων, τις φάλτσες νότες που, νέος ων, τις άκουγε και τις απέκρουε μετά βδελυγμίας σαν συντηρητικές; Δεν νιώθει ο άνθρωπος πλήξη και ανία, αν του λείπει η ευφυΐα, νοητική ή συναισθηματική;

Παραπλήσια ποδηλατική στροφή

Η μετριότητα

Μεγάλο μέρος της ελληνικής και παγκοσμίου σκηνής, προπάντων όμως της ελληνικής, φοβάμαι, έχει καταληφθεί από τη μετριότητα. Μέτριοι πολιτικοί, μέτριοι εκπαιδευτικοί, μέτριοι λογοτέχνες, μέτριοι εικαστικοί, μέτριοι μουσικοί, μέτριοι επιστήμονες, μέτριοι μάγειροι, μέτριοι αρχιτέκτονες και πολιτικοί μηχανικοί, μέτριοι αλλά κυρίως μετριασμένοι καταναλωτές, μέτριοι ηθοποιοί και σκηνοθέτες, μέτριες θεατρικές παραστάσεις και κινηματογραφικές παραγωγές, μέτρια μεσοενημερωτική κουλτούρα.

Και βέβαια το επίθετο δεν έχει, εν προκειμένω, την έννοια αυτού που ανταποκρίνεται στο μέτρο, δηλαδή του σώφρονα, ούτε βεβαίως του σεμνού και ταπεινόφρονα, πολλώ δε μάλλον του δίκαιου και του ενάρετου, αλλά, όπως κατέληξε μοιραία πλην σωστά να σημαίνει η λέξη, αυτού του οποίου η αξία είναι κατώτερη του κοινού μέτρου, δηλαδή του ασήμαντου, ή, στην καλύτερη περίπτωση, του κοινού και συνηθισμένου.

Εχει λοιπόν γεμίσει ο τόπος. Και στη φύση συναντάμε μέτριες επιδόσεις, στη φυσική φύση, εννοώ, αλλά εκεί η αυτογνωσία εμποδίζει τη γελοιότητα και η φύση την κατίσχυση, ενώ στη ζωή η μετριότητα ιδρώνει άμετρη να υπερβεί εαυτήν, και, ει δυνατόν, να παραγκωνίσει και να καταβάλει την εμφάνιση τουλάχιστον του έμμετρου εξαιρετικού προτού προλάβει να παραμείνει εξαιρετικό ή να γίνει εξέχον. Και σε πολλές περιπτώσεις, λοιπόν, τα καταφέρνει!

Η ησυχία δεν ακολουθεί τον θόρυβο που προκαλεί η μετριότητα, γιατί αυτός ο «οικοδομικός» θόρυβος δεν γνωρίζει ύφεση. Κατά περιπτώσεις το «μέτριο» δεν αρκεί για να περιγράψει κάτι, και θα ευστοχήσουμε περισσότερο αν πούμε «άθλιο έως ανεκτό»· πάντως μιλάμε για το ορατό, και ορατό σημαίνει αυτό που υποπίπτει στην αίσθηση της όρασης, σε αντιδιαστολή προς το νοητό.

Οχι πως δεν υπήρχαν πάντοτε οι μετριότητες, μια χαρά υπήρχαν, ίσως μάλιστα η ύπαρξή τους να είναι και αναγκαία για να διατηρείται ο πολιτισμικός και κοινωνικός ιστός. Και στη δεκαετία του '60 και στη δεκαετία του '70 υπήρχαν. Αλλά μετά το '80 ξεπέρασαν το μέτρο και έγιναν χρυσές. Κάπου εκεί δεν άρχισε και η ροή του χρήματος; Και τώρα δεν τολμάς και να τις αμφισβητήσεις, ακόμη κι αν το θολωμένο κριτικό μάτι μπορέσει να τις διακρίνει και να αντισταθεί στη «γοητεία» τους ή στην κατακραυγή που αντιμετωπίζει μόλις καταθέσει αντίθετη γνώμη. Γιατί η μετριότητα, διαθέτει ενίοτε το χάρισμα του συμπαθητικού. Το καλό παιδί, η καλή κοπέλα, ο καλός άνθρωπος, χάριν του οποίου, ή της αμηχανίας μας, επιστρατεύονται και οι λέξεις «ενδιαφέρον» ή « είχε και καλά στοιχεία» ή «για την Ελλάδα δεν είναι κι άσχημο» ή «δεν παύει να είναι μια πρόταση». Και δεν πρόκειται για τον Καλό άνθρωπο του Σετσουάν, όπου η λέξη «καλός» είχε σχέση και με τα διλήμματά του. Πρόκειται για τον καλό άνθρωπο που, αν όχι με εμφανείς ξεδιάντροπους τρόπους, σιγά σιγά και μετρημένα υποσκάπτει το επιστημονικό προσωπικό ενός εκπαιδευτικού ιδρύματος, ας πούμε, και λέει ο άνθρωπος, ο άλλος άνθρωπος, κάποια στιγμή, ας φύγω για να μη σκάσω, επειδή άλλο νόμιζα και άλλο με περίμενε.

********************

Ο,ΤΙ ΣΕ ΣΕΝΑ ΗΤΑΝ ΒΟΥΝΟ

Ο,τι σε σένα ήταν βουνό

το ισοπέδωσαν

και σκέπασαν

την κοιλάδα σου.

Από πάνω σου περνάει τώρα

ένας δρόμος άνετος.

ΣΥΝΕΙΔΗΤΟΠΟΙΗΣΗ

Οταν ξαναγύρισα

είδα πως τα μαλλιά μου δεν είχαν ασπρίσει

και χάρηκα.

Τις δυσκολίες των βουνών τις ξεπεράσαμε τώρα έχουμε ν' αντιμετωπίσουμε

τις δυσκολίες των πεδιάδων.

Δύο ποιήματα του Μπέρτολτ Μπρεχτ, σε μετάφραση Πέτρου Μάρκαρη. Μπορεί να φανεί ότι αντιστρατεύονται τα προηγούμενα λεγόμενα του ποδηλάτη ή ότι αντιστρέφουν τη λογική τους, αλλά αυτά τα έχει η ποίηση.

και κάτι από τον Οβίδιο

Να τι ζητούσε: ένα κομμάτι γη, όχι πολύ μεγάλο, με έναν κήπο, μια γάργαρη πηγή κοντά στο σπίτι κι ένα μικρό δασάκι. Οράτιος, Σάτιρες ΙΙ, 6.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Στη στήλη
Πεντάλ
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Αφιέρωμα: Ιστορικό μυθιστόρημα
Ιστορικό μυθιστόρημα
Η λογοτεχνία και οι άνεμοι της Ιστορίας
Ιστορικό μυθιστόρημα: μια μόνιμη επικαιρότητα
Μύθος σε πλαίσιο ιστορικό
Προβληματισμοί σχετικά με τον όρο «ιστορικό μυθιστόρημα»
Το ιστορικό πρόσωπο ως μυθιστορηματικός χαρακτήρας
Η διαχείριση του κενού
Ο συγγραφέας της Ελληνικής Νομαρχίας ως μυθιστορηματικό πρόσωπο
Πολιτική σε βάθος χρόνου είναι η Ιστορία
Απόψεις για το ιστορικό μυθιστόρημα
Οι αρχές του νεότερου ιστορικού μυθιστορήματος
Αρχαία αναδρομή
Ιστορικό ή όχι, πάντως μυθιστόρημα
«Με τα μαθηματικά είμαστε σε κάποιο βαθμό εξοικειωμένοι»
Ιστορικό μυθιστόρημα για παιδιά
Κριτική βιβλίου
Παράδοξη ουτοπία
Ονειρικές γυναίκες με ταγέρ
Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ και η διαμάχη για τον ανθρωπισμό και τον ορθό λόγο
Φως πάνω από την αγχόνη
Η ζωή και το έργο του Αγγελου Σικελιανού
Από τις 4:00 στις 6:00
Λουλούδια και τραγούδια
Joe Cocker
Άλλες ειδήσεις
Οι ψυχές των ποιητών