Έντυπη Έκδοση

Φως πάνω από την αγχόνη

Ταντέους Μιτσίνσκι

Ο αιδεσιμότατος Φάουστ

μτφρ.: Δημήτρης Χουλιαράκης

εκδ. Καστανιώτη, σ. 394, ευρώ 18,90

«Να σκαρφαλώσω με τη βοήθεια μιας ανεμόσκαλας από ψευδαισθήσεις για να συναντήσω τον θάνατο ανάμεσα σε πόθους ευσεβείς δεν το θέλω!» Ο αιδεσιμότατος Φάουστ θα πρέπει να φτάσει σε οριακό σημείο τη στοχαστική του διεισδυτικότητα για να ενθαρρύνει τον Πέτρο να εμπιστευτεί αυτή την επισφαλή ανεμόσκαλα της πίστης. Στη διάθεσή του όμως έχει μόνο μία νύχτα. Το ξημέρωμα ο Πέτρος θα οδηγηθεί στην αγχόνη. Το γεγονός ότι κάποιοι αποφάσισαν να τον κατεβάσουν στο μνήμα τόσο νέο, επειδή η ιερή πράξη που επέλεξε ήταν η επανάσταση, δεν του αφήνει κανένα περιθώριο συναίσθησης της επουράνιας δικαιοσύνης. Για εκείνον ο εσωτερικός του ναός έχει ανέκκλητα ερημωθεί. Ωστόσο ο αιδεσιμότατος μέσα από ζοφερές εξιστορήσεις, εφάμιλλες της δαντικής κόλασης, δηλωτικές του «ενστίκτου του υπανθρώπου» που κυβερνά τις ζωές μας, επιχειρεί να ανοίξει μια σήραγγα προς τον κόσμο του ήλιου, διαρρηγνύοντας παράλληλα το καταφύγιο της αθεΐας, όπου έχει κλειδαμπαρωθεί ο Πέτρος για να εξημερώσει τον φόβο του θανάτου. Η επιμονή του κληρικού απορρέει από την αταλάντευτη πεποίθηση πως η απόγνωση μπορεί να γίνει το κλειδί για τις πύλες του Ουρανού.

Το σπουδαίο μυθιστόρημα του Ταντέους Μιτσίνσκι (1873-1918), στοιχειοθετεί έναν έμπυρο φιλοσοφικό στοχασμό πάνω στη διόραση μέσω του θρησκευτικού αισθήματος, το οποίο έχει αποδεσμευθεί από εκκλησιαστικά δόγματα. Στη διαλεκτική των δύο κεντρικών προσώπων αντηχεί διαπεραστική η αγωνία τους να περιφρουρήσουν τις μείζονες βεβαιότητές τους, τις μυστικιστικές ο ένας, τις μηδενιστικές ο άλλος. Η περιδιάβασή τους σε πεδία πέραν του αισθητού κόσμου λαμβάνει χώρα στο ημίφως ενός μοναστηριού με όψη υπερχρονική. Εξόχως μυστηριακή η σκηνογραφία, ανάλογη των σκέψεων που πλαισιώνει, σκέψεων που πολιορκούν το μη νοητό. «Οι τοίχοι απέπνεαν τρόμο που ερχόταν λες από ένα αμνημόνευτο παρελθόν· και φαίνεται πως τόσο μακρόσυρτα αυτό ψυχορραγούσε, ώστε δεν πέθανε ολότελα, μόνο σκοτείνιασε σ' έναν κόσμο αθέατο».

Αν η σθεναρή άρνηση του Πέτρου να απιστήσει στη συνείδησή του, σύμφυτη για εκείνον με την έννοια του πολιτισμού, δεικνύει το μέγεθος της απόγνωσής του, ο αιδεσιμότατος Φάουστ, αποποιούμενος σοφά την αυθεντία του κληρικαλισμού, προτείνει τον Θεό ως «το αίσθημά μας για το νόημα, ανώτερο από ολάκερο τον παραλογισμό της ζωής. Θεός είναι η πιο βαθιά άβυσσος των δημιουργικών δυνάμεων εντός μας». Η πίστη, ή αλλιώς, η μεταφυσική του θέληση, αποτελεί για εκείνον το ιδεατό μέσο απολύτρωσης του ανθρώπου από την εγγενώς κτηνώδη, δαιμονόληπτη φύση του. Η χρηστότητα, η εντιμότητα, η αυταπάρνηση, η ταπεινοφροσύνη ανήκουν στα παράδοξα της ανθρώπινης υπόστασης, όσο και αν αποφεύγουμε να το παραδεχτούμε, αποτελούν σπάνιες εξαιρέσεις στον κανόνα της βαρβαρότητας και του πρωτογονισμού. Οπως ο ίδιος αποφαίνεται σε κάποιο σημείο: «Μόλις πέσει το επίχρισμα, φανερώνονται οι τοιχογραφίες με τους πιθηκανθρώπους».

Η συλλογιστική του ιερωμένου έχει ως σημείο αναφοράς τα ζωικά στοιχεία της ανθρώπινης φύσης, αντίδοτο στα οποία δεν είναι παρά η γνώση, μαζί ωστόσο με την επίγνωση ότι πέρα από τη σφαίρα των αισθήσεων απλώνεται «μια τεράστια έκταση ανορθολογική». Αυτήν ακριβώς την έκταση αρνείται να περπατήσει ο Πέτρος, μην τολμώντας να άρει την υποταγή του στους νόμους του αιτιατού και της ύλης, αμετανόητα υποδουλωμένος στο θετικό του μυαλό. Ενας επαναστατημένος αστός είναι που καταπόντισε τον κόσμο των μυστηρίων στην πλημμυρίδα των αισθήσεων, «αντί πινακίου αρνησίθρησκης ζωής». Ετσι όπως στέκεται στο κατώφλι του θανάτου, αδυνατεί να διακρίνει το παραμικρό υπαρξιακό νόημα. Ξέρει ότι τη στιγμή του θανάτου του κανείς δεν θα είναι εκεί για να αγκαλιάσει σφιχτά την ψυχή του. Ομως όσο τρομαγμένος και μόνος και αν αισθάνεται κατορθώνει να διακρίνει στα λόγια του αιδεσιμότατου που διατρέχουν με πάθος τα ιερογλυφικά της ύπαρξης, μια γαλήνη απόκοσμη, την οποία με λαχτάρα αποζητά. Διότι, μολονότι δεν θέλει με κανέναν τρόπο να συναιρέσει τη διάνοια με το «Θεϊκό Αδιανόητο», αναγνωρίζει ότι «σ' αυτούς που αντάλλαξαν την πίστη με τη θετική γνώση, δεν μπορεί παρά να έχει δημιουργηθεί μία και μόνη εντύπωση: πως έχουν ξυπνήσει μέσα σ' ένα θεόρατο μνήμα».

Σαφώς μεγαλύτερο ενδιαφέρον από τους πολύ γήινους δισταγμούς του Πέτρου, που τον αποτρέπουν να διακινδυνεύσει το γκρέμισμα σε ένα φιλοσοφικό κενό προκειμένου να ανεβεί σε απώτατες κορυφές, παρουσιάζει η υπερκόσμια μορφή του ιερωμένου, γδαρμένη από μύχιες αντινομίες. Ο αιδεσιμότατος Φάουστ «αναδύθηκε απ' την περιοχή της πιο τρανής αμφιβολίας» για να αποδυθεί σε μια ηράκλεια μάχη με το σκότος. Η πίστη του δεν είναι παρά το λάφυρο που αξιώθηκε όταν πια σίγησε ο αχός του υποχθόνιου αυτού πολέμου. Στις ιστορίες που διηγείται στον Πέτρο μια ερεβώδη παραμονή Χριστουγέννων, ενδημούν πλάσματα εωσφορικά, δαιμονικά, που έρχονται να πιστοποιήσουν τον εναγκαλισμό από πλευράς του κληρικού τόσο του ιερού όσο και του τερατώδους, κεφαλαιώδη επίτευξη της πνευματικότητάς του. Οπως υπογραμμίζει στον συνομιλητή του, αναδέχτηκε τον Θεό όχι λόγω της διακαούς του ανάγκης να πιστέψει, αλλά μέσω ενός αβάσταχτα τυραννικού μυστικιστικού στοχασμού. Στον μυστικισμό ανακάλυψε έναν τρόπο να ατενίζει το σύμπαν και στο πνεύμα του Σινά, την οδό που οδηγεί στον Υπεράνθρωπο. Η ενόραση δεν είναι το άλλοθι για τη φυγή από τη ζωή, αλλά αντιθέτως η πλήρης αποδοχή της μαζί με όλα όσα κατισχύουν της συνείδησης. Η θρησκεία που διακονεί ο αιδεσιμότατος Φάουστ χτίζει ναούς στο εγώ, το οποίο προσλαμβάνεται ως η υπεριώδης ακτινοβολία της προσωπικότητας και όχι σαν το άθραυστο κέλυφος του ατόμου. Η υποβλητική του είσοδος στις εναρκτήριες σελίδες του μυθιστορήματος προοικονομεί ευθέως την πνευματική του ρώμη. Οπως εντέχνως επισημαίνει ο Μιτσίνσκι, στο βαθύσκιωτο πρόσωπο του κληρικού ξεχώριζε ένα «πλεόνασμα πνευματικού περιεχομένου». Από αυτό το πλεόνασμα εκρέει η πίστη του στις «υπερσυνείδητες δυνάμεις» του ανθρώπου που τον ωθούν να προσεγγίσει τη μεγαλοσύνη, όσο ασύλληπτη και αν φαντάζει, και να πάψει επομένως «να είναι ένα πλάσμα που ασφυκτιά στη φυλακή των τριών διαστάσεων».

Η αναμέτρηση του ιερωμένου με το ασυνείδητο τον αντάμειψε με έναν στοχασμό προμηθεϊκό στον βαθμό που κρατώντας στο χέρι του τον «πυρσό της διαίσθησης» μπορεί να επαίρεται ότι έχει υποκλέψει μερικά μυστικά από το υπερπέραν. Εξαιρετική για την υπόγεια ειρωνεία της η σκηνή όπου ο Πέτρος υποδύεται, ενδεχομένως ασύνειδα, τον Προμηθέα, δίνοντας στον αιδεσιμότατο που προσπαθούσε να ανάψει τον ναργιλέ, «μια σπίθα παρμένη από τη σόμπα, φέρνοντας τη φωτιά με τ' αλυσοδεμένα χέρια του». Κατά τραγική ειρωνεία εκείνος έγινε δεσμώτης προτού φέρει τη φωτιά. Δεσμώτης όχι μόνο σε πειθαρχικές φυλακές, αλλά πρωτίστως στο «θεόρατο κάστρο της συνείδησης» που ο ίδιος ύψωσε καταμεσής του υλικού κόσμου, του μόνου υπαρκτού κατά την αντίληψή του, στερώντας έτσι από τον εαυτό του τις «ανώτερες πιθανότητες». Στη σκέψη του ο άνθρωπος παραμένει ισοβίως δέσμιος της θνητότητάς του. Σύμφωνα με το σκεπτικό του, ακόμα και αν καταβάλλουμε υπέρμετρο εσωτερικό μόχθο, δεν έχουμε αρκετό χρόνο για να κατακτήσουμε τον μυστηριακό τρόπο ζωής, γι' αυτό και «όλοι πεθαίνουμε στο κατώφλι της Γνώσης». Πολλώ δε μάλλον εκείνος που την επαύριον κιόλας θα θανατωθεί χωρίς να γνωρίσει καμία από τις κορυφές της ζωής, πολύ νωρίτερα από το «αποκορύφωμα του θάμβους και του τρόμου». Εν ολίγοις, ο άλογος θάνατός του είναι το μοναδικό επιχείρημα που έχει να αντιτάξει στο μυστικιστικό φως του αιδεσιμότατου Φάουστ. Ο τελευταίος όμως δεν κουράζεται να τον βεβαιώνει ότι το ανέσπερο, ζείδωρο αυτό φως μπορεί να φλογίσει τη δοκιμασία της αγχόνης και να πυρπολήσει το φθαρτό, έμφοβο σώμα του με την ακτινοβολία του πνεύματος. Του υπόσχεται, με άλλα λόγια, μια ελευθερία ικανή να περιφρονεί κάθε είδους αλυσίδες, υπαινισσόμενος τον παραλληλισμό του επικείμενου μαρτυρίου του με τη Σταύρωση. Υπό το βλέμμα του ιερωμένου τα καρφωμένα χέρια του Χριστού πάνω στον Σταυρό είναι το προαιώνιο σύμβολο της λύτρωσης, η επαγγελία του πετάγματος μακριά από την οδύνη και την ευτέλεια του σώματος, της ανάληψης του πνεύματος της αγάπης πέρα από τον θάνατο. «Ας χτίσουμε τα ουράνια κοντύτερα στη γη...», αναφωνεί κάποια στιγμή, αντιμέτωπος και πάλι με την τυφλή απελπισία του κατάδικου. Η παραίνεσή του, μολονότι θα σκιάζεται πάντα από το φάσμα του θανάτου, τρεμοσβήνει σαν ανομολόγητη προσμονή στα βάθη ακόμη και του πλέον άφεγγου αγνωστικισμού.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Παράδοξη ουτοπία
Ονειρικές γυναίκες με ταγέρ
Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ και η διαμάχη για τον ανθρωπισμό και τον ορθό λόγο
Η ζωή και το έργο του Αγγελου Σικελιανού
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Αφιέρωμα: Ιστορικό μυθιστόρημα
Ιστορικό μυθιστόρημα
Η λογοτεχνία και οι άνεμοι της Ιστορίας
Ιστορικό μυθιστόρημα: μια μόνιμη επικαιρότητα
Μύθος σε πλαίσιο ιστορικό
Προβληματισμοί σχετικά με τον όρο «ιστορικό μυθιστόρημα»
Το ιστορικό πρόσωπο ως μυθιστορηματικός χαρακτήρας
Η διαχείριση του κενού
Ο συγγραφέας της Ελληνικής Νομαρχίας ως μυθιστορηματικό πρόσωπο
Πολιτική σε βάθος χρόνου είναι η Ιστορία
Απόψεις για το ιστορικό μυθιστόρημα
Οι αρχές του νεότερου ιστορικού μυθιστορήματος
Αρχαία αναδρομή
Ιστορικό ή όχι, πάντως μυθιστόρημα
«Με τα μαθηματικά είμαστε σε κάποιο βαθμό εξοικειωμένοι»
Ιστορικό μυθιστόρημα για παιδιά
Κριτική βιβλίου
Παράδοξη ουτοπία
Ονειρικές γυναίκες με ταγέρ
Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ και η διαμάχη για τον ανθρωπισμό και τον ορθό λόγο
Φως πάνω από την αγχόνη
Η ζωή και το έργο του Αγγελου Σικελιανού
Από τις 4:00 στις 6:00
Λουλούδια και τραγούδια
Joe Cocker
Άλλες ειδήσεις
Οι ψυχές των ποιητών