Έντυπη Έκδοση

Η λογοτεχνία και οι άνεμοι της Ιστορίας

Οπως φαίνεται, όσο ωριμάζουμε (διαδικασία που δεν συμβαδίζει απαραιτήτως με την πάροδο της ηλικίας), η λογοτεχνία ως μυθοπλασία τείνει να μας πείθει μόνο με το ποιοτικό της επίπεδο. Ισως γιατί, όσο πιο υποψιασμένοι γινόμαστε, καθώς προχωρούμε σε μια μεγαλύτερη επίγνωση του εαυτού μας και των πραγμάτων, τόσο το «παραμύθιασμα» αποδεικνύεται ανεπαρκέστερο.

Αντιστρόφως υπάρχει κι ένα άλλο, αδιαμφισβήτητο, επιχείρημα: η παρελθούσα, βιωμένη, πραγματική ζωή, περισωσμένη με τη μορφή γλαφυρών αλλά συχνά αναξιόπιστων χρονογραφιών και αναμνήσεων, είτε μ' εκείνη της στεγνότερης αλλά πλέον αξιόπιστης ιστοριογραφίας, αποδεικνύεται συχνά πιο ευφάνταστη από τη μυθοπλασία.

Δεν είναι, λοιπόν, ανεξήγητη ως τάση ούτε ανέφικτη ως νοερή πραγμάτωση η απόδραση και η συμμετοχή σε μια άλλη εποχή, πόσω μάλλον όταν η φυγή -ως καταφυγή- ευνοείται και από τη δυσφορία που συχνά αισθανόμαστε μέσα στην παρούσα στιγμή μας, στην οποία βρεθήκαμε από σύμπτωση αλλά αναγκαστικά τη ζούμε, όντας υποχρεωμένοι να βρίσκουμε λύσεις και να κάνουμε κρίσιμες επιλογές: μέσα σε μια άλλη ιστορική στιγμή, που δεν είναι η δική μας και την οποία υιοθετούμε συνειδητά, οι λύσεις και οι επιλογές μας δεν καταλήγουν σε καμία οδυνηρή συνέπεια.

Ισως ακόμα, αυτός ο ανάπλους, η μεταπήδηση σε άλλο χώρο και χρόνο, δηλαδή η δυνατότητα να χρησιμοποιήσουμε την Ιστορία κατά το δοκούν, να προσφέρουν και την ανακουφιστική αυταπάτη ότι υπερβαίνουμε τη θνητότητά μας - σίγουρα πάντως μας εξοικειώνουν περισσότερο μαζί της, καθώς, παρακολουθώντας το πέρασμα ανθρώπων γνωστών και ανωνύμων, λιγότερο ή περισσότερο ηρωικών, κοιτάζουμε εποπτικά και καταπρόσωπο ολόκληρο τον κύκλο της ζωής.

Ειδικότερα για τον συγγραφέα του ιστορικού μυθιστορήματος, οι παραπάνω διεργασίες και ζυμώσεις πολλαπλασιάζονται και βαθαίνουν 1) χάρη στο πλήθος των ωρών που οφείλει να αφιερώσει (προτού ξεκινήσει να γράφει), ως προσεκτικός αναγνώστης, στη συλλογή του υλικού και 2) χάρη στον τρόπο που θα διαλέξει για να επεξεργαστεί το υλικό του, εκκινώντας από έναν πυρήνα, μια ιδέα, μια νύξη και στη συνέχεια επεκτεινόμενος, διανύοντας ιλιγγιώδεις, συχνά, αποστάσεις -πάντα στον χώρο και στον χρόνο-, δημιουργώντας ομόκεντρους κύκλους που διευρύνονται καθώς απομακρύνονται από το επίκεντρο και, ίσως, κάποτε, δραματικές παρεκκλίσεις, εξίσου ή και περισσότερο σαγηνευτικές.

Το ιστορικό μυθιστόρημα αφορμάται, φυσικά, από την Ιστορία. Ο συγγραφέας όμως θα αποφασίσει πόσο πιστός θα μείνει στο γράμμα της: μπορεί να δανειστεί μονάχα τον ιστορικό περίγυρο (τόπος, γεγονότα, περιρρέουσα ατμόσφαιρα), ως «καμβά» και τροχιά για την πλοκή του και ο ίδιος να εκδιπλωθεί και να εκτεθεί στις αμέτρητες δυνατότητες επιλογών που του προσφέρουν οι συγκυρίες της μακράς ανθρώπινης πορείας.

Μπορεί να εμπλέξει φανταστικά περιστατικά και πρόσωπα. Προφανώς μπορεί να εμπλέξει και ιστορικά πρόσωπα (από γνωστά ώς διάσημα), οπότε ο συγγραφέας «υποδύεται» κάποιους άλλους, επιθυμώντας, ίσως όχι να δραπετεύσει από τον εαυτό του (ούτε, πολύ περισσότερο, να αποκηρύξει τον εαυτό του), αλλά να τον εκπτύξει μέσα σε μια υπαρκτή προσωπικότητα, μέσα στην περιχαράκωση που προσφέρει ένας υπαρκτός, δομημένος χαρακτήρας· ή, ακόμα, υποσυνείδητα, να δώσει διέξοδο σ' έναν ναρκισσισμό, τον οποίο από κοινωνική σεμνότητα πιθανότατα καταπνίγει.

Ολα τα παραπάνω αποτελούν εξαιρετικά προνόμια και δικαιώματα, που δικαίως μας ωθούν να διερωτηθούμε κατά πόσον το ιστορικό μυθιστόρημα επιφορτίζει τον συγγραφέα και με υποχρεώσεις.

Εδώ χωρούν πολλές απόψεις, οι οποίες, εντέλει, παραπέμπουν κατευθείαν στον ορισμό του ιστορικού μυθιστορήματος και πώς ο καθένας μας τον νοεί.

Η Ιστορία προσφέρεται ως ένα δεδομένο πλαίσιο. Πάνω στο σώμα της μπορεί ο συγγραφέας να αυτενεργήσει -αλλά να μην ασελγήσει, τουλάχιστον όχι σκόπιμα-, να ανατάμει ή να προχωρήσει και πέρα από αυτήν, επινοώντας εκδοχές ή εκβάσεις. Μπορεί να τη διαχειριστεί (υποθέτω με υπευθυνότητα, ακριβώς επειδή πρόκειται για την Ιστορία) και να οικειοποιηθεί χαρακτήρες, μεθερμηνεύοντάς τους (υποθέτω χωρίς να σφετερίζεται).

Νομιμοποιείται, εν κατακλείδι, να προσεγγίσει και να αντιμετωπίσει το παρελθόν διαφορετικά. Να το αξιοποιήσει ανάλογα με τα αιτήματα και τις ροπές του δικού του καιρού.

Αρκεί, πιστεύω, να έχει συναίσθηση της ευθύνης του, δηλαδή αίσθηση των ορίων: πού σταματά η ελευθερία και πού ξεκινούν η αυθαιρεσία και η στρέβλωση. Γιατί το ιστορικό μυθιστόρημα, θέλοντας και μη, προβάλλει πρότυπα, έστω κι αν αυτά μεταβάλλονται ανάλογα με την εκάστοτε πρόσληψή τους, άλλοτε ρομαντικότερη και άλλοτε πιο γειωμένη. Οσο κι αν ο παλαιότερος, εμφανής και εσκεμμένος διδακτισμός έχει εκλείψει, ο σύγχρονος συγγραφέας, προτείνοντας, υποδεικνύοντας ή υπαινισσόμενος ταυτίσεις, δεν παύει να διδάσκει, για τον απλό λόγο ότι μέσα από το κείμενό του διδάσκει η Ιστορία.

Σε κάθε περίπτωση, πάντως, η «κολύμβηση» στο παρελθόν με όχημα την τέχνη του λόγου δημιουργεί, με όποιον την επιχειρήσει, μια σχέση με άπειρα σημεία επαφής και επίδρασης. Λυδία λίθος για συγγραφείς και αναγνώστες, το ιστορικό μυθιστόρημα θέλγει -στις μέρες μας περισσότερο απ' όσο άλλοτε- τόσο, ώστε η γοητεία της γραφής και της ανάγνωσής του να μετατρέπεται, ενίοτε, σε ανάγκη.

* Η Αννίτα Παναρέτου είναι δρ Φιλολογίας, συγγραφέας.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Αφιέρωμα: Ιστορικό μυθιστόρημα
Ιστορικό μυθιστόρημα
Ιστορικό μυθιστόρημα: μια μόνιμη επικαιρότητα
Μύθος σε πλαίσιο ιστορικό
Προβληματισμοί σχετικά με τον όρο «ιστορικό μυθιστόρημα»
Το ιστορικό πρόσωπο ως μυθιστορηματικός χαρακτήρας
Η διαχείριση του κενού
Ο συγγραφέας της Ελληνικής Νομαρχίας ως μυθιστορηματικό πρόσωπο
Πολιτική σε βάθος χρόνου είναι η Ιστορία
Απόψεις για το ιστορικό μυθιστόρημα
Οι αρχές του νεότερου ιστορικού μυθιστορήματος
Αρχαία αναδρομή
Ιστορικό ή όχι, πάντως μυθιστόρημα
«Με τα μαθηματικά είμαστε σε κάποιο βαθμό εξοικειωμένοι»
Ιστορικό μυθιστόρημα για παιδιά
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Αφιέρωμα: Ιστορικό μυθιστόρημα
Ιστορικό μυθιστόρημα
Η λογοτεχνία και οι άνεμοι της Ιστορίας
Ιστορικό μυθιστόρημα: μια μόνιμη επικαιρότητα
Μύθος σε πλαίσιο ιστορικό
Προβληματισμοί σχετικά με τον όρο «ιστορικό μυθιστόρημα»
Το ιστορικό πρόσωπο ως μυθιστορηματικός χαρακτήρας
Η διαχείριση του κενού
Ο συγγραφέας της Ελληνικής Νομαρχίας ως μυθιστορηματικό πρόσωπο
Πολιτική σε βάθος χρόνου είναι η Ιστορία
Απόψεις για το ιστορικό μυθιστόρημα
Οι αρχές του νεότερου ιστορικού μυθιστορήματος
Αρχαία αναδρομή
Ιστορικό ή όχι, πάντως μυθιστόρημα
«Με τα μαθηματικά είμαστε σε κάποιο βαθμό εξοικειωμένοι»
Ιστορικό μυθιστόρημα για παιδιά
Κριτική βιβλίου
Παράδοξη ουτοπία
Ονειρικές γυναίκες με ταγέρ
Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ και η διαμάχη για τον ανθρωπισμό και τον ορθό λόγο
Φως πάνω από την αγχόνη
Η ζωή και το έργο του Αγγελου Σικελιανού
Από τις 4:00 στις 6:00
Λουλούδια και τραγούδια
Joe Cocker
Άλλες ειδήσεις
Οι ψυχές των ποιητών