Έντυπη Έκδοση

Ιστορικό μυθιστόρημα: μια μόνιμη επικαιρότητα

Το ιστορικό μυθιστόρημα αποτελεί μια σταθερή αξία για τη λογοτεχνία. Εμπνευσμένο από την Ιστορία, από πρόσωπα και προσωπικότητές της, από συγκεκριμένα γεγονότα της, από ειδικές περιόδους της: την Αρχαιότητα και το Βυζάντιο, τους πολέμους της Επανάστασης, την Τουρκοκρατία, τον 19ο αιώνα, τους μακεδονομάχους, τους Βαλκανικούς Πολέμους και τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, τη Μικρασιατική Καταστροφή, τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, από την Αντίσταση, τον Εμφύλιο.

Για κάθε εποχή, τα δικά της μυθιστορήματα από εκείνους που έζησαν πολύ μετά τα γεγονότα ή λίγο μετά τα γεγονότα, καμιά φορά και μέσα στα γεγονότα. Μια διαρκής επανάληψη του ιστορικού βιώματος, μια αναβίωσή του μέσα από τις πολλαπλές αφηγήσεις του. Μια μετακίνηση της ερμηνευτικής δυνατότητας πέρα από τα όρια που επιτρέπονται, συνήθως, στον ίδιο τον ιστορικό, ένα τολμηρό και διαρκές δάνειο από άλλους κλάδους, όπως η Ψυχολογία, από άλλα πεδία, όπως το μικροκοινωνικό, που μετατρέπουν το ιστορικό μυθιστόρημα σε μια ειδική και, συχνά, προνομιακή οδό ιστορικής περιήγησης, στοχασμού και αναστοχασμού της Ιστορίας. Αν η επιστημονική Ιστορία και η γραφή της αποτελούν κυρίως επαναπροσέγγιση τεκμηρίων, αναζήτηση της ερμηνείας των φαινομένων και των ελατηρίων τους, αναζήτηση αφαιρετικών όρων που θα αποδώσουν τις συλλήψεις του ιστορικού, η μυθιστορηματική ιστορία αποτελεί, κυρίως, πρόσληψη της Ιστορίας μέσα από δευτερογενείς πηγές ή από άμεσες βιωματικές αφηγήσεις και εμπειρίες, δεν απαρνείται την αισθαντική ερμηνεία των φαινομένων, στηρίζεται στην τρέχουσα γλώσσα για να αποδώσει τις συλλήψεις της.

Θα σταθούμε, σήμερα, σε δύο μυθιστορήματα αφιερωμένα στη σχετικώς πρόσφατη Ιστορία. Στις πρώιμες εκδηλώσεις του εμφυλίου πολέμου το πρώτο, στην Πελοπόννησο, τα χρόνια του 1943-1944: η «Ορθοκωστά» του Θανάση Βαλτινού (Αθήνα, Εστία 2007). Στον πόλεμο της Κύπρου, του 1974, το δεύτερο, το «Κόκκινο στην Πράσινη Γραμμή» (Αθήνα, Μεταίχμιο, 2009) του Βασίλη Γκουρογιάννη. Κλασικό ήδη έργο το πρώτο, εξαιτίας της αναμφισβήτητης λογοτεχνικής του αξίας, λιγότερο γνωστό το δεύτερο, που έχει όμως την αξία να ασχολείται μ' αυτόν τον «παράξενο πόλεμο» που συνόψισε δραματικά και για μια στιγμή όλες τις αδυναμίες του ελληνικού μετεμφυλιακού κράτους.

Στην «Ορθοκωστά» η ευρηματικότητα του συγγραφέα έγκειται στην παράθεση των αφηγήσεων διαφορετικών ανθρώπων για το ίδιο γεγονός. Ο αναγνώστης αναγνωρίζει τη μέθοδο που ακολούθησε ο Ακίρα Κουροσάβα στο περίφημο κινηματογραφικό του έργο Ρασομόν. Εδώ η ιστορία είναι η στάση του ΕΛΑΣ και οι συνέπειές της απέναντι στους κατοίκους μερικών χωριών της Κυνουρίας, από την άνοιξη του 1943 έως και τον Ιανουάριο του 1945· σύλληψη των ύποπτων κατοίκων, συγκέντρωση τους σε στρατόπεδο συγκέντρωσης, εκτελέσεις, αντίποινα των Γερμανών, αντίποινα του ΕΛΑΣ, αντιδράσεις των κατοίκων με ένταξη στα Τάγματα Ασφαλείας. Καμιά φορά οι πληροφορίες που αποδεσμεύονται ξεπερνούν αυτό το χρονολογικό πλαίσιο είτε προς τα πίσω είτε προς τα μπρος. Οι αφηγήσεις είναι «νευρικές», με χρονολογικές παλινδρομήσεις, αναφέρονται σε ονόματα προσώπων που οι ανώνυμοι αφηγητές γνωρίζουν και τους είναι οικεία, αλλά που ο αναγνώστης δεν μπορεί εύκολα να αναγνωρίσει στο νήμα της αφήγησης. Καμία μαρτυρία δεν αναζητεί την εξήγηση των γεγονότων, αλλά καθεμιά της φωτίζει την πρόσληψη του μάρτυρα που υπέστη το γεγονός, αναδεικνύει τον τρόμο και το τραύμα που του προκλήθηκε, τη σκληρότητα των θυτών ή την εκδικητικότητα των θυμάτων. Ο αναγνώστης υποψιάζεται τις αποκρύψεις, την εκ των υστέρων δικαιολόγηση καμιά φορά, την ανάγκη να αποδοθεί δικαιοσύνη για το αίμα που χύθηκε. Αισθάνεται ότι βρίσκεται μπροστά σε μια ψυχαναλυτική αφήγηση που λέει τα τραύματά της, τα ξεχνά, μετά επανέρχεται, ξαφνικά δεν (θέλει να) θυμάται άλλο. Στην άκρη των αφηγήσεων αποκαλύπτονται λεπτομέρειες για τις δομές και τον τρόπο οργάνωσης της μικροκοινωνίας των εν λόγω χωριών, που αναστατώθηκαν από μείζονα γεγονότα, όπως ο πόλεμος, η κατάρρευση των κρατικών δομών και η επακόλουθη έκρηξη της βίας. Μια περίοδο κατά την οποία εις βάρος του πολιτικού επικράτησε το κοινωνικό, δηλαδή τα πάθη των ανθρώπων. Σε καμία περίπτωση το σύνολο του έργου δεν πρέπει να εκληφθεί ως μια συνολική ερμηνεία του εμφυλιακού γεγονότος -το οποίο ωστόσο αποδίδεται υπέροχα στην έντασή του-, αλλά πάντως συνιστά μια πλαστική καταγραφή του κοινωνικού, συχνά απείθαρχου σε μια συνολική ερμηνεία. Και μια μοναδική καταγραφή του συλλογικού τραύματος.

Το «Κόκκινο στην Πράσινη Γραμμή» ιστορεί την προσπάθεια ενός βετεράνου της ΕΛΔΥΚ να «καταλάβει». Είναι επιτυχημένος δικηγόρος, γνωστό τηλεοπτικό πρόσωπο, και αναλαμβάνει την προεδρία ενός σωματείου βετεράνων με σκοπό την αναγνώριση αυτού του πολέμου και την ένταξή του στο σχολικό βιβλίο της Ιστορίας. Εδώ το τραυματικό γεγονός έχει την τιμητική του. Οι βετεράνοι φέρνουν, χρόνια μετά, το τραύμα ενός πολέμου που έχασαν, που δεν κατάλαβαν, που πρόδωσαν οι αξιωματικοί τους και η ηγεσία τους. Χειρότερα, φέρνουν το τραύμα της χρησιμοποίησής τους εναντίον εκείνων που έπρεπε να βοηθήσουν, αφού, όπως φαίνεται, αν και στρατιώτες εγγυήτριας δύναμης, χρησιμοποιούνταν κυρίως εναντίον των μακαριακών και, ίσως, των κομμουνιστών. Η ήττα ήρθε να αποδεσμεύσει όλες αυτές τις αντιφάσεις και να τις εγγράψει ως στίγμα στο σώμα τους. Ο κύριος ήρωας του μυθιστορήματος έχει μάλιστα χάσει και το πόδι του στη μάχη, ένα στοιχείο ακρωτηριασμού που έχει ρόλο στην αφήγηση. Συνολική ερμηνεία του Κυπριακού; Οχι, και ούτε ήταν από τις προθέσεις του συγγραφέα. Αλλά οπωσδήποτε κατάθεση μιας μορφής ακρωτηριασμού των ανθρώπων που βλέπουν να τους κατακρεουργούν διαδοχικά ο στρατός, η κοινωνία που τους έστειλε να πολεμήσουν, και τέλος, η ίδια η Ιστορία. Δεν ξέρω αν η μυθιστορηματική γραφή τούς σώζει εντέλει. Αλλά πάντως τους δίνει τη δυνατότητα να ακουστούν, ιδίως σε μια κοινωνία όπως η ελληνική, που, παρά τα φαινόμενα, ντρέπεται διαρκώς για το παρελθόν της.

Αντικαθιστούν τα ιστορικά μυθιστορήματα την Ιστορία ως επιστήμη, εντέλει; Οχι, ο ιστορικός διατηρεί το προνόμιο των προσεγγίσεών του. Αλλά και αυτά διατηρούν το δικό τους προνόμιο ιστορικής προσέγγισης, που τα καθιστά αναπόσπαστο μέρος του σημερινού πλουραλιστικού πολιτισμού.

* Ο Ν. Ε. Καραπιδάκης είναι καθηγητής Ιστορίας στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Αφιέρωμα: Ιστορικό μυθιστόρημα
Ιστορικό μυθιστόρημα
Η λογοτεχνία και οι άνεμοι της Ιστορίας
Μύθος σε πλαίσιο ιστορικό
Προβληματισμοί σχετικά με τον όρο «ιστορικό μυθιστόρημα»
Το ιστορικό πρόσωπο ως μυθιστορηματικός χαρακτήρας
Η διαχείριση του κενού
Ο συγγραφέας της Ελληνικής Νομαρχίας ως μυθιστορηματικό πρόσωπο
Πολιτική σε βάθος χρόνου είναι η Ιστορία
Απόψεις για το ιστορικό μυθιστόρημα
Οι αρχές του νεότερου ιστορικού μυθιστορήματος
Αρχαία αναδρομή
Ιστορικό ή όχι, πάντως μυθιστόρημα
«Με τα μαθηματικά είμαστε σε κάποιο βαθμό εξοικειωμένοι»
Ιστορικό μυθιστόρημα για παιδιά
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Αφιέρωμα: Ιστορικό μυθιστόρημα
Ιστορικό μυθιστόρημα
Η λογοτεχνία και οι άνεμοι της Ιστορίας
Ιστορικό μυθιστόρημα: μια μόνιμη επικαιρότητα
Μύθος σε πλαίσιο ιστορικό
Προβληματισμοί σχετικά με τον όρο «ιστορικό μυθιστόρημα»
Το ιστορικό πρόσωπο ως μυθιστορηματικός χαρακτήρας
Η διαχείριση του κενού
Ο συγγραφέας της Ελληνικής Νομαρχίας ως μυθιστορηματικό πρόσωπο
Πολιτική σε βάθος χρόνου είναι η Ιστορία
Απόψεις για το ιστορικό μυθιστόρημα
Οι αρχές του νεότερου ιστορικού μυθιστορήματος
Αρχαία αναδρομή
Ιστορικό ή όχι, πάντως μυθιστόρημα
«Με τα μαθηματικά είμαστε σε κάποιο βαθμό εξοικειωμένοι»
Ιστορικό μυθιστόρημα για παιδιά
Κριτική βιβλίου
Παράδοξη ουτοπία
Ονειρικές γυναίκες με ταγέρ
Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ και η διαμάχη για τον ανθρωπισμό και τον ορθό λόγο
Φως πάνω από την αγχόνη
Η ζωή και το έργο του Αγγελου Σικελιανού
Από τις 4:00 στις 6:00
Λουλούδια και τραγούδια
Joe Cocker
Άλλες ειδήσεις
Οι ψυχές των ποιητών