Έντυπη Έκδοση

Μύθος σε πλαίσιο ιστορικό

Ο όρος «ιστορικό μυθιστόρημα» περιέχει μια αντίφαση. Η αναφορά στην Ιστορία, εν μέρει, αναιρεί το μυθικό στοιχείο· την εξάρτηση δηλαδή του πλαισίου και της πλοκής του ιστορήματος από τη φαντασία τού συγγραφέα. Από κει και πέρα ο όρος καλύπτει μια πλειάδα μορφών. Δεν εννοώ, φυσικά, μορφές χαρίσματος του εκάστοτε δημιουργού, αλλά μορφές εμπλοκής της ιστορίας στον ιστορούμενο μύθο.

Θα προτείνω, σαν παράδειγμα, μια τριπλή υποδιαίρεση με στοιχεία ...ερωτικά.

Η πρώτη κατηγορία κινείται στον χώρο του φλερτ. Ο συγγραφέας γοητεύεται από μια ιστορική περίοδο και χωρίς να εμβαθύνει, την περιτριγυρίζει ενθουσιασμένος. Το αποτέλεσμα, συνήθως, περιορίζεται στην αίγλη ενός «μπαλ-μασκέ». Ενός δρώμενου στο οποίο κυριαρχεί η γοητεία της μάσκας· δηλαδή του ψεύτικου. Ας θυμηθούμε τον Ζορό ή τα μυθιστορήματα της βαρόνης Ορκζι (Emmuska Orczy).

Η δεύτερη κατηγορία είναι ερωτική. Ερωτική, όμως, υποθερμικού συζυγικού πάθους. Ο συγγραφέας έχει μελετήσει την περίοδο και τα ιστορικά πρόσωπα αποβλέποντας απλώς σ' ένα αξιόπιστο περίβλημα του μύθου του. Ας πάρουμε, για παράδειγμα, τα μυθιστορήματα του Αλέξανδρου Δουμά (πατέρα), στα οποία κυριαρχεί η δράση σε πειστικό ιστορικό πλαίσιο.

Η τρίτη κατηγορία είναι φορτισμένη με ερωτικό πάθος· που πιστώνεται εδώ στον συγγραφέα. Ως ερωμένη εμφανίζεται η Ιστορία, ενώ τα πρόσωπα του μύθου λειτουργούν ως εκφραστές του πάθους. Ο συγγραφέας δεν ζητάει να χρησιμοποιήσει την Ιστορία, ζητάει, αισθητικά και συγκινησιακά, να την αναστήσει για να την απολαύσει. Ας αποβλέψουμε στον Λέοντα Τολστόι ή στον Σταντάλ· παρ' ημίν, στον Διονύσιο Ρώμα.

Στα νεοελληνικά γράμματα, κατά τον 19ο αιώνα, η πρωτοπορία του ιστορικού μυθιστορήματος ανήκει στο Αιγαίο. Ειδικότερα στον Σμυρνιό Στέφανο Ξένο (Ηρωίδα της Ελληνικής Επαναστάσεως, ήτοι σκηναί εν Ελλάδι από του έτους 1821-1828) και στον Χιώτη Κωνσταντίνο Ράμφο (Κατσαντώνης -1860, Δέσπω της Ηπείρου 1861- κ.λπ.).

Στο Ιόνιο, αντιθέτως, την ίδια εποχή, ακμάζει η ιστοριογραφία. Το ιστορικό μυθιστόρημα εκπροσωπείται κυρίως από τους καθαρευουσιάνικους Κρητικούς Γάμους (1871) του Λευκαδίτη Σπυρίδωνος Ζαμπέλιου. Θα μπορούσε βέβαια να διεκδικήσει πρωτιά, όχι μόνον ιόνια αλλά νεοελληνική, το μυθιστόρημα του ζακυνθινού ιστορικού Ερμάννου Λούντζη Giulia Santelmo (Μάλτα, 1846), αν δεν ήταν γραμμένο... ιταλικά.

Η προσφορά της Επτανήσου στον χώρο του ιστορικού μυθιστορήματος όμως κορυφώνεται αναπάντεχα κατά τον 20ό αιώνα (στο διάστημα 1968-1981), με την έκδοση του Περίπλου του Διονυσίου Ρώμα. Πρόθεση του συγγραφέα υπήρξε: η καλύψη της ιστορικής διαδρομής των Νησιών του Ιονίου από τη βενετοκρατία (ναυμαχία της Ναυπάκτου -1571), μέχρι την Ενωση με το βασίλειο της Ελλάδος (1864). Ο θάνατος ωστόσο, δυστυχώς, διέκοψε τον Περίπλου περί το τέλος του 18ου αιώνα.

Επιχειρώντας μια κάπως ανορθόδοξη προσέγγιση στον Περίπλου, θα επισημάνω τέσσερις ιδιαιτερότητες του ιστορήματος και δύο ιδιαιτερότητες του ιστορήσαντος.

Ιδιαιτερότητες του ιστορήματος

Πρωταγωνιστές του Περίπλου δεν είναι κάποια φυσικά πρόσωπα· πρωταγωνίστρια, ουσιαστική, είναι η έννοια της οικογένειας.

Η οικογένεια Νταβιτσέντσα, για τον Ρώμα, δεν αποτελεί απλώς συνδετικό κρίκο της ιστορικής διαδρομής. Αποτελεί ένα κύτταρο ζωντανό, με αρετές και αδυναμίες, με κοινά χαρακτηριστικά και αποκλίσεις, με ανατάσεις και πεπρωμένες πτώσεις. Ενα ιδιότυπο κύτταρο-σύμβολο της ανθρώπινης εξέλιξης μέσα στον χρόνο και μέσα στις εξελίξεις του χρόνου. Η πρωτοκαθεδρία της οικογένειας αποτελεί την πρώτη ιδιαιτερότητα του Περίπλου.

Δεύτερη ιδιαιτερότητά του: οι παρείσακτοι προβοκάτορες.

Ανάμεσα στους εκάστοτε εκπροσώπους της οικογένειας παρεμβάλλονται μορφές ιστορικές, όπως και άλλες παρείσακτες (πολεμιστές, τυχοδιώκτες, ιατροφιλόσοφοι, καλλιτέχνες, κληρικοί), που λειτουργούν περίπου σαν προβοκάτορες. Σαν εντεταλμένοι του συγγραφέα, προκειμένου να ζωντανέψει την εποχή και τις κοινωνικές της δομές· προκειμένου να εκφράσει τις αντιλήψεις, τις νοοτροπίες, τις φιλοσοφικές ή τις θρησκευτικές ανησυχίες και τις επιστημονικές αναζητήσεις της. Το σύνολο αρχών και συμπεριφορών που, περιληπτικά, ονομάζουμε πολιτισμό.

Οι γυναικείες μορφές του Περίπλου παρουσιάζονται περισσότερο μητριαρχικές, παρά ερωτικές. Κάποιες από αυτές σε ρόλο πρωταγωνίστριας, όχι όμως τόσο στον χώρο του πάθους όσο στον χώρο της οικογενειακής συνοχής και εξέλιξης. Μορφές δυναμικές, ικανές, συχνά αλτρουιστικές. Αξιοθαύμαστες· όμως και κάπως μονόπλευρες. Ποιος θ' αρνηθεί ότι ο διπολισμός της γυναικείας φύσης, πέρα από μητρικός, είναι και ερωτικός; Τρίτη ιδιαιτερότητα του Περίπλου: οι συνεκτικές και προστατευτικές γυναικείες μορφές.

Αντικείμενο του Ρώμα δεν αποτελούν τόσο οι χαρακτήρες, ιστορικοί ή φανταστικοί, όσο το ιστορικό περιβάλλον. Οι ήρωές του έχουν κύριο προορισμό να δώσουν ζωή και κίνηση στο ιστορικό περιβάλλον. Οι παρείσακτοι αντιήρωες, με τη γραφικότητα ή με τη σοφία τους, έχουν προορισμό να το διανθίσουν. Από κει και πέρα, ο συγγραφέας μοιάζει να μη θεωρεί δικό του προορισμό να τους αναλύσει, να τους ψυχογραφήσει, να τους δικαιώσει ή να τους καταδικάσει. Προορισμό του θεωρεί τη γλαφυρή εξιστόρηση του περίπλου της φανταστικής γαλέρας του, στο πέλαγος της ιόνιας Ιστορίας.

Οι καπεταναίοι χαράζουν τη ρότα, τα πληρώματα κωπηλατούν ή σηκώνουν τα πανιά, ενώ στη διάρκεια του ταξιδιού αλλάζουν· χωρίς να πολυαλλάζουν μορφές και χαρακτήρες. Η έννοια του διαχρονικού ταξιδιού αποτελεί την τέταρτη ιδιαιτερότητα του Περίπλου.

Ο Ρώμας είναι ο δημιουργός μιας διεξοδικής νωπογραφίας, που δεν περιορίζεται να μυήσει τον αναγνώστη στην ιστορική εποχή αλλά καταλήγει να τον εισαγάγει· να τον κάνει, με το χάρισμά του, να τη βιώσει. Να βιώσει τις αξίες και τις συμπεριφορές του πολιτισμού της, τις γνώσεις και τις αμφιβολίες της κουλτούρας της, τις προκαταλήψεις, τις αναζητήσεις και τα όνειρά της.

Ιδιαιτερότητες του ιστορήσαντος

Δεν είναι εύκολο να συνοψίσει κανείς τηλεγραφικά τις ιδιαιτερότητες ενός συγγραφέα. Επιχειρώντας το για τον Ρώμα, θα επισημάνω από τη μια τη λογιοσύνη, από την άλλη, τη γοητεία του και στο φόντο, κάποιες, συνήθως έμμεσα εκφρασμένες, προσωπικές θέσεις.

Ο Ρώμας, προικισμένος με πολυεπίπεδη γνώση και οξύτατη κρίση, μας εμφανίζεται ως ετεροχρονισμένος αναγεννησιακός uomo di virtu (=ενάρετος)· ικανός να προσεγγίσει «παν το επιστητόν». Και το κάνει! Στις σελίδες του μυθιστορήματος, ενδεικτικά· στις πολύτιμες σημειώσεις που το συνοδεύουν, διεξοδικά. Πολλές από τις σημειώσεις αυτές αποτελούν επιστημονικές πραγματείες.

Τόσο το μυθιστόρημα όσο οι σημειώσεις ωστόσο χαρακτηρίζονται από ένα γοητευτικό chiaroscuro (=σκιόφως) ορθολογικής σαφήνειας και χιούμορ, που συνθέτει το προσωπικό λογοτεχνικό ύφος του συγγραφέα. Πρωτότυπο, θαυμαστό και μαζί αξιαγάπητο.

Υπάρχει και ισχυρό εγώ, στον Περίπλου· που όμως δεν εκφράζεται σε πρώτο πρόσωπο, αλλά διά στόματος των εντεταλμένων δευτεραγωνιστών ή κομπάρσων του. Ο αναγνώστης διαπιστώνει συχνά την παρέμβαση του συγγραφέα, όχι πια ως ιστορικού, αλλά ως κριτικού «παντός του επιστητού»· φυσικού ή μεταφυσικού. Παρέμβαση άκρως ενδιαφέρουσα και επιθυμητή.

Ο Διονύσιος Ρώμας, με τον Περίπλου του, δημιούργησε ένα πρότυπο ιστορικού μυθιστορήματος σε δύο επίπεδα· γοητευτικό χάρη στο ταλέντό του, αξιοθαύμαστο χάρη στην ανεπανάληπτη προσωπικότητά του.

* Ο Νίκιας Λούντζης είναι συγγραφέας.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Αφιέρωμα: Ιστορικό μυθιστόρημα
Ιστορικό μυθιστόρημα
Η λογοτεχνία και οι άνεμοι της Ιστορίας
Ιστορικό μυθιστόρημα: μια μόνιμη επικαιρότητα
Προβληματισμοί σχετικά με τον όρο «ιστορικό μυθιστόρημα»
Το ιστορικό πρόσωπο ως μυθιστορηματικός χαρακτήρας
Η διαχείριση του κενού
Ο συγγραφέας της Ελληνικής Νομαρχίας ως μυθιστορηματικό πρόσωπο
Πολιτική σε βάθος χρόνου είναι η Ιστορία
Απόψεις για το ιστορικό μυθιστόρημα
Οι αρχές του νεότερου ιστορικού μυθιστορήματος
Αρχαία αναδρομή
Ιστορικό ή όχι, πάντως μυθιστόρημα
«Με τα μαθηματικά είμαστε σε κάποιο βαθμό εξοικειωμένοι»
Ιστορικό μυθιστόρημα για παιδιά
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Αφιέρωμα: Ιστορικό μυθιστόρημα
Ιστορικό μυθιστόρημα
Η λογοτεχνία και οι άνεμοι της Ιστορίας
Ιστορικό μυθιστόρημα: μια μόνιμη επικαιρότητα
Μύθος σε πλαίσιο ιστορικό
Προβληματισμοί σχετικά με τον όρο «ιστορικό μυθιστόρημα»
Το ιστορικό πρόσωπο ως μυθιστορηματικός χαρακτήρας
Η διαχείριση του κενού
Ο συγγραφέας της Ελληνικής Νομαρχίας ως μυθιστορηματικό πρόσωπο
Πολιτική σε βάθος χρόνου είναι η Ιστορία
Απόψεις για το ιστορικό μυθιστόρημα
Οι αρχές του νεότερου ιστορικού μυθιστορήματος
Αρχαία αναδρομή
Ιστορικό ή όχι, πάντως μυθιστόρημα
«Με τα μαθηματικά είμαστε σε κάποιο βαθμό εξοικειωμένοι»
Ιστορικό μυθιστόρημα για παιδιά
Κριτική βιβλίου
Παράδοξη ουτοπία
Ονειρικές γυναίκες με ταγέρ
Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ και η διαμάχη για τον ανθρωπισμό και τον ορθό λόγο
Φως πάνω από την αγχόνη
Η ζωή και το έργο του Αγγελου Σικελιανού
Από τις 4:00 στις 6:00
Λουλούδια και τραγούδια
Joe Cocker
Άλλες ειδήσεις
Οι ψυχές των ποιητών