Έντυπη Έκδοση

Το ιστορικό πρόσωπο ως μυθιστορηματικός χαρακτήρας

Στον Πρόλογο του βιβλίου της Δοκίμια για το ιστορικό μυθιστόρημα η Τζίνα Πολίτη συνέδεε την άνθηση του είδους της «ιστορικής βιογραφίας» με την εκ νέου επικράτηση του «ατομοκεντρισμού» και των προτύπων της κοινωνικής επιτυχίας που προβάλλονται μέσω του περίφημου star system.

Αλλά η ιδεολογία της ατομικότητας είναι πιθανόν να σχετίζεται εξίσου άμεσα και με την «αναβίωση» του ιστορικού μυθιστορήματος, καθώς η ίδια ιδεολογία είχε εμπνεύσει τις απαρχές τού ρεαλιστικού μυθιστορήματος - εξέλιξης, κατά πολλούς, του ιστορικού ομόλογού του. Ετσι, μπορεί το κατά Scott ιστορικό μυθιστόρημα να έφερε στο προσκήνιο «τον κοινό άνθρωπο ως τον ήρωα της Ιστορίας», αλλά τόσο αυτός ο τελευταίος όσο και η συνύπαρξή του με τους μεγάλους άνδρες της Ιστορίας κρατούν το «καθιερωμένο ιστορικό μυθιστόρημα» δεμένο στο άρμα της αναπαράστασης της ατομικής πραγμάτωσης.

Ποια είναι όμως η συγκεκριμένη συνθήκη βάσει της οποίας εντάσσονται τα ιστορικά πρόσωπα σε ένα μυθοπλασμένο σύμπαν; Κατ' αρχάς, υπάρχει τέτοια συνθήκη; Οι μελέτες που μέχρι τώρα έχουν ασχοληθεί με το ιστορικό μυθιστόρημα και τα ιστορικά πρόσωπα στη λογοτεχνία δεν μας πληροφορούν, παρά πολύ γενικά, για τους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους αυτά τα τελευταία επενδύονται, καθοδηγούνται και εντέλει χρίζονται λογοτεχνικοί ήρωες από τον συγγραφέα.

Τα ιστορικά πρόσωπα εντάσσονται στο μυθοπλαστικό σύμπαν ενός ρεαλιστικού μυθιστορήματος κάτω από ένα ειδικό καθεστώς, το οποίο κατά ένα μεγάλο μέρος του είναι αληθολογικό και κατά το υπόλοιπο πλασματικό, αλλά το ιστορικό πρόσωπο ως όλον συνυπάρχει με τους χαρακτήρες τού εκάστοτε μυθιστορήματος στη βάση μιας, φαινομενικής τουλάχιστον, ισοτιμίας. Νομιμοποιούμαστε, λοιπόν, να χρησιμοποιήσουμε τις κατηγοριοποιήσεις που υπάρχουν για τους μυθοπλασμένους χαρακτήρες και να επιχειρήσουμε να εντάξουμε εκεί και τους ιστορικούς. Για αυτόν το σκοπό επιλέγουμε εδώ τη σύνθετη τυπολογία του Βαγγέλη Αθανασόπουλου, όπως αυτή έχει διατυπωθεί στο βιβλίο του Οι ιστορίες του κόσμου. Τρόποι της γραφής και της ανάγνωσης του οράματος.

Αντιμετωπίζοντας το θέμα του και οντολογικά, ο Αθανασόπουλος θεωρεί πως τα φανταστικά πρόσωπα των μυθιστορημάτων, «που κατορθώνουν να γίνουν το ίδιο ή και περισσότερο αξιομνημόνευτα από τα σημαντικά ιστορικά πρόσωπα», έρχονται από, και ξαναγυρίζουν σε έναν άγνωστο χώρο ή κατάσταση, «που βρίσκεται ανάμεσα ή πέρα από τις δύο ακραίες καταστάσεις της ύπαρξης: τη ζωή και τον θάνατο». Το συγκεκριμένο σχόλιο, ωστόσο, δεν θα μπορούσε να ισχύσει για τα ιστορικά πρόσωπα, εκτός αν διαχωρίσουμε εντελώς την ύπαρξή τους μέσα στο βιβλίο από εκείνην έξω από αυτό. Επίσης, ο Αθανασόπουλος κάνει ρητή διάκριση μεταξύ των όρων «χαρακτήρες» και «πρόσωπα», λέγοντας πως: «Αυτά λοιπόν τα φανταστικά πρόσωπα που κινούνται μέσα σε ένα μυθιστόρημα, τα οποία ονομάζουμε μυθιστορηματικούς χαρακτήρες και όχι πρόσωπα, καλούμεθα να εξετάσουμε όχι ως πρόσωπα, αλλά ως πυρήνες της μυθοπλασίας». Με παρόμοιο τρόπο, λοιπόν, καλούμαστε να εξετάσουμε και τις ιστορικές προσωπικότητες, βασιζόμενοι σε ό,τι μας λέει ο συγγραφέας γι' αυτές μέσω του αφηγητή, μέσω των ίδιων ή των άλλων χαρακτήρων. Είναι, όμως, αμφίβολο αν όντως μπορεί να κατορθωθεί απολύτως κάτι τέτοιο, μιας και ο αναγνώστης είναι πολύ πιθανόν να έχει τις δικές του πληροφορίες και εκτιμήσεις για τα ιστορικά πρόσωπα. Με δεδομένο, ωστόσο, ότι ο συγγραφέας έχει μείνει πιστός στην ιστορική ακρίβεια, οι μεγάλες σχετικές διαφωνίες θα μπορούσαν να αποφευχθούν.

Ως προς τους βασικούς τύπους χαρακτήρων, τώρα, βάσει συγκεκριμένων κριτηρίων:

Ως προς τη λειτουργία που επιτελούν μέσα στην ιστορία ενός μυθιστορήματος, οι μυθιστορηματικοί χαρακτήρες διακρίνονται σε πρωτεύοντες και δευτερεύοντες. Τα ιστορικά πρόσωπα θα έπρεπε να τοποθετηθούν, λοιπόν, όσον αφορά τα ρεαλιστικά μυθιστορήματα, στους δευτερεύοντες. Και καθώς οι δευτερεύοντες διακρίνονται σε πέντε διαφορετικούς τύπους, ανάλογα με την κλιμάκωση στη σημασία της λειτουργίας τους, τα ιστορικά πρόσωπα θα μπορούσαν να τοποθετηθούν στον «πληροφοριακό» τύπο, ο οποίος «γίνεται αγωγός πληροφοριών, οι οποίες δεν είναι δυνατό να δοθούν με άλλον τρόπο χωρίς να κλονιστεί η αληθοφάνεια»· στη συγκεκριμένη περίπτωση, μάλιστα, οι εν λόγω πληροφορίες πιθανότατα αφορούν ιστορικά γεγονότα ή γεγονότα ιδιωτικής φύσεως σχετικά με τα ιστορικά πρόσωπα, και δεν θα ήταν δυνατόν να ανακοινωθούν παρά μόνο μέσω της παρουσίας αυτών των προσώπων.

Ως προς τον τρόπο παρουσίασής τους από τον συγγραφέα, οι χαρακτήρες διακρίνονται σε δύο βασικούς τύπους: στους «επίπεδους» ή «δισδιάστατους» και στους «σφαιρικούς» ή «πολυδιάστατους» (η γνωστή διάκριση του Ε. Μ. Forster). Εδώ οι ιστορικές προσωπικότητες θα έπρεπε να τοποθετηθούν στην πρώτη κατηγορία, καθώς η παρουσία τους μέσα στο μυθιστόρημα στρέφεται γύρω από την ιδιότητά τους ακριβώς ως ιστορικών προσώπων - πρωταγωνιστών κάποιων συγκεκριμένων γεγονότων. Ωστόσο, αυτό καθόλου δεν προεξοφλεί ότι δεν θα υπάρχουν «πολλές εξατομικευτικές λεπτομέρειες», ιδιαίτερα αν ο συγγραφέας έχει αποφασίσει να αναπαραστήσει τη δεδομένη ιστορική μορφή διά των μεθόδων της βιογραφικής τέχνης.

Ως προς τον βαθμό της αλλαγής που παρουσιάζουν κατά τη διάρκεια της ιστορίας, τα ιστορικά πρόσωπα θα πρέπει να θεωρηθούν ως «στατικά» και όχι ως «εξελισσόμενα», από τη στιγμή που δεν βρίσκονται στον πυρήνα της δράσης τού μυθιστορήματος, αλλά είναι προορισμένα για έναν ρόλο συμπληρωματικό.

Αν, τελικά, δεχτούμε ότι η ολοκληρωμένη εξέταση των ιστορικών προσώπων, όπως και των υπόλοιπων χαρακτήρων που εντάσσονται στο πλασματικό σύμπαν ενός μυθιστορήματος, είναι δυνατή μόνο μέσα στο πλέγμα των σχέσεων όλων των χαρακτήρων ενός μυθιστορήματος και αν, επιπλέον, συμφωνήσουμε, αφ' ενός, με τον Collinwood, ότι «η ιστορική γνώση έχει να κάνει με την επανενεργοποίηση του παρελθόντος» και, αφ' ετέρου, με τον Ricoeur, ότι «τα γεγονότα αρχίζουν να εξηγούνται όταν αυτά μετασχηματίζονται μέσα σε μια ιστορία μέσω της ένταξης και οργάνωσής τους σε πλοκή», τότε πρέπει να θεωρήσουμε ότι η ένταξη ιστορικών προσώπων σε μια μυθιστορηματική πλοκή συμβάλλει, στον βαθμό που η όλη διαδικασία είναι έντιμη, στην καλύτερη κατανόηση τόσο των ιστορικών προσώπων όσο και των ιστορικών γεγονότων, πάντα, βέβαια, μέσω των αναπόφευκτων αφηγηματικών χειρισμών του συγγραφέα.

* Η Σταυρούλα Γ. Τσούπρου είναι δρ Φιλολογίας.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Αφιέρωμα: Ιστορικό μυθιστόρημα
Ιστορικό μυθιστόρημα
Η λογοτεχνία και οι άνεμοι της Ιστορίας
Ιστορικό μυθιστόρημα: μια μόνιμη επικαιρότητα
Μύθος σε πλαίσιο ιστορικό
Προβληματισμοί σχετικά με τον όρο «ιστορικό μυθιστόρημα»
Η διαχείριση του κενού
Ο συγγραφέας της Ελληνικής Νομαρχίας ως μυθιστορηματικό πρόσωπο
Πολιτική σε βάθος χρόνου είναι η Ιστορία
Απόψεις για το ιστορικό μυθιστόρημα
Οι αρχές του νεότερου ιστορικού μυθιστορήματος
Αρχαία αναδρομή
Ιστορικό ή όχι, πάντως μυθιστόρημα
«Με τα μαθηματικά είμαστε σε κάποιο βαθμό εξοικειωμένοι»
Ιστορικό μυθιστόρημα για παιδιά
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Αφιέρωμα: Ιστορικό μυθιστόρημα
Ιστορικό μυθιστόρημα
Η λογοτεχνία και οι άνεμοι της Ιστορίας
Ιστορικό μυθιστόρημα: μια μόνιμη επικαιρότητα
Μύθος σε πλαίσιο ιστορικό
Προβληματισμοί σχετικά με τον όρο «ιστορικό μυθιστόρημα»
Το ιστορικό πρόσωπο ως μυθιστορηματικός χαρακτήρας
Η διαχείριση του κενού
Ο συγγραφέας της Ελληνικής Νομαρχίας ως μυθιστορηματικό πρόσωπο
Πολιτική σε βάθος χρόνου είναι η Ιστορία
Απόψεις για το ιστορικό μυθιστόρημα
Οι αρχές του νεότερου ιστορικού μυθιστορήματος
Αρχαία αναδρομή
Ιστορικό ή όχι, πάντως μυθιστόρημα
«Με τα μαθηματικά είμαστε σε κάποιο βαθμό εξοικειωμένοι»
Ιστορικό μυθιστόρημα για παιδιά
Κριτική βιβλίου
Παράδοξη ουτοπία
Ονειρικές γυναίκες με ταγέρ
Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ και η διαμάχη για τον ανθρωπισμό και τον ορθό λόγο
Φως πάνω από την αγχόνη
Η ζωή και το έργο του Αγγελου Σικελιανού
Από τις 4:00 στις 6:00
Λουλούδια και τραγούδια
Joe Cocker
Άλλες ειδήσεις
Οι ψυχές των ποιητών