Έντυπη Έκδοση

Η διαχείριση του κενού

Οταν τελειώνει την αφήγησή του για την καταστροφή του περσικού στόλου στη Σαλαμίνα, ο αγγελιαφόρος των Περσών (στ. 429-432) -η τραγωδία αυτή είναι η μόνη που διαχειρίζεται ιστορικό υλικό- λέει στην εμβρόντητη Ατοσσα, «Βασίλισσα, ακόμη κι αν είχα δέκα μέρες για να σου εκθέτω τα γεγονότα (στοιχηγοροίην), πάλι η ιστορία μου θα έμενε λειψή.

Να ξέρεις όμως πως, ώς σήμερα τουλάχιστον, δεν αφανίστηκαν τόσο πολλοί άνθρωποι μέσα σε μία μόνο μέρα». Αυτή η (ενδοκειμενική) αφηγηματολογική διαπίστωση ορίζει, όπως πιστεύω, και μάλιστα με τον καλύτερο τρόπο, τη συγγραφική συνείδηση του Αισχύλου, καθώς γνωρίζει ότι ανάμεσα στα ιστορικά συμβάντα και στην αφήγησή τους υπάρχει ένα κενό, ένα χάσμα που είναι αδύνατο να γεφυρωθεί. Αλλά ακριβώς σ' αυτό το αγεφύρωτο χάσμα, ή, μάλλον ακριβώς μέσα σε αυτό το κενό, μπορεί ο ποιητής/συγγραφέας και δημιουργεί τη δική του «ιστορία». Εδώ σπέρνει και θερίζει ο αφηγητής και εδώ συντελείται η νέα πραγματικότητα, η νέα «κατάσταση πραγμάτων», δηλαδή η μόνη «αληθής ιστορία», η ιδιοτελής, «στρεβλή» έκθεση των συμβάντων. Σε αυτό το χάος εκκολάπτεται με παντοίους τρόπους και γεννιέται με ποικίλα τεχνάσματα η νέα ιστορική πραγματικότητα, είτε έχει τη μορφή ενός μυθιστορήματος είτε προσδιορίζεται ως «αντικειμενική», «επιστημονική» εκδοχή του ιστορικού συμβάντος.

Ο όρος «ιστορικό μυθιστόρημα» δεν σημαίνει τίποτε για μένα, αποτελεί απλώς μια γραμματολογική σύμβαση, καθώς και ο ιστορικός μυθ-ιστορεί και ο μυθιστοριογράφος ιστορεί. Αλλωστε ο κατεξοχήν ιστορικός της αρχαιότητας, ο Θουκυδίδης, «μυθιστόρημα» φαίνεται νά έγραψε (πβ. F.Μ. Conford Thucidides mythistoricus), και ο Κ. Π. Καβάφης δήλωνε: «Εγώ είμαι ποιητής ιστορικός», εννοώντας, προφανώς, πως τα ποιήματά του τοποθετημένα σε μια σειρά μπορούσαν να αναγνωσθούν και ως Ιστορία. Υπό την έννοια αυτή κάθε μυθιστόρημα είναι και «ιστορικό» καθώς κάθε μικρο-ιστορία, κάθε αφήγηση, μυθιστορηματικής φύσεως ή μη, δεν μπορεί να εννοηθεί έξω από τον χρόνο. Τα μυθιστορήματα, «ιστορικά» και μη, αποτελούν άλλοθι για να ειπωθεί κάτι άλλο που υπερβαίνει τις όποιες χρονολογήσεις, την όποια ιστορική περίοδο μέσα στην οποία στήνεται η υπόθεση του μυθιστορήματος. Τα διαβόητα «ιστορικά μυθιστορήματα» που εμφανίστηκαν στην Ελλάδα στα μέσα του 19ου αιώνα (ακολουθώντας και την ευρωπαϊκή μόδα), με θέματα αντλημένα από το Βυζάντιο, την Τουρκοκρατία ή την Επανάσταση, υπηρετούσαν ανάγκες της εποχής (ιδεολογικές, κοινωνικές κ.λπ). Ανάλογες περιπτώσεις έχουμε και σε νεότερες εποχές. Ακόμη και σήμερα δεν είναι λίγοι οι συγγραφείς που καταφεύγουν στο μακρινό παρελθόν προκειμένου να προβάλουν με μεγαλύτερη άνεση θέματα που αν τα τοποθετούσαν στο παρόν, θα τους ήταν πολύ δύσκολο να τα χειρισθούν. Συχνά το «θέμα» και κατ' επέκταση ο δραματικός χρόνος ενός μυθιστορήματος αρκούν να «παραμυθιάσουν», όχι μόνο τον αναγνώστη, αλλά και τον κριτικό...Είναι κακό αυτό; Προφανώς όχι. Ολα είναι επιτρεπτά και νόμιμα στη λογοτεχνία. Αλλά η διαφορά ανάμεσα στα ατέρμονα και έκκεντρα Κύκλια Επη και στην ιδιοφυή συσφαίρωση της Ιλιάδας καθορίζει εν πολλοίς τα πράγματα. Το περιεχόμενο μιας οποιασδήποτε εφημερίδας συνιστά από μόνο του ένα ενδιαφέρον αφήγημα, αλλά δεν είναι έργο λογοτεχνικής επίνοιας.

Επανερχόμενοι σε αυτά τα «ιστορικά» μυθιστορήματα, μπορούμε να γενικεύσουμε και να πούμε πως στη λογοτεχνία τίποτε δεν είναι άχρηστο τελικά. Ετσι αυτά τα κείμενα «συνέβαλλαν» κατά κάποιον τρόπο στην ιστορία της λογοτεχνίας μας, καθώς «προκάλεσαν» την αντικομφορμιστική Πάππισα Ιωάννα (1866), όπως αντίστοιχα είχε συμβεί με τον Δον Κιχώτη. Ο Ροΐδης δεν συνέθεσε απλώς ένα «τέλειο» ιστορικό μυθιστόρημα, αλλά πέτυχε εν ταυτώ «μια ολοκληρωτική διακωμώδηση των ιστορικών μυθιστορημάτων» (Mario Vitti, Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, 231). Τα αριστουργηματικά μυθιστορήματα της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας (όπου και η ρωσική) δεν είναι «ιστορικά» -αποτελούν τα τοξικά απόβλητα της Ιστορίας, καθώς διαχειρίζονται το κενό της. Θα λέγαμε μάλιστα πως αποτελούν λαμπρά κεφάλαια της ευρωπαϊκής ιστορίας, όπως λ.χ. οι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι, το σεφερικό Μυθιστόρημα, το Αξιον Εστί του Ελύτη, η Γραγκάντα του Ρίτσου, ο Λοιμός του Φραγκιά και το Κιβώτιο του Αλεξάνδρου είναι μερικά κεφάλαια της Ιστορίας μας, απείρως ανώτερα από τα κακογραμμένα σχολικά εγχειρίδια. Η ιστορία ενός λαού δεν γράφεται από τους ιστορικούς -συντάσσεται από τη λογοτεχνία του λαού.

Δεν υπάρχει κάποιος προφανής λόγος να αναφερθώ λεπτομερώς στον τρόπο με τον οποίο διαχειρίζομαι την ιστορική ύλη στα μυθιστορήματά μου. Απλώς καθώς αισθάνομαι ότι είμαι κι εγώ «μιασμένος» και «μολυσμένος» από την Ιστορία, μπορώ να υποστηρίξω πως τα κείμενά μου είναι αποτέλεσμα αυτής της μόλυνσης. Ετσι, λ.χ., στην Ιστορία (1980) τα πράγματα εκτίθενται με τέτοιον τρόπο ώστε να γίνεται σαφές (όπως ελπίζω) ότι η ανορθοδοξία της αφήγησης συνιστά ένδειξη για την ανορθοδοξία του ιστορικού και προσωπικού βίου. Το γεγονός ότι για χρόνια πολλοί θεωρούσαν πως ήμουν καθηγητής της Ιστορίας, ιστορικός δηλ., επειδή είχα γράψει ένα βίβλιο με τον τίτλο «Ιστορία», μου παρείχε μια σχετική ασφάλεια κι ένα άλλοθι για τη λογοτεχνική μου ιδιότητα. Η απάτη αποκαλύφθηκε με τον καιρό. Στο Ανωφελές Διήγημα (1993), όπως δηλώνει και ο καταγόμενος από τον Πολύβιο τίτλος, ο τρόπος με τον οποίο το βιβλίο (όχι εγώ) διαχειρίζεται ανωφέλευτα το υλικό του, δηλαδή τα τραγικά συμβάντα στο ΙΤΕ Ηρακλείου, τέλος της δεκαετίας του '80, μου κόστισε αρκετά καθώς διάφοροι έκριναν ότι δεν υπήρξα όσο θα έπρεπε καταδικαστικός για τον μεταπτυχιακό φονιά. Αλλά αν ο μελλοντικός ερευνητής εκείνων των συμβάντων θέλει να βρει τι όντως κρύβεται στον πάτο της εικόνας, εκεί, πιστεύω, στο Ανωφελές Διήγημα μάλλον θα καταφύγει, και όχι σε όσα γράφτηκαν στις εφημερίδες. Τέλος, είναι προφανές γιατί Ο παππούς μου και το Κακό (2005) αυτοχαρακτηρίζεται «ένα ιστορικό μυθιστόρημα» -για να ανακουφιστούν αναγνώστες και, κυρίως, κριτικοί ότι κι εγώ ακολουθώ τη μόδα...

Ας επιστρέψω στον λόγο άλλων και συγκεκριμένα ας θυμίσω τι γράφει ο Ελύτης (Αναφορά στον Ανδρέα Εμπείρικο) για την «ανυπόφορη» πεζογραφία: «Αν ζητούσα κάτι από την πεζογραφία (για να μπορέσω να την ανεχθώ) στα χρόνια της νεότητάς μου, ήταν η διάλυση στα εξ ων συνετέθη της πραγματικότητας και η επανασύνδεσή της επάνω σε μια βάση όπου ο χρόνος και η αιτιότητα να μη διατηρούν πλέον καμιάν ισχύ. Το τηγάνι ναι· αλλά όχι για να τηγανίζεις. Που σημαίνει: οι σχέσεις των ανθρώπων ναι· η οργάνωση της πολιτείας ναι· ο έρωτας ναι· αλλά όχι πάλι και πάλι ανάμεσα στις δαγκάνες του δέοντος και του ωφελίμου...».

* Ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης είναι καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, συγγραφέας.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Αφιέρωμα: Ιστορικό μυθιστόρημα
Ιστορικό μυθιστόρημα
Η λογοτεχνία και οι άνεμοι της Ιστορίας
Ιστορικό μυθιστόρημα: μια μόνιμη επικαιρότητα
Μύθος σε πλαίσιο ιστορικό
Προβληματισμοί σχετικά με τον όρο «ιστορικό μυθιστόρημα»
Το ιστορικό πρόσωπο ως μυθιστορηματικός χαρακτήρας
Ο συγγραφέας της Ελληνικής Νομαρχίας ως μυθιστορηματικό πρόσωπο
Πολιτική σε βάθος χρόνου είναι η Ιστορία
Απόψεις για το ιστορικό μυθιστόρημα
Οι αρχές του νεότερου ιστορικού μυθιστορήματος
Αρχαία αναδρομή
Ιστορικό ή όχι, πάντως μυθιστόρημα
«Με τα μαθηματικά είμαστε σε κάποιο βαθμό εξοικειωμένοι»
Ιστορικό μυθιστόρημα για παιδιά
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Αφιέρωμα: Ιστορικό μυθιστόρημα
Ιστορικό μυθιστόρημα
Η λογοτεχνία και οι άνεμοι της Ιστορίας
Ιστορικό μυθιστόρημα: μια μόνιμη επικαιρότητα
Μύθος σε πλαίσιο ιστορικό
Προβληματισμοί σχετικά με τον όρο «ιστορικό μυθιστόρημα»
Το ιστορικό πρόσωπο ως μυθιστορηματικός χαρακτήρας
Η διαχείριση του κενού
Ο συγγραφέας της Ελληνικής Νομαρχίας ως μυθιστορηματικό πρόσωπο
Πολιτική σε βάθος χρόνου είναι η Ιστορία
Απόψεις για το ιστορικό μυθιστόρημα
Οι αρχές του νεότερου ιστορικού μυθιστορήματος
Αρχαία αναδρομή
Ιστορικό ή όχι, πάντως μυθιστόρημα
«Με τα μαθηματικά είμαστε σε κάποιο βαθμό εξοικειωμένοι»
Ιστορικό μυθιστόρημα για παιδιά
Κριτική βιβλίου
Παράδοξη ουτοπία
Ονειρικές γυναίκες με ταγέρ
Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ και η διαμάχη για τον ανθρωπισμό και τον ορθό λόγο
Φως πάνω από την αγχόνη
Η ζωή και το έργο του Αγγελου Σικελιανού
Από τις 4:00 στις 6:00
Λουλούδια και τραγούδια
Joe Cocker
Άλλες ειδήσεις
Οι ψυχές των ποιητών