Έντυπη Έκδοση

Φαντάσου και αρκεί

Ο συγγραφέας της Ελληνικής Νομαρχίας ως μυθιστορηματικό πρόσωπο

ΣΤΗ ΜΑΚΡΑ λίστα των ονομάτων που έχουν προταθεί κατά καιρούς ως πιθανοί συντάκτες της Ελληνικής Νομαρχίας ήτοι λόγος περί ελευθερίας, δημοσιευμένης το 1806 στην Ιταλία, έχουν πρόσφατα προστεθεί άλλα δύο· δεν εμφανίζονται όμως σε μελέτες ιστορικών ή φιλολόγων για το σημαντικό αυτό κείμενο πολιτικής θεωρίας του νεοελληνικού Διαφωτισμού, αλλά σε δύο μυθιστορήματα της τελευταίας δεκαετίας, στο Ρολόι της σκιάς του Θωμά Σκάσση (2004) και στην Αηδονόπιτα του Ισίδωρου Ζουργού (2008).

ΤΑ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΑ αυτά, που εκφράζουν την ισχυρή πλέον τάση της σύγχρονης ελληνικής πεζογραφίας να συνδιαλέγεται με την Ιστορία, αν και συγκλίνουν σε αρκετά σημεία (χρήση ημερολογιακής γραφής, εμφανής διακειμενικότητα, εστίαση του πρώτου κυρίως στην προεπαναστατική περίοδο και του δεύτερου στα χρόνια της επανάστασης, αποφυγή εθνοκεντρισμού, βασικοί ήρωες δυτικοί ή δυτικοτραφέντες), παρουσιάζουν ουσιαστικές διαφορές που οφείλονται στο ότι Η αηδονόπιτα είναι ένα κλασικότροπο, ενώ Το ρολόι της σκιάς ένα μεταμοντέρνο μυθιστόρημα. Είναι χαρακτηριστικό ότι, όσον αφορά την ταυτότητα του συγγραφέα της Νομαρχίας, ο Ζουργός σχολιάζει το εγχείρημά του στο παρακείμενο (στο «σημείωμα του συγγραφέα»), ενώ ο αφηγητής του Σκάσση στο ίδιο το κείμενο.

ΚΑΙ ΟΙ ΔΥΟ συγγραφείς, πάντως, είναι γνώστες της σχετικής βιβλιογραφίας για τον άγνωστο συντάκτη της Νομαρχίας και λαμβάνουν υπόψη τους τα επιμέρους συμπεράσματα των ερευνών. Ιδιαίτερα ο Ζουργός, που επινοεί μια πλήρη βιογραφία για τον Παναγιώτη Δέλιο, ένα από τα κύρια πρόσωπα της Αηδονόπιτας: γραμματικός ενός Θεσσαλονικιού εμπόρου στις δύσκολες μέρες του 1821, μορφωμένος και πολύγλωσσος, εύστροφος και διπλωμάτης, Φιλικός, ντυμένος «φράγκικα», αλλόκοτος και μοναχικός, λιγομίλητος όποτε δεν εκφωνεί παθιασμένους επαναστατικούς λόγους, γύρω στα 50, ψηλόλιγνος με μαύρα μάτια.

ΜΕΤΑ τον θάνατό του γίνεται γνωστό και το παρελθόν του: μαθητής του Αθανάσιου Ψαλίδα στα Γιάννενα, ζει στις ελληνικές παροικίες, γράφει ένα επικίνδυνο, επαναστατικό, ανυπόγραφο βιβλίο, του οποίου σκόρπισε τα αντίτυπα μετά την τραγική προσωπική του ιστορία (θάνατος της εγκύου γυναίκας του). Συνδυάζοντας στοιχεία πραγματικά (και απορίες των ερευνητών, όπως τα ελάχιστα αντίτυπα της Νομαρχίας ή η μη διεκδίκηση της πατρότητάς της) και πλασματικά, ο Ζουργός επιχειρεί να συνθέσει έναν ολοκληρωμένο βίο για τον ήρωά του, δείχνοντας έτσι την προσκόλλησή του σε ένα μοντέλο μυθιστορήματος όπου όλα εξηγούνται. Αν σε κάποιες σκηνές η σκιαγράφηση του Παναγιώτη είναι επιτυχημένη (στο ξαναβάπτισμα, για παράδειγμα, της μιασμένης Λαζαρίνας, όπου αξιοποιούνται λογοτεχνικά κάποια στοιχεία της Νομαρχίας όπως η κριτική στην Εκκλησία και η ακλόνητη πίστη στη λογική), η εμπλοκή του στις οικογενειακές υποθέσεις του εμπόρου δεν είναι μυθιστορηματικά πειστική. Υστερα από μια πολυκύμαντη ζωή ανάμεσα στη δράση και την αδράνεια, την εγρήγορση και τη λήθη, ο Παναγιώτης αποσύρεται από την Ιστορία και μοιάζει να απορροφάται από τη μυθοπλασία, κινώντας τα νήματα της ζωής των πλασματικών χαρακτήρων (σχεδιάζει έναν γάμο και την πορεία προς έναν ανύπαρκτο θησαυρό). Ο άδοξος θάνατός του στο μέσο της πλοκής φέρνει και την τελική λήθη του προσώπου.

ΑΝ στην Αηδονόπιτα η ιστορία του Παναγιώτη δίνεται μέσα από την προοπτική του Αμερικανού Γκάμπριελ κι ολόκληρο το κείμενο διαποτίζεται από τον ρομαντισμό του, το Ρολόι της σκιάς σημαίνει περισσότερο τις ώρες του Διαφωτισμού. Επιπλέον, ο Σκάσσης αποφεύγει τη δραματοποίηση καθώς τα πρόσωπα του παρελθόντος σχηματίζονται μέσα από τις γραπτές πηγές και τον σχολιασμό του αφηγητή. Ετσι η Νομαρχία αποτελεί ένα από τα πολλά κείμενα (ιδιωτικά έγγραφα και ιστορικά ντοκουμέντα) που ο συγγραφέας αγκιστρώνει πάνω στην αρχικά κενή φιγούρα του ήρωά του Τζώρτζη Καρβούνη, ώστε ο χαρακτήρας αυτός να πάρει σταδιακά μορφή. Κυθηραίος αριστοκρατικής καταγωγής και προοδευτικός, σπουδαγμένος στην Πάδοβα, γλωσσομαθής πρόξενος της Αγγλίας και της Γαλλίας, φορέας διαφωτιστικών ιδεών, ο Καρβούνης προβάλλεται ως πιθανός συγγραφέας του ανώνυμου κειμένου.

ΠΡΟΕΙΔΟΠΟΙΗΜΕΝΟΣ για το «αδύνατον του εγχειρήματος», ο αφηγητής αποφασίζει εντούτοις να προικίσει με ένα όνομα -χωρίς πρόσωπο ή σώμα- το ανώνυμο έργο. Η ταύτιση συνάγεται από τη συγγένεια των ιδεών της Νομαρχίας με αυτές του Καρβούνη· η εικόνα του υπονοούμενου συγγραφέα που σχηματίζεται μέσα από επιλεγμένα αποσπάσματα της Νομαρχίας μοιάζει συμβατή με τον βίο και την πολιτεία που ο αφηγητής στο Ρολόι έχει επινοήσει για τον ήρωά του. Βέβαια, η προίκα του ονόματος μοιάζει εκ των προτέρων υπονομευμένη: το όνομα Καρβούνης είναι πλασματικό (αν και το πρόσωπο πραγματικό), ενώ στο τέλος δηλώνεται ότι οι πηγές που χρησιμοποιήθηκαν ήταν παραποιημένες. Ομως, αυτό που ενδιαφέρει πρωτίστως τον αφηγητή του Σκάσση είναι ο κόσμος των ιδεών και των κειμένων· και μέσα σ' αυτόν ο Καρβούνης θα μπορούσε να έχει γράψει τη Νομαρχία.

ΟΙ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΙΚΕΣ προτάσεις για τον συγγραφέα της Νομαρχίας που αναδύονται μέσα από ένα κενό της ιστορικοφιλολογικής έρευνας, όσο διαφορετικές κι αν είναι (ο Ζουργός εξασφαλίζοντας την αληθοφάνεια διεκδικεί την ελευθερία της μυθοπλασίας, ενώ ο Σκάσσης αποφεύγοντας τη μυθοπλασία επιχειρεί τη βαθύτερη κατανόηση της προεπαναστατικής εποχής), καταδεικνύουν ότι οι σύγχρονες ιστορικές μυθοπλασίες δεν είναι δυνατές χωρίς τη μεσολάβηση άλλων κειμένων - τα οποία καταλαμβάνουν ίσως τη θέση των ιστορικών προσώπων, η παρουσία των οποίων συνιστούσε παλαιότερα κανόνα των ιστορικών μυθιστορημάτων. Στην περίπτωσή μας, έναν ανώνυμο κείμενο ταξιδεύει μέσα σε άλλα κείμενα, ζητώντας συγγραφέα.

* Η Μαρίνα Αρετάκη είναι δρ Νεοελληνικής Φιλολογίας.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Αφιέρωμα: Ιστορικό μυθιστόρημα
Ιστορικό μυθιστόρημα
Η λογοτεχνία και οι άνεμοι της Ιστορίας
Ιστορικό μυθιστόρημα: μια μόνιμη επικαιρότητα
Μύθος σε πλαίσιο ιστορικό
Προβληματισμοί σχετικά με τον όρο «ιστορικό μυθιστόρημα»
Το ιστορικό πρόσωπο ως μυθιστορηματικός χαρακτήρας
Η διαχείριση του κενού
Πολιτική σε βάθος χρόνου είναι η Ιστορία
Απόψεις για το ιστορικό μυθιστόρημα
Οι αρχές του νεότερου ιστορικού μυθιστορήματος
Αρχαία αναδρομή
Ιστορικό ή όχι, πάντως μυθιστόρημα
«Με τα μαθηματικά είμαστε σε κάποιο βαθμό εξοικειωμένοι»
Ιστορικό μυθιστόρημα για παιδιά
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Αφιέρωμα: Ιστορικό μυθιστόρημα
Ιστορικό μυθιστόρημα
Η λογοτεχνία και οι άνεμοι της Ιστορίας
Ιστορικό μυθιστόρημα: μια μόνιμη επικαιρότητα
Μύθος σε πλαίσιο ιστορικό
Προβληματισμοί σχετικά με τον όρο «ιστορικό μυθιστόρημα»
Το ιστορικό πρόσωπο ως μυθιστορηματικός χαρακτήρας
Η διαχείριση του κενού
Ο συγγραφέας της Ελληνικής Νομαρχίας ως μυθιστορηματικό πρόσωπο
Πολιτική σε βάθος χρόνου είναι η Ιστορία
Απόψεις για το ιστορικό μυθιστόρημα
Οι αρχές του νεότερου ιστορικού μυθιστορήματος
Αρχαία αναδρομή
Ιστορικό ή όχι, πάντως μυθιστόρημα
«Με τα μαθηματικά είμαστε σε κάποιο βαθμό εξοικειωμένοι»
Ιστορικό μυθιστόρημα για παιδιά
Κριτική βιβλίου
Παράδοξη ουτοπία
Ονειρικές γυναίκες με ταγέρ
Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ και η διαμάχη για τον ανθρωπισμό και τον ορθό λόγο
Φως πάνω από την αγχόνη
Η ζωή και το έργο του Αγγελου Σικελιανού
Από τις 4:00 στις 6:00
Λουλούδια και τραγούδια
Joe Cocker
Άλλες ειδήσεις
Οι ψυχές των ποιητών