Έντυπη Έκδοση

Πολιτική σε βάθος χρόνου είναι η Ιστορία

Θεωρείται από κάποιους ότι με το έργο μου Ο βίος του Ισμαήλ Φερίκ πασά ανανέωσα το 1989 το ιστορικό μυθιστόρημα. Ενα είδος, δηλαδή, που ήκμασε για συγκεκριμένους λόγους κυρίως κατά τον 19ο αιώνα, τον λεγόμενο και «Αιώνα της Ιστορίας», για να εκπέσει για διαφορετικούς λόγους σε τυποποιημένο ρομάντζο κατά τη διάρκεια του 20ού.

Δεν είχα αυτή τη συγκεκριμένη πρόθεση. Δεν με ενδιέφερε να γράψω ούτε ιστορικό μυθιστόρημα ούτε μυθιστορηματική βιογραφία. Μοναδική μου πρόθεση ήταν να γράψω ένα μυθιστόρημα «καλό» για τα δικά μου κριτήρια, γι' αυτό δεν περιορίστηκα στο λεγόμενο ιστορικό μυθιστόρημα, αλλά συνέχισα τη λογοτεχνική μου αναζήτηση και με άλλες φόρμες μέχρι σήμερα. Η λογοτεχνική διαχείριση έχει για μένα το πρόταγμα, απ' όπου κι αν αντλεί κανείς το θέμα του.

Ποια ήταν, και είναι, τα δικά μου κριτήρια για ένα «καλό» μυθιστόρημα; Απλά πράγματα, λόγου χάριν το να μη μιμείται κανείς τον τρόπο που γράφουν οι περισσότεροι, οι πιο γνωστοί στην εποχή του, αλλά να προσπαθεί να αποκτήσει το δικό του λογοτεχνικό ιδίωμα, χωρίς φόβο θέματος αλλά με έρωτα λογοτεχνίας, και με συνείδηση της ελευθερίας τού νου να σκέφτεται, να κρίνει, να διακυβεύει. Καλό είναι να γνωρίζει ο συγγραφέας κάτι τι από τη λογοτεχνική θεωρία της εποχής που ζει, και από παλαιότερες ενδεχομένως, αλλά να μην εφαρμόζει με φανατισμό καμιά τους. Να αφήσει το δικό του λογοτεχνικό δαιμόνιο να τον οδηγήσει.

Να έχει μια εξιστόρηση με αρχή, μέση και τέλος να αφηγηθεί, και ας αλλάξουν κατά τη διάρκεια της συγγραφής αυτά τα δεδομένα - σ' αυτόν τον τομέα η Ιστορία προσφέρει πλήθος τέτοιων περιπτώσεων, απαγορεύει όμως κάθε αυθαιρεσία, κάθε επιπολαιότητα. Προπαντός πρέπει να τον πονάει το θέμα που διάλεξε, αυτό το εν μέρει υπαρκτό, εν μέρει δημιουργημένο θέμα που προτίθεται να αφηγηθεί με λογοτεχνικούς όρους. Μια σταγόνα από το δικό του αίμα πρέπει να διακρίνεται πίσω από το μελάνι του βιβλίου, αλλιώς το μελάνι γίνεται νερό.

Να διαθέτει ειδικά εφόδια. Για παράδειγμα, αν διαλέξει να αναπτύξει λογοτεχνικά ένα ιστορικό θέμα, να έχει κάπως μελετήσει το τι θεωρούμε Ιστορία, κάτι που αλλάζει βέβαια ανά εποχή. Τότε που έγραφα τον Ισμαήλ ήξερα πάνω-κάτω τις περί την Ιστορία αντιλήψεις από το μισό του περασμένου αιώνα και εντεύθεν, τη μεγάλη συμβολή -του στρουκτουραλισμού κυρίως- σε πολλές και διαφορετικές επιστήμες κατά το ίδιο, είχα διαβάσει πολλά για την ψυχανάλυση (δεν έχω πάντως ψυχαναλυθεί), και λίγα χρόνια προηγουμένως είχα διαβάσει πολλά θεωρητικά μαρξιστικά βιβλία. Ας πω εδώ ότι οι ιστορικές σπουδές μου στο Αθήνησιν κατά τη διάρκεια της δικτατορίας ήταν άχρηστες για αυτονόητους λόγους. Ιστορική συνείδηση μου έδωσαν προπάντων οι δικές μου συλλήψεις στην Ασφάλεια, οι βασανισμοί και φυλακίσεις των αγαπημένων μου, η συντροφικότητα των κυνηγημένων, οι εναντίον της χούντας διαδηλώσεις και εξεγέρσεις όπου συμμετείχα -γι' αυτό και οι πρώτες μου δημοσιεύσεις κατατέθηκαν σε περιοδικά εναντίον της δικτατορίας. Φυσικά διάβαζα μόνη μου ακατάπαυστα, ακαθοδήγητα, κυρίως λογοτεχνία, εκτός από τα παραπάνω. Ηδη σ' εκείνη την πολεμική αριστερή νεότητα ποτέ δεν εκφράστηκα μέσω του σοσιαλιστικού ρεαλισμού, τρόπο που θεωρούσα ανεπαρκή και μονοσήμαντο παρά τα λίγα καλά έργα, που επίσης έδωσε. Η ζωή, η Λογοτεχνία και η Ιστορία μου φαινόταν σαν κάτι εξαιρετικά πιο σύνθετο.

Θέλω να πω με τούτα, τα πολύ προσωπικά, ότι για να καταπιαστεί ένας συγγραφέας λογοτεχνίας με ένα θέμα από την Ιστορία πρέπει να έχει ενεργό πολιτική συνείδηση. Πολιτική σε βάθος χρόνου είναι εκτός άλλων και η ίδια η Ιστορία - όμως η σχετική με την Ιστορία λογοτεχνία παραμένει κάτι το διαφορετικό, με δική του αυτονομία, όρους και αυστηρότητα. Ομως, αυτή ακριβώς είναι και η αιτία που το ιστορικό μυθιστόρημα, περισσότερο ίσως από άλλα είδη αφήγησης, ξεπερνά το ατομικό καθώς απευθύνεται στη συλλογική συνείδηση, στη συγκρότηση (ή ανασυγκρότηση) εθνικών ταυτοτήτων.

Αλλο κριτήριο «καλής» λογοτεχνίας για μένα είναι το κατά πόσον μπορεί να χειρίζεται ο συγγραφέας την ιδιότητα της λογοτεχνίας να καταργεί τα όρια της καθημερινής ζωής, να αίρει κάποιες από τις προκαθορισμένες αντιθέσεις (παρόν-παρελθόν, ζωή-θάνατος, δικός-ξένος, περιπλάνηση-νόστος, έρωτας-μίσος, ενοχή-αθωότητα, λογική-τρέλα κ.λπ.), καθώς επίσης να απελευθερώνει νέα πεδία μέσα από τις ρωγμές του στερεότυπου. Αυτή η δύναμη της λογοτεχνίας δεν δωρίζεται σε κανέναν. Τη συνειδητοποιεί απλώς όποιος διαβάζει συστηματικά τη λογοτεχνία όλων των εποχών, όλων των αποχρώσεων, και σιγά σιγά κατασταλάζει μόνος του κι επιχειρεί. Νομίζω ότι δεν υπάρχει καλός συγγραφέας που να μην είναι και παθιασμένος αναγνώστης. Το δε ιστορικό μυθιστόρημα είναι το είδος που κατεξοχήν παραβιάζει τέτοιου τύπου οριοθετήσεις, αφού από τη φύση του είναι διπλό (παρόν-παρελθόν, ζωή-θάνατος κ.λπ.). Μου αρέσει όπως ακροβατεί επικίνδυνα με τον διπλό βηματισμό του, όπως υποτάσσει το ατομικό στο κοινό βίωμα και το ιδιωτικό στο δημόσιο, όπως τολμά να αμφισβητεί τα στερεότυπα.

Να πω και κάτι τελευταίο, ίσως χρήσιμο. Την πιο βαθιά, την πιο εναργή, την πιο «διδακτική» συγκίνηση από ιστορικό λογοτεχνικό κείμενο που διάβασα, μου τη χάρισαν τα ιστορικά ποιήματα του Κ. Π. Καβάφη. Επονται τα άλλα, ποιήματα ή μυθιστορήματα.

* Η Ρέα Γαλανάκη είναι συγγραφέας.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Αφιέρωμα: Ιστορικό μυθιστόρημα
Ιστορικό μυθιστόρημα
Η λογοτεχνία και οι άνεμοι της Ιστορίας
Ιστορικό μυθιστόρημα: μια μόνιμη επικαιρότητα
Μύθος σε πλαίσιο ιστορικό
Προβληματισμοί σχετικά με τον όρο «ιστορικό μυθιστόρημα»
Το ιστορικό πρόσωπο ως μυθιστορηματικός χαρακτήρας
Η διαχείριση του κενού
Ο συγγραφέας της Ελληνικής Νομαρχίας ως μυθιστορηματικό πρόσωπο
Απόψεις για το ιστορικό μυθιστόρημα
Οι αρχές του νεότερου ιστορικού μυθιστορήματος
Αρχαία αναδρομή
Ιστορικό ή όχι, πάντως μυθιστόρημα
«Με τα μαθηματικά είμαστε σε κάποιο βαθμό εξοικειωμένοι»
Ιστορικό μυθιστόρημα για παιδιά
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Αφιέρωμα: Ιστορικό μυθιστόρημα
Ιστορικό μυθιστόρημα
Η λογοτεχνία και οι άνεμοι της Ιστορίας
Ιστορικό μυθιστόρημα: μια μόνιμη επικαιρότητα
Μύθος σε πλαίσιο ιστορικό
Προβληματισμοί σχετικά με τον όρο «ιστορικό μυθιστόρημα»
Το ιστορικό πρόσωπο ως μυθιστορηματικός χαρακτήρας
Η διαχείριση του κενού
Ο συγγραφέας της Ελληνικής Νομαρχίας ως μυθιστορηματικό πρόσωπο
Πολιτική σε βάθος χρόνου είναι η Ιστορία
Απόψεις για το ιστορικό μυθιστόρημα
Οι αρχές του νεότερου ιστορικού μυθιστορήματος
Αρχαία αναδρομή
Ιστορικό ή όχι, πάντως μυθιστόρημα
«Με τα μαθηματικά είμαστε σε κάποιο βαθμό εξοικειωμένοι»
Ιστορικό μυθιστόρημα για παιδιά
Κριτική βιβλίου
Παράδοξη ουτοπία
Ονειρικές γυναίκες με ταγέρ
Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ και η διαμάχη για τον ανθρωπισμό και τον ορθό λόγο
Φως πάνω από την αγχόνη
Η ζωή και το έργο του Αγγελου Σικελιανού
Από τις 4:00 στις 6:00
Λουλούδια και τραγούδια
Joe Cocker
Άλλες ειδήσεις
Οι ψυχές των ποιητών