Έντυπη Έκδοση

Ιστορικό ή όχι, πάντως μυθιστόρημα

Πριν ακόμη γίνει «ιστορικό», το μυθιστόρημα είναι μυθιστόρημα. Οφείλει, εν πάση περιπτώσει, να είναι.

Σκέφτομαι τους Τρεις Σωματοφύλακες του Δουμά. Τους είχα διαβάσει, όπως οι περισσότεροι, ως έφηβος. Είχα ταυτιστεί, εννοείται, με τον νεαρό και ατίθασο γασκώνο, τον Ντ' Αρτανιάν και μες στον ενθουσιασμό μου δεν είχα κάνει καν τον κόπο να αναρωτηθώ ποιος ήταν ο Λουδοβίκος, ποιος ο Ρισελιέ, και ποιος ο αιώνας στον οποίον διαδραματίζονται όλα αυτά τα εκπληκτικά επεισόδια. Το μόνο που ήξερα ήταν πως είχα να κάνω με μια εποχή κατά την οποία υπήρχαν βασιλιάδες και βασίλισσες, οι άνδρες οπλοφορούσαν και μονομαχούσαν σε πρώτη ευκαιρία, κάπου κυκλοφορούσαν μια στιγματισμένη Μιλαίδη -εξόχως ερωτική- κι ένας δολοπλόκος καρδινάλιος.

Τους ξαναδιάβασα πριν από μερικά χρόνια. Ξεκίνησα την ανάγνωση με κάποια καχυποψία. Φοβόμουν μη με απογοητεύσει η «παιδικότητά» του ή ας την πούμε λογοτεχνική «ελαφρότητα» μιας αφήγησης η οποία δεν ξέρω αν έχει βρει τη θέση της σε κάποιον Κανόνα. Γοητεύτηκα ακόμη μία φορά από την αφηγηματική του ορμή, το έρμα των χαρακτήρων που αναδεικνύεται μέσα από τη συμπεριφορά τους, τη συγγραφική διαύγεια. Είναι μεγάλο έργο, μια εκδοχή της τέχνης του μυθιστορήματος που ανήκει αποκλειστικά στον Δουμά.

Εννοείται πως αυτή η δεύτερη ανάγνωση δημιούργησε και πρόσθετες απαιτήσεις. Πίσω από την ένταση των επεισοδίων, τη διακριτική αλλά απτή ειρωνεία του ύφους ήξερα πια ότι κρύβονται πρόσωπα που ανήκουν στην Ιστορία, όπως ο Λουδοβίκος ΧΙΙΙ, η Αννα η Αυστριακή, ο Ρισελιέ, ο δούκας του Μπάκιγχαμ. Πρόσωπα που ανήκουν στην Ιστορία, τα οποία συνομιλούν με άλλα που ανήκουν στη δημιουργική φαντασία του συγγραφέα, όπως ο αξιαγάπητος Ντ' Αρτανιάν, ή ο κωμικοτραγικός Πόρθος - εκτός κι αν αυτός όντως υπήρξε, όπως ο Φάλσταφ.

Οι πληροφορίες μου ήσαν χρήσιμες, δεν αντιλέγω, όμως αυτές οι πληροφορίες δεν επηρέασαν ουδόλως τον τρόπο με τον οποίον ξαναδιάβασα τους Τρεις Σωματοφύλακες. Ελπίζω μια μέρα να μου δοθεί η ευκαιρία να τους απολαύσω και πάλι.

Πάντως, αν θέλουμε οπωσδήποτε να το κατατάξουμε σε κάποιο είδος, σίγουρα το αριστούργημα του Δουμά θα πρέπει να το πούμε «ιστορικό». Ο Δουμάς γράφει τον 19ο αιώνα και αναφέρεται σε γεγονότα που διαδραματίστηκαν τον 17ο. Η απόσταση που χωρίζει τους δύο αιώνες είναι αρκετή για να μετατρέψει το πέρασμα του χρόνου σε Ιστορία. Ο συγγραφέας δεν έζησε τα γεγονότα, δεν φορούσε καν τα ίδια ρούχα με τους ήρωές του, θα πρέπει να ανέτρεξε σε αρχεία για να αντλήσει πληροφορίες, να μελέτησε πίνακες ζωγραφικής για να μυριστεί την ατμόσφαιρα.

Από ποια απόσταση και πέρα μια υπόθεση μπορεί να χαρακτηριστεί «ιστορική»; Ποιο χρονικό διάστημα πρέπει να μεσολαβήσει ανάμεσα στη ζωή του γράφοντος και στα γεγονότα τα οποία περιγράφει για να πούμε ότι το τελικό αποτέλεσμα είναι ένα «ιστορικό» μυθιστόρημα και όχι απλώς ένα «καλό ή κακό» μυθιστόρημα; Είναι το Πόλεμος και ειρήνη ιστορικό μυθιστόρημα; Κι όμως, όταν το έγραφε ο Τολστόι η εκστρατεία του Ναπολέοντα στη Ρωσία ανήκε προ πολλού στην Ιστορία.

Οπως λέει ο Αντρέ Μαλρώ, σε μία από τις ιδιοφυέστερες αποστροφές του, όταν στέκεις μπροστά σε ένα πορτρέτο του Ρέμπραντ δεν σε ενδιαφέρει αν πρόκειται για έναν Ολλανδό έμπορο μεταξιού ή μπαχαρικών. Εκείνο που μαγνητίζει το βλέμμα σου είναι το δικό του βλέμμα, η έκφρασή του, η «εντελώς ανθρώπινη» προοπτική που ανοίγει μπροστά σου η, κατά τα άλλα, δισδιάστατη αναπαράσταση του εν λόγω μακαρίτη. Μετά, αν ενδιαφέρεσαι, μπορείς να ψάξεις. Ομως κι αν δεν ψάξεις δεν θα πάθεις τίποτε. Το πολύ να μην περάσεις τις εξετάσεις σου στο μάθημα της Ιστορίας τής Τέχνης.

Η ζωγραφική, πριν γίνει «ιστορική», είναι ζωγραφική. Διότι αν δεν είναι ζωγραφική, τότε δεν είναι τίποτε. Το ίδιο ισχύει και για το μυθιστόρημα. Πρώτα σου δίνει το δικαίωμα να το αποκαλέσεις «μυθιστόρημα» και μετά μπορείς να το κατατάξεις όπου θέλεις, να το πεις ιστορικό, κοινωνικό, κόντρα-αισθηματικό, κατάλληλο για εγκύους στον έκτο μήνα, για ανύπαντρες μητέρες, για ερωτευμένους της τρίτης ηλικίας, μοναχικούς της δεύτερης, χήρους ή ό,τι άλλο θέλετε.

Οφείλω να πω ότι μου αρέσει η Ιστορία, η ανάγνωσή της εννοώ. Μου αρέσει, όπως μου αρέσει και η Ρώμη -η πόλη-, ο Ντοστογιέφσκι, το καλό κόκκινο κρασί, οι γοητευτικές γυναίκες, τα μουσεία και οι αρχαίοι ερειπιώνες. Μου αρέσει ο Παπαρρηγόπουλος, όπως και ο Μισελέ, ο Ηρόδοτος, όπως και ο Γίββων, ο Τάκιτος, όπως και ο Θουκυδίδης.

Οταν έχεις τόσες και τέτοιες μεγαλειώδεις αφηγήσεις στον φαντασιακό σου ορίζοντα γιατί να πας να ψάξεις αλλού, στην καθημερινότητα της οδού Σόλωνος φέρ' ειπείν; Μήπως για να είσαι ρεαλιστής, άνθρωπος του καιρού σου; Μα κι όλοι αυτοί τι ήσαν; Αν δεν αποδεχτούμε τη μεταμοντέρνα συνθήκη, όπου ο χρόνος εμφανίζεται σαν επίπεδη σκακιέρα, αν δεχτούμε ότι το παρόν χρειάζεται παρελθόν για να υπάρξει και να έχει μέλλον, οφείλουμε να παραδεχτούμε πως και η ιστορική αφήγηση μιλάει για τον καιρό της.

Αντιθέτως, βαριέμαι αφόρητα τα μυθιστορήματα που δηλώνουν εκ των προτέρων πως είναι «ιστορικά». Είναι σαν να διεκδικούν πνευματικά δικαιώματα που δεν τους ανήκουν. Σελίδες ολόκληρες για να σε πείσουν πως ζουν σε μιαν άλλην εποχή, περιγραφές γευμάτων, ενδυμάτων, κορεσμένη νοσταλγία, εντέλει, καλότεχνη ή κακότεχνη αφέλεια. Δεν μπορώ να παριστάνω τον αφελή ούτε ως αναγνώστης ούτε ως συγγραφέας.

Τα δύο τελευταία μου βιβλία, Το μυθιστόρημα του Ξενοφώντα και το Αριστερό χέρι της Αφροδίτης, έχουν ιστορικό θέμα. Οπως όλα δείχνουν μέχρι στιγμής, θα συνεχίσω στην ίδια πορεία. Η ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα, κλασική ή όχι, με γοητεύει, όχι γιατί με κάνει περήφανο που είμαι Ελληνας -το αντίθετο θα έλεγα-, αλλά γιατί με βοηθάει να σκεφτώ.

Είναι σαν να έχω απέναντί μου έναν έξυπνο συνομιλητή ο οποίος ξέρει συγχρόνως να κρατάει το ενδιαφέρον σου σε εγρήγορση.

Πλην όμως, το επαναλαμβάνω, δεν μπορώ να παριστάνω τον αφελή. Ξέρω ότι ο δικός μου κόσμος είναι διαφορετικός από τον κόσμο του συνομιλητή μου. Στον κόσμο μου ανήκουν τα ερείπια του δικού του κόσμου. Κι εγώ περιδιαβάζω μέσα τους γνωρίζοντας πως ζω στον 21ο αιώνα, προσπαθώντας να αποκρυπτογραφήσω τα μυστικά της φωνής τους, η οποία μου μιλάει από την άλλη άκρη του δικού μου χρόνου. Ετσι ο χρόνος γίνεται χρόνος ψυχής, άρα στίγμα της συγκίνησης.

Και τα δύο αυτά βιβλία έχουν ως θέμα τη δημιουργία, το ένα τη συγγραφική, το δεύτερο την καλλιτεχνική. Βρήκα τον τρόπο να μιλήσω γι' αυτήν μέσα από ένα πρόσωπο που έζησε τον 4ο αιώνα π.Χ. και μέσα από ένα γλυπτό που φιλοξενείται σήμερα στο Λούβρο. Αλλος μπορεί να βρει κάποιον άλλον τρόπο. Αυτός όμως είναι ο δικός μου.

* Ο Τάκης Θεοδωρόπουλος είναι συγγραφέας.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Αφιέρωμα: Ιστορικό μυθιστόρημα
Ιστορικό μυθιστόρημα
Η λογοτεχνία και οι άνεμοι της Ιστορίας
Ιστορικό μυθιστόρημα: μια μόνιμη επικαιρότητα
Μύθος σε πλαίσιο ιστορικό
Προβληματισμοί σχετικά με τον όρο «ιστορικό μυθιστόρημα»
Το ιστορικό πρόσωπο ως μυθιστορηματικός χαρακτήρας
Η διαχείριση του κενού
Ο συγγραφέας της Ελληνικής Νομαρχίας ως μυθιστορηματικό πρόσωπο
Πολιτική σε βάθος χρόνου είναι η Ιστορία
Απόψεις για το ιστορικό μυθιστόρημα
Οι αρχές του νεότερου ιστορικού μυθιστορήματος
Αρχαία αναδρομή
«Με τα μαθηματικά είμαστε σε κάποιο βαθμό εξοικειωμένοι»
Ιστορικό μυθιστόρημα για παιδιά
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Αφιέρωμα: Ιστορικό μυθιστόρημα
Ιστορικό μυθιστόρημα
Η λογοτεχνία και οι άνεμοι της Ιστορίας
Ιστορικό μυθιστόρημα: μια μόνιμη επικαιρότητα
Μύθος σε πλαίσιο ιστορικό
Προβληματισμοί σχετικά με τον όρο «ιστορικό μυθιστόρημα»
Το ιστορικό πρόσωπο ως μυθιστορηματικός χαρακτήρας
Η διαχείριση του κενού
Ο συγγραφέας της Ελληνικής Νομαρχίας ως μυθιστορηματικό πρόσωπο
Πολιτική σε βάθος χρόνου είναι η Ιστορία
Απόψεις για το ιστορικό μυθιστόρημα
Οι αρχές του νεότερου ιστορικού μυθιστορήματος
Αρχαία αναδρομή
Ιστορικό ή όχι, πάντως μυθιστόρημα
«Με τα μαθηματικά είμαστε σε κάποιο βαθμό εξοικειωμένοι»
Ιστορικό μυθιστόρημα για παιδιά
Κριτική βιβλίου
Παράδοξη ουτοπία
Ονειρικές γυναίκες με ταγέρ
Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ και η διαμάχη για τον ανθρωπισμό και τον ορθό λόγο
Φως πάνω από την αγχόνη
Η ζωή και το έργο του Αγγελου Σικελιανού
Από τις 4:00 στις 6:00
Λουλούδια και τραγούδια
Joe Cocker
Άλλες ειδήσεις
Οι ψυχές των ποιητών