Έντυπη Έκδοση

Μεταξύ Ζαχαριάδη και Βελουχιώτη

Μισέλ Φάις

Πορφυρά γέλια

εκδόσεις Πατάκη, σ. 250, ευρώ 13,12

Στο καινούριο μυθιστόρημα του Μισέλ Φάις, ο τελευταίος υποβολέας της Ελένης Παπαδάκη επανέρχεται για δεύτερη φορά ως μυθιστορηματικός ήρωας. Η πρώτη είναι στο μυθιστόρημα του Μάνου Ελευθερίου «Η γυναίκα που πέθανε δύο φορές». Σε εκείνο κρατά το όνομά του, Δημήτρης Σούλης, και είναι ένας από τους τρεις της Πολιτοφυλακής, που τη συνέλαβαν κατά τη διάρκεια των Δεκεμβριανών. Ο Ελευθερίου δεν τον εκμεταλλεύεται μυθοπλαστικά, όπως κάνει στο πρώτο μυθιστόρημά του «Ο καιρός των χρυσανθέμων», με τον υποβολέα της Ευαγγελίας Παρασκευοπούλου, μέσω του οποίου αναδεικνύει τι σήμαινε υποβολέας για τους περιοδεύοντες θιάσους στα τέλη του 19ου αιώνα. Κάτι αντίστοιχο κάνει ο Φάις για τον ρόλο του υποβολέα στις δεκαετίες του '60 και του '70, εισχωρώντας στα παρασκήνια του βαριετέ και της επιθεώρησης. Στηριζόμενος στις εμπειρίες κι ενός άλλου υποβολέα, του τελευταίου τού Αλέξη Μινωτή, περιγράφει αυτό το δύσκολο επάγγελμα που, τελικά, εξέλειψε. Οσο για τον υποβολέα της Παπαδάκη, αυτή τη φορά, δεν είναι ένας δευτεραγωνιστής. Με το όνομα Διονύσης Σέκερης, που διατηρεί μόνο τα αρχικά του πραγματικού ονόματος, παρουσιάζεται ως ένα από τα κύρια πρόσωπα του μυθιστορήματος. Ακριβέστερα, εμφανίζεται ως βουβός κομπάρσος, στο ρόλο του παππού, στο πρώτο μέρος, ενώ πρωταγωνιστεί στο βιβλίο του εγγονού του, που τιτλοφορείται «Κόκκινη Ελλάδα» και συνιστά το δεύτερο μέρος.

Το πρώτο μέρος έχει τη μορφή ιονεσκικού μονόπρακτου με κύρια χαρακτηριστικά: τις σκηνογραφικές οδηγίες, που προσδιορίζουν ένα τυπικό δωμάτιο παλαιικού αθηναϊκού διαμερίσματος. Τα δυο πρόσωπα, τη γιαγιά και τον εγγονό, σε έναν εναγκαλισμό αγάπης-μίσους. Τους κομπάρσους, που έρχονται από το χώρο του αόρατου. Ο παππούς, εγειρόμενος από τον τάφο του, και οι δύο γιοι του. Ο μεγαλύτερος εξερχόμενος από το γυαλί της τηλεόρασης, όπου κάνει, από την αρχή του μονόπρακτου, εκπομπή, καταστροφολογώντας περί ρωσικής απειλής. Και ο μικρότερος, από τον Κορυδαλλό, όπου εκτίει ποινή για συμμετοχή στην «17 Νοέμβρη». Η ιονεσκική ατμόσφαιρα επιτείνεται με το άηχο ακορντεόν που παίζει ο παππούς και τις κινήσεις μαριονέτας των τριών φασματικών προσώπων αλλά και της γιαγιάς. Αύγουστος 2009, στο διαμέρισμα της τελευταίας εκτυλίσσεται το μονόπρακτο, όπως δείχνει η επίπλωση αλλά και οι δυο φωτογραφίες στον τοίχο: μια μεγάλη κορνιζαρισμένη του Ζαχαριάδη και μια μικρή, κολλημένη με σελοτέιπ, του Βελουχιώτη. Υψηλό κομματικό στέλεχος η γιαγιά επί Ζαχαριάδη, η «κόκκινη δασκάλα» με τ' όνομα, πάσχει από άνοια. Ο μηχανιστικός τρόπος που μιλάει και κινείται, αποδίδει θαυμάσια τον ανοϊκό. Μόνο προς το τέλος, όταν θυμάται τον Ζαχαριάδη, ο χαρακτήρας τής ασθένειας αλλοιώνεται. Ο πάσχων δυσκολεύεται με τα ονόματα προσώπων, πόσω μάλλον να προφέρει ακέραια δέκα στη σειρά και να τα συνοδεύει με τη «ρετσινιά» που το Κόμμα είχε προσάψει στο καθένα. Επίσης, παράταιρη, για την εξασθενημένη μνήμη της γιαγιάς, φαίνεται η αλάνθαστη απαγγελία της εκείνου του ποιήματος που έγραψε ο Ρίτσος για «τον σύντροφο Νίκο Ζαχαριάδη», κατά την επιστροφή του από το Νταχάου, το 1945. Το ίδιο και η φορτισμένη συναισθηματικά αναπαράσταση που κάνει, των τελευταίων ημερών του Ζαχαριάδη. Ισως, όμως, σε ένα μονόπρακτο του παραλόγου να επιτρέπονται παρόμοιες παρεκβάσεις. Το σημαντικό είναι ότι ο Φάις κατορθώνει να μεταφέρει τη χαρακτηριστική δραματική κωμικότητα του Ιονέσκο στο δικό του θέμα, που είναι η κομμουνιστική νοοτροπία και οι σταλινικές τακτικές. Αλλωστε, η άνοια της γιαγιάς στο δεύτερο μέρος του μυθιστορήματος αποκτά ακόμη πιο ανορθόδοξη μορφή.

Σ' αυτό το δεύτερο μέρος μιλούν τέσσερα πρόσωπα. Ενας τετραμερής λόγος, που κάνει 31 γυρίσματα, ακολουθώντας την ίδια πάντοτε κυκλική σειρά: ο εγγονός, ο παππούς, η γιαγιά και ένα τέταρτο, εξωοικογενειακό πρόσωπο. Ως κατακλείδα, επανέρχεται ο εγγονός. Τα 32 θραύσματα του λόγου του, με τις σεξουαλικές φαντασιώσεις και τα εφιαλτικά όνειρα, παραπέμπουν σε ψυχαναλυτικό «γδύσιμο». Η έκταση κάθε γυρίσματος κυμαίνεται. Οι λόγοι, πάντως, του εγγονού και της γιαγιάς, παραμένουν σύντομοι, ενώ απλώνονται οι αφηγήσεις των άλλων δύο. Ο λόγος της γιαγιάς δεν είναι λόγος ούτε ανοϊκού ούτε υγιούς. Εχει έναν απρόσωπο χαρακτήρα, σαν να ενημερώνει συντρόφους ή να κατεβάζει κομματική γραμμή. Μόνο που δεν βρίσκεται στην Ελλάδα του '40 ούτε σε κάποια από τις χώρες της Υπερορίας, όπου έζησε περισσότερο από είκοσι χρόνια. Μάλλον θυμίζει την ηρωίδα του μυθιστορήματος «Goodbye Lenin», καθώς βρίσκεται σε μια μεταπολεμική Ελλάδα που είναι Λαϊκή Δημοκρατία με επικεφαλής τον Ζαχαριάδη και τους κομματικούς του Πολιτικού Γραφείου πριν από την καθαίρεσή του. Ενώ ο ποιητής, με πι κεφαλαίο, ο οποίος δεν ονοματίζεται, παραπέμπει στον Γιάννη Ρίτσο. Το λόγο της γιαγιάς, ο εγγονός τον πλάθει ως συνέχεια του μονόπρακτου. Πιο φιλόδοξος από τον ανατολικογερμανό συγγραφέα του μυθιστορήματος Τόμας Μπρούσιγκ, επαυξάνει το ιλαρό στοιχείο, ενσωματώνοντας στον στερεότυπο κομματικό λόγο παραφθαρμένα ονόματα από τη σημερινή πολιτική σκηνή.

Επίδοξος συγγραφέας ο εγγονός, έχει παρουσιαστεί ως χαρακτήρας στο μονόπρακτο, το οποίο, ουσιαστικά, μονοπωλεί ο οργισμένος μονόλογός του. Εκεί, μεταξύ άλλων, αναφέρει τα της εκτέλεσης της Παπαδάκη και τον προδοτικό ρόλο των αριστερών συναδέλφων της στο Εθνικό Θέατρο. Μνημονεύει ακόμη τη Γενική Συνέλευση του ΣΕΗ, στο Θέατρο Διονύσια, όπου επανασυζητήθηκε η διαγραφή της λόγω «προδοτικής στάσης στην περίοδο της Κατοχής», και τις κραυγές του πλήθους «Θάνατος στην Παπαδάκη». Σε αυτά τα ντοκουμέντα ενσωματώνει το «θάνατος δαγκωτό», που ψήφισε ο, κατά τα άλλα, αντιδογματικός παππούς του, μη τολμώντας να παρακούσει την «κόκκινη δασκάλα». Τέλος, αποφαίνεται ότι η πραγματική αιτία της καταδίκης της ήταν η ομοφυλοφιλία της και παραλληλίζει την εκτέλεσή της με εκείνη του Λόρκα. Αυτή η συσχέτιση δίνει ένα παράδειγμα της ευρύτερης οπτικής του, καθώς ενστερνίζεται τις επικρατούσες σήμερα απόψεις των προοδευτικών διανοουμένων. Μόνο που εκείνος είχε την τύχη ή την ατυχία να μεγαλώσει σε μια αριστερή οικογένεια, από αυτές τις διχασμένες σε δογματικούς και αντιδογματικούς. Υπερβαίνει, όμως, τον αντιδογματικό παππού, μετατρέποντας την κριτική εκείνου σε χλεύη, μη φειδόμενος ούτε του Βελουχιώτη, στον οποίο οι γόνοι των αντιδογματικών δείχνουν, κατά κανόνα, συμπάθεια. Ακόμη και όσοι δεν τον ηρωοποιούν, δεν φτάνουν ποτέ να τον εξομοιώνουν με τον Ζαχαριάδη. Εδώ, ο Φάις μάλλον προδίδει τον ήρωά του για να εξυπηρετήσει την κεντρική σύλληψη του δικού του μυθιστορήματος, που είναι η αναγωγή του δίπολου Βελουχιώτη - Ζαχαριάδη στο αρχετυπικό, Διόνυσος - Πενθέας, όπως αυτό διαγράφεται στις «Βάκχες» του Ευριπίδη. Ως γνωστόν, όμως, όλες οι αναγωγές ενέχουν τον κίνδυνο της σχηματοποίησης.

Ο παππούς μεταφράζει την τελευταία τραγωδία του Ευριπίδη επί είκοσι χρόνια. Ξέρει τους 1.390 στίχους της από στήθους και με αυτούς διανθίζει την αφήγηση της οδύσσειάς του, την οποία μαγνητοφωνεί ο εγγονός. Δεν ξεκινάει από την εκτέλεση της Παπαδάκη, στα Δεκεμβριανά, αλλά από το Μπούλκες. Αυτός και η «κόκκινη δασκάλα» ήταν από τα πρώτα κομματικά στελέχη που κατέφυγαν εκεί, το 1945. Η οδύσσεια αρχίζει την επομένη της 25ης Μαρτίου 1946, όταν, μετά την επίσκεψη του Ζαχαριάδη, αποφασίζεται η εκδίωξη της ομάδας των 96 «φραξιονιστών». Τους μετέφεραν με τρένο, φρουρούμενους από γιουγκοσλάβους στρατιώτες, στα ελληνικά σύνορα, με προορισμό τη Φλώρινα. Μυθιστορηματική αδεία, δώδεκα από αυτούς απέδρασαν και κατευθύνθηκαν στη Θεσσαλονίκη, σκαρφαλώνοντας στο Καϊμακτσαλάν και διασχίζοντας τον κάμπο της Καρατζόβας. Αυτή η «κάθοδος» -το κρύψιμο, τα συναπαντήματα, η σταδιακή απίσχνανση της ομάδας- θυμίζει την «Κάθοδο των εννιά» του Θανάση Βαλτινού. Η αφήγηση του παππού συνεχίζεται μέχρι τη σύλληψή του στην Αθήνα, Αύγουστο 1947, και ξαναρχίζει με τον γυρισμό του από την εξορία και τον δύσκολο βιοπορισμό του ως υποβολέα, όντας χαρακτηρισμένος αριστερός.

Για να συμπληρώσει το βιβλίο του ο εγγονός, μαγνητοφωνεί και την αφήγηση του ανθρώπου στον οποίο το Κόμμα είχε αναθέσει την εκτέλεση του «φραξιονιστή» υποβολέα της Παπαδάκη. Ετσι ξετυλίγεται, εν παραλλήλω, μια δεύτερη οδύσσεια. Αυτή ξεκινά από την ΟΠΛΑ της Καλλιθέας, ανιστορεί «τη μάχη στο Θησείο», «το μπλόκο της Καλλιθέας», τα Δεκεμβριανά, την πορεία με τους ομήρους προς Βορρά, για να καταλήξει κι αυτή στη σύλληψη, την εξορία και τη δύσκολη επανένταξη το '60. Οι αφηγήσεις του παππού και του «δαίμονά» του, όπως τον αποκαλεί ο εγγονός, ακέραιες και όχι διεσπαρμένες, πιστεύουμε ότι ως μείγμα ντοκουμέντου και μυθοπλασίας θα έδιναν μια καθαρότερη εικόνα των περιπετειών της Αριστεράς. Πιθανώς όχι νεωτεριστική, αλλά ούτε απλουστευτική. Ομως, ο Φάις, όπως και ο Βαλτινός στο «δεύτερο βιβλίο» από το «Συναξάρι Αντρέα Κορδοπάτη», έχει διαφορετικές φιλοδοξίες. Το πόσο μπορεί αυτές να τελεσφόρησαν μένει ζητούμενο.

Πρόκειται, πάντως, για ένα πολυφωνικό μυθιστόρημα, με διαβρωτική κριτική διάθεση απέναντι στις ιδέες και τις πρακτικές της κομμουνιστικής Αριστεράς. Ο εγγονός τις ψέγει, συχνά με αυθαίρετες ερμηνείες, αλλά τις ψέγει ως ένα κλειστό σύστημα ανεπηρέαστο από την υπόλοιπη ιστορική πραγματικότητα. Ολα, βέβαια, ποιητική αδεία. Εχουμε, πάντως, την εντύπωση ότι η μορφή, όσο και η πλημμυρίδα νύξεων και αναγωγών, καθιστούν το μυθιστόρημα δύσβατο ακόμη και σε έναν καλά ενημερωμένο περί την Αριστερά αναγνώστη. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Μέλαινα πατρίδα
Ο πόνος ως σοφία του δημιουργού
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Αφιέρωμα Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης
Ο διεισδυτικός ανατόμος της ταραγμένης ψυχής των ανθρώπων
Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης Από το τότε -1911- στο τώρα, 2011
«Η φιλολογική του συγγραφέως συνείδησις» και/ή το «μέσον αίσθημα των αναγνωστών»
Συνοπτικό σημείωμα για τον μεταφραστή Παπαδιαμάντη
«Η αίγλη του φωτός» με τον χρωστήρα του Μοράρου
«Εβλεπεν τα ίχνη του ιδίου εαυτού του και δεν επίστευεν»
Οι «μεταγραφές» του Παπαδιαμάντη
Γλώσσα, κοινωνία και λατρεία κατά τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη
Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης και η αναίρεση του γλωσσικού ιδεολογήματος
Παπαδιαμάντης προσιτός στις νεότερες γενιές
Φύση και άνθρωπος: λογοτεχνικές συντεταγμένες
Το αίμα και το πνεύμα
Λογοτεχνία
Ο υπερρεαλισμός στην ποίηση του Εκτορα Κακναβάτου
Συνταγές επιβίωσης σε καιρούς Ελντοράντο
Εκστρατεία φιλαναγνωσίας από τα Public
Λάξμι, το άνθος της φωτιάς
Κριτική βιβλίου
Μέλαινα πατρίδα
Ο πόνος ως σοφία του δημιουργού
Μεταξύ Ζαχαριάδη και Βελουχιώτη
4η Διεθνής Λογοτεχνική Συνάντηση
4η Διεθνής Λογοτεχνική Συνάντηση DaseinFest από 4-8 Μαΐου στο Cafe Dasein
Νίκος Παπάζογλου
Μνήμη Νίκου Παπάζογλου (1948 - 2011)