Έντυπη Έκδοση

Τυπωθήτω

Τα βιβλία αυτοσυστήνονται; Ο συγγραφέας είναι ο επαρκέστερος πληρεξούσιος ανάμεσα στο έργο του και στον αναγνώστη; Οι λέξεις και τα πράγματα του συγγραφέα πώς συναντούν τις λέξεις και τα πράγματα του ήρωα ή του αφηγητή;

Η στήλη «Τυπωθήτω» προκαλεί και απαντά σε τέτοιας υφής ερωτήματα. Βιβλία όλου του φάσματος, πριν φτάσουν στις προθήκες των βιβλιοπωλείων, εξομολογούνται λεπτομέρειες της γραφής τους.

Πεζογράφοι, ποιητές, δοκιμιογράφοι, μελετητές, μεταφραστές, ανθολόγοι, σε πρώτο πρόσωπο, πριν παραδοθούν στον συστηματικό και στον απλό αναγνώστη - βιβλία πριν αρχίσουμε να τα φυλλομετράμε.

Η ιστορία του παππού μου

Ελιάνα Χουρμουζιάδου, Μακάρι να ήσουν εδώ,

μυθιστόρημα, εκδόσεις Κέδρος

Πριν από μερικά χρόνια, ο παππούς μου άρχισε να μας χαρίζει τα βιβλία που υπήρχαν στη βιβλιοθήκη του. Κάποια μέρα, παρατηρώντας ότι συστηματικά προσπερνούσα αδιάφορη όσα είχαν θέμα σχετικό με τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, μου απολογήθηκε σχεδόν: «Ναι, μάζεψα τόσα βιβλία που ίσως δεν σας ενδιαφέρουν πια, αλλά, βλέπεις, εκείνος ο πόλεμος σημάδεψε τη νεότητά μου». Ενδόμυχα συμφώνησα: πράγματι, τι ενδιαφέρον παρουσίαζε ένας πόλεμος τελειωμένος εδώ κι εξήντα χρόνια; Η φράση όμως μου είχε εντυπωθεί και κατά καιρούς επανερχόταν στη μνήμη μου. Αναρωτιόμουν με ποιον τρόπο ο πόλεμος σημάδεψε τη νεότητά του. Μήπως είχε αφήσει στο υποσυνείδητό του την ανάμνηση μιας αγωνίας για την επιβίωση, που σήμερα, τουλάχιστον στον δυτικό κόσμο, φαντάζει αδιανόητη; Δυστυχώς δεν τον ρώτησα, και τώρα πλέον δεν ζει. Παρ' όλα αυτά, «εκείνος ο πόλεμος» άρχισε τελικά να μ' ενδιαφέρει. Κάποια στιγμή, η εικόνα παρουσιάστηκε απροσδόκητα μπροστά μου: το τέλος του, οι θύτες που, για ένα σύντομο χρονικό διάστημα, έγιναν θύματα. Ενα μυθιστορηματικό γύρισμα της τύχης. Ηταν όμως πράγματι έτσι; Πώς έφτασαν τα πράγματα σ' εκείνο το σημείο; Ασφαλώς κάτι ήξερα, αλλά μόνο σε γενικές γραμμές. Οι λεπτομέρειες αποκαλύφθηκαν σταδιακά. Τα καινούρια ερωτήματα ήταν αναπόφευκτα, η πορεία προδιαγεγραμμένη, ο τελικός προορισμός, αν υφίσταται κάτι τέτοιο, άδηλος.

Το Μακάρι να ήσουν εδώ δεν είναι η ιστορία του παππού μου. Τον ανέφερα όμως επειδή η φράση του υπήρξε το ερέθισμα που, με την πάροδο του χρόνου, με οδήγησε στη συγγραφή αυτού του βιβλίου. Στην πορεία πείστηκα ότι εκείνος ο πόλεμος έχει αφήσει ένα σημάδι ορατό ακόμα. Ωστόσο το Μακάρι να ήσουν εδώ δεν είναι ούτε μια ιστορία από τα πεδία των μαχών. Στις σελίδες του παρακολουθεί κανείς έναν οικιακό πόλεμο ανάμεσα σε ένα ζευγάρι από διαφορετικές ευρωπαϊκές χώρες με φόντο, κατά κύριο λόγο, ένα τουριστικό νησί του Αιγαίου. Το ερώτημα που αιωρείται είναι: Θα μπορούσε να αποφευχθεί αυτός ο πόλεμος, και πώς; Θα τελειώσει ποτέ; Καταλυτικό ρόλο στη σύγκρουση παίζει ένας δεύτερος εξάδελφος του άντρα, ορκισμένος εχθρός της αμνησίας στην οποία έχει υποκύψει η υπόλοιπη οικογένεια. Ο αληθινός πόλεμος και η μεταπολεμική περίοδος στην Ευρώπη εμφανίζονται ως φαντάσματα που αναστατώνουν τους ήρωες και τους κρατούν άυπνους μια φθινοπωρινή νύχτα, τόσο στο ανώνυμο αιγαιοπελαγίτικο νησί τους όσο και στη φημισμένη αγγλική πανεπιστημιούπολη όπου ζει ο αδελφός της γυναίκας. Σκέψεις και αναμνήσεις τούς μεταφέρουν σε διάφορα μέρη της Ευρώπης, σε διαφορετικές χρονικές στιγμές. Είτε ως παράδοση είτε ως βίωμα, το ιστορικό παρελθόν του ενός μπορεί πολύ εύκολα να συναντήσει την καθημερινότητα του άλλου. Αυτό που σπανίζει είναι η κατανόηση, ενίοτε και το απλό ενδιαφέρον. Αυτό που θριαμβεύει είναι η αδιαφορία, η παραίτηση από κάθε προσπάθεια προσέγγισης.

Οι βασικοί χαρακτήρες πλαισιώνονται από αρκετούς άλλους, και λίγο πιο πέρα υπάρχει ένας ασφυκτικός περίγυρος που καραδοκεί, πεινώντας για εξελίξεις. Περιττό να πω ότι ένιωσα μεγάλη συμπάθεια για τα πρόσωπα αυτά. Πώς αλλιώς θα μπορούσα να καταπιαστώ με την ιστορία τους; Πολλές φορές αναρωτήθηκα αν υπάρχει περίπτωση να βρουν λύση στο αδιέξοδό τους. Εξίσου συχνά τρομοκρατήθηκα με την ιδέα ότι στρίμωξα πάρα πολλά γεγονότα σε ένα βιβλίο που, βάσει του αρχικού σχεδιασμού, έπρεπε να είναι νουβέλα. Ασφαλώς φέρω την ευθύνη, αφού θεώρησα απαραίτητο να τα συμπεριλάβω όλα. Συγχρόνως όμως προσπάθησα να μην ξεχάσω ποιο είναι το κέντρο βάρους και να μην υποκύψω στη γοητεία του παρελθόντος, η οποία σίγουρα θα με έκανε να διπλασιάσω τις σελίδες του βιβλίου. Εχω την εντύπωση ότι η πλοκή δεν θα άντεχε το βάρος μιας πιο διεξοδικής αναφοράς στο ιστορικό παρελθόν. Εύχομαι να μην έκανα λάθος.

Ελιάνα Χουρμουζιάδου

Με δηκτικότητα και σαρκασμό

Μισέλ Ουελμπέκ, Ο χάρτης και η επικράτεια, μτφρ.: Λίνα Σιπητάνου, μυθιστόρημα, εκδόσεις Εστία

Ο Μισέλ Ουελμπέκ, ποιητής, μυθιστοριογράφος, δοκιμιογράφος και κινηματογραφιστής, έγινε γνωστός με το «Επέκταση του πεδίου της πάλης» και τα ιδίως τα «Στοιχειώδη Σωματίδια» τη δεκαετία του 1990. Εκτοτε, αναγνωστικό κοινό και κριτικοί διαιρούνται σε δύο στρατόπεδα: εκείνους που τον κατηγορούν ως επηρμένο προβοκάτορα, ρατσιστή, μισογύνη και πορνογράφο· και όσους σαγηνεύονται από την οξυδερκή ματιά του πάνω στις δυτικές κοινωνίες, τον μηδενισμό και την απόλυτη μοναχικότητα των χαρακτήρων, τα μελλοντολογικά στοιχεία της πρόζας του, την αγάπη του για τα σκυλιά. «Ο χάρτης και η επικράτεια» είναι το πέμπτο του μυθιστόρημα και απέσπασε το βραβείο Γκονκούρ, το 2010. Και εδώ ο Ουελμπέκ διατηρεί την οπτική του σχολιαστή της σύγχρονης πραγματικότητας, προχωρεί ένα βήμα παρακάτω την επεξεργασία της θεματικής που γνωρίσαμε στα προηγούμενα μυθιστορήματά του και κρατά πολύ χαμηλότερους τόνους.

Κεντρικό πρόσωπο είναι ο μονήρης καλλιτέχνης Ζεντ Μαρτέν. Παρακολουθούμε τις σημαντικές στιγμές της βιογραφίας, την επαγγελματική του πορεία, τη σχέση του με τις γυναίκες, με τον πατέρα του και το κύκλωμα της τέχνης. Μια από αυτές τις στιγμές είναι η στροφή του από τη φωτογραφία στη ζωγραφική, οπότε και ολοκληρώνει μια σειρά έργων, στην οποία καταγράφει διάφορα σύγχρονα επαγγέλματα. Για τον κατάλογο της έκθεσης ζητά από τον συγγραφέα Μισέλ Ουελμπέκ να γράψει ένα κείμενο και έτσι ξεκινά μια σχέση, η οποία θα μπορούσε να εξελιχθεί σε φιλία, εάν δεν τη διέκοπτε η άγρια δολοφονία του συγγραφέα. Στο τρίτο μέρος, η αφήγηση αποκτά χαρακτήρα αστυνομικού μυθιστορήματος και εστιάζει στον αστυνόμο Ζασελέν - ένα έντιμο και μεθοδικό στέλεχος της Δίωξης Εγκλήματος, που πολύ θυμίζει τον Μπέκα του Μαρή με τη στοργική αντιμετώπιση των υφιστάμενων του, αλλά και την όαση που του προσφέρει η μακρόχρονη, μονογαμική σχέση του με την οικονομολόγο και καλή μαγείρισσα Ελέν.

Ο επίλογος του βιβλίου εκτυλίσσεται στο μέλλον: η Ευρώπη δεν έχει πια καθόλου βιομηχανική παραγωγή: η Γαλλία επιβιώνει, έχοντας μετατραπεί σε ιδανικό προορισμό του αγροτουρισμού, στο γερμανικό Ruhrgebiet η βλάστηση έχει πνίξει όσες βιομηχανικές εγκαταστάσεις δεν μετατράπηκαν σε εκθεσιακούς ή συναυλιακούς χώρους. Ο Ζεντ περνάει τις τελευταίες δεκαετίες της ζωής του σε πλήρη απομόνωση, δημιουργώντας βίντεο που «συμβολίζουν την εξάλειψη του ανθρώπινου είδους» και τον «θρίαμβο της βλάστησης».

Μέσα από τη ζωή και την καλλιτεχνική δουλειά του Ζεντ, τη σχέση του με τον αρχιτέκτονα πατέρα του και τις συζητήσεις του με τον Ουελμπέκ, ο σύγχρονος δυτικός κόσμος παρουσιάζεται υπό το πρίσμα του τεχνητού, του κατασκευασμένου, του μαζικού και προτυποποιημένου, το άτομο ορίζεται ως τηλεθεατής, καταναλωτής, πελάτης, τουρίστας, χρήστης του Ιντερνετ. Μόνο στο έργο τέχνης αποδίδεται η ιδιότητα του φορέα αλήθειας και μένει ανεπηρέαστο από το γεγονός ότι αποτελεί διαπραγματεύσιμη αξία στην αγορά.

Ο αναγνώστης του Ουελμπέκ δεν θα βρει σε αυτό το μυθιστόρημα ούτε μία σκηνή σεξ. Οι γυναικείοι χαρακτήρες, βέβαια, προβάλλονται και εδώ μέσα από το φαντασιακό του δυτικού αρσενικού: ο Ζεντ θα αγαπήσει δύο γυναίκες στη ζωή του, τη Ζενεβιέβ από τη Μαδαγασκάρη, που εκδίδεται για να διατηρεί ένα καλό επίπεδο ζωής και θα του «μάθει τα πάντα», και τη Ρωσίδα Ολγα, που ανταποκρίνεται πλήρως στο πρότυπο της σλαβικής ομορφιάς, όπως το προέβαλλαν «τα πρακτορεία μόντελινγκ και τα περιοδικά μετά την πτώση της ΕΣΣΔ».

Αντίθετα, ο θάνατος, ως γήρας και φθορά, αλλά και ως πραγματικότητα του πτώματος, παρουσιάζεται από όλες τις δυνατές πλευρές: αυτοκτονία, καρκίνος, στυγερή δολοφονία, ευθανασία, ταφή, καύση, νεκρικά έθιμα της Μαδαγασκάρης, τεχνικές διαλογισμού πάνω στο άψυχο σώμα. Ο συγγραφέας Ουελμπέκ παίρνει θέση, με δηκτικότητα και σαρκασμό. Ο Ουελμπέκ -δευτερεύων χαρακτήρας της ιστορίας- και ο σκύλος του διαμελίζονται και οι ανάκατες σάρκες τους σχηματίζουν μοτίβα που θυμίζουν Τζάκσον Πόλοκ. Ο Ζεντ επιλέγει τις ανακουφιστικές θεραπείες και δημιουργεί έργα τέχνης μέχρι και την τελευταία μέρα της ζωής του.

Για την ελληνική απόδοση του «Ο χάρτης και η επικράτεια», η σημαντικότερη δυσκολία άπτεται περισσότερο της επιμέλειας παρά της μετάφρασης, Το κείμενο «ξεχειλίζει» τοπωνύμια, εμπορικά σήματα, αγγλικούς όρους, και δεν είναι πάντοτε αυτονόητη η επιλογή της μεταγραφής. Για παράδειγμα, η εμμονή στη χρήση των αναρίθμητων γαλλικών προϊόντων με «ονομασία προέλευσης» δημιουργεί στο πρωτότυπο μια αίσθηση υπερβολής και ειρωνείας, που χάνεται με την πιο άκομψη απόδοσή τους στα ελληνικά.

Λίνα Σιπητάνου

Μια ολονυκτία ανάγνωσης

Γιάννης Μακριδάκης, Η άλωση της Κωνσταντίας, μυθιστόρημα, εκδόσεις Εστία

Τον Οκτώβριο του 2005 η 60χρονη Κωσταντία, Ρωμιά της Κωνσταντινούπολης, λαμβάνει ένα ογκωδέστατο γράμμα από τη Χίο. Αποστολέας είναι ο Γιάννης, ο γαμπρός της, ο οποίος ζει στο νησί μαζί με τη μοναχοκόρη της την Αννα και με την επιστολή αυτή τής καθιστά γνωστά (για να μην τα μάθει από άλλους) τα όσα έζησε και τα όσα έμαθε σχετικά με τον εαυτό του κατά την πρόσφατη επίσκεψη του ζεύγους στην Πόλη. Ιστορίες και καταστάσεις οι οποίες ξεκίνησαν από ένα τυχαίο περιστατικό και βήμα προς βήμα τού αποκάλυψαν το άγνωστο και σοκαριστικά ανατρεπτικό προσωπικό του παρελθόν. Διότι ο Γιάννης δεν είναι αυτός που νόμιζε ότι ήταν, μέχρι τα 35 χρόνια του. Ο γαμπρός της Κωσταντίας είναι Τούρκος από τη μεριά του πατέρα του αλλά υιοθετήθηκε όταν ήταν βρέφος από ανάδοχη ελληνική και χριστιανική οικογένεια στη Χίο.

Η Κωσταντία λοιπόν, όπως κάθε Ρωμιά που σέβεται τον εαυτό της και την καταγωγή της, νιώθει τη γη να χάνεται κάτω από τα πόδια της καθώς διαβάζει αυτή την πληροφορία, δεν μπορεί να το διανοηθεί, δεν μπορεί να το πιστέψει, η κόρη της πήρε Τούρκο τελικά, πήγε στην Ελλάδα να παντρευτεί αλλά της βγήκε τουρκόσπορος, τρελαίνεται η Κωσταντία και είναι έτοιμη να σκάσει με αυτό το ύπουλο χτύπημα της μοίρας. Μετά το πρώτο σοκ επιστρατεύει όση ψυχραιμία της απέμεινε και ξεκινά, μαζί με την κουτσομπόλα φίλη της τη Βαγγελία να διαβάζουν όλη νύχτα εναλλάξ μεγαλοφώνως το ογκωδέστατο αυτό γράμμα του γαμπρού της, να περιπλανιούνται μαζί του στο Κουρτουλούς, στο Ντολάπντερε, στην Αντιγόνη, στο Μπαλουκλή, να μένουν άφωνες με αυτά που άκουσε ο ίδιος από Τούρκους και Ρωμιούς συγγενείς των πραγματικών του γονιών, να σχολιάζουν άλλοτε σαρκαστικά και άλλοτε με πίκρα τα γραφόμενά του, να ξαναζούν και να αναβιώνουν με διαφορετική ματιά γεγονότα και καταστάσεις που είχαν ζήσει παραλλήλως κατά τη διάρκεια της παραμονής του στην Πόλη, τέλος δε να απορούν και να βάζει ο νους τους ακόμη πολλά και διάφορα. Ο αναγνώστης παρακολουθεί αυτήν ακριβώς την ολονυκτία ανάγνωσης και τις αντιδράσεις των δύο φιλενάδων, καθώς ξεδιπλώνεται μπροστά τους λέξη προς λέξη η υπόθεση.

Η άλωση της Κωσταντίας είναι ένα μυθιστόρημα βασισμένο στην ιδέα του «Αλλου», στο πώς αντιμετωπίζει ο καθένας τον «Αλλον», τον εθνικά και θρησκευτικά διαφορετικό, αλλά και τον «Αλλο του εαυτό» μέσα από τους πολλούς άλλους. Είναι εμπνευσμένο από τον τρόπο με τον οποίον η πλειονότητα των μελών της ελληνικής μειονότητας της Πόλης (αλλά και κάθε μειονότητας) αντιμετωπίζει το μέγα ζήτημα των μικτών γάμων αλλά και από τις ψυχολογικές αναταράξεις που συμβαίνουν σε έναν άνθρωπο όταν βλέπει να καταρρέουν ξαφνικά όλα όσα είχε βέβαια και δεδομένα για την ύπαρξή του τόσα χρόνια, όταν από τη μια στιγμή στην άλλη νιώθει ένας άλλος μέσα στον ίδιο του τον εαυτό.

Η Κωσταντία αλώθηκε ψυχολογικά από τον πορθητή γαμπρό της, με σύγχρονο δούρειο ίππο έναν ογκωδέστατο φάκελο που έκρυβε εντός του μια ιστορία απίστευτη και γεμάτη εκπλήξεις από την αρχή ώς το τέλος της.

Γιάννης Μακριδάκης

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Στη στήλη
Τυπωθήτω
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Αφιέρωμα Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης
Ο διεισδυτικός ανατόμος της ταραγμένης ψυχής των ανθρώπων
Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης Από το τότε -1911- στο τώρα, 2011
«Η φιλολογική του συγγραφέως συνείδησις» και/ή το «μέσον αίσθημα των αναγνωστών»
Συνοπτικό σημείωμα για τον μεταφραστή Παπαδιαμάντη
«Η αίγλη του φωτός» με τον χρωστήρα του Μοράρου
«Εβλεπεν τα ίχνη του ιδίου εαυτού του και δεν επίστευεν»
Οι «μεταγραφές» του Παπαδιαμάντη
Γλώσσα, κοινωνία και λατρεία κατά τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη
Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης και η αναίρεση του γλωσσικού ιδεολογήματος
Παπαδιαμάντης προσιτός στις νεότερες γενιές
Φύση και άνθρωπος: λογοτεχνικές συντεταγμένες
Το αίμα και το πνεύμα
Λογοτεχνία
Ο υπερρεαλισμός στην ποίηση του Εκτορα Κακναβάτου
Συνταγές επιβίωσης σε καιρούς Ελντοράντο
Εκστρατεία φιλαναγνωσίας από τα Public
Λάξμι, το άνθος της φωτιάς
Κριτική βιβλίου
Μέλαινα πατρίδα
Ο πόνος ως σοφία του δημιουργού
Μεταξύ Ζαχαριάδη και Βελουχιώτη
4η Διεθνής Λογοτεχνική Συνάντηση
4η Διεθνής Λογοτεχνική Συνάντηση DaseinFest από 4-8 Μαΐου στο Cafe Dasein
Νίκος Παπάζογλου
Μνήμη Νίκου Παπάζογλου (1948 - 2011)