Έντυπη Έκδοση

Ο τελευταίος των ρομαντικών

Φέτος συμπληρώνονται 100 χρόνια από τον θάνατο του Γκούσταβ Μάλερ (1860-1911), του δημιουργού που οδήγησε τη μουσική στην κομβική μετάβαση από τον κόσμο του ύστερου Ρομαντισμού σε αυτόν του πρώτου Μοντερνισμού.

Ο συνθέτης γεννήθηκε το 1860 στο Κάλιστ της Βοημίας, δεύτερος ανάμεσα στα 14 παιδιά ενός μικροαστού εβραίου αμαξά. Ακολούθησε την οικογένειά του στην αργή κοινωνική της ανέλιξη στο περιβάλλον της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας του Φραγκίσκου Ιωσήφ, μιας αχανούς, πολυεθνικής χώρας με δύο πρωτεύουσες, πέντε θρησκείες και δώδεκα επίσημες γλώσσες. Ο γόνιμος αλλά τραυματικός ψυχισμός του μελλοντικού συνθέτη διαμορφώθηκε σε δύσκολα νεανικά χρόνια μέσα από εμπειρίες ενδοοικογενειακής βίας, πρόωρους θανάτους αγαπημένων, περιπλανήσεις και συνεχείς προσαρμογές.

Σε αυτά προστέθηκαν αργότερα ευρεία γερμανόφωνη φιλοσοφική παιδεία, δυνατές ανδρικές φιλίες και θυελλώδης ερωτικός βίος που κορυφώθηκε στον γάμο με την πανέμορφη, ζάμπλουτη Αλμα Σίντλερ, την πιο περιζήτητη νύφη -και αργότερα...χήρα- της βιεννέζικης αριστοκρατίας. Ο Μάλερ επένδυσε με πάθος στη σταδιοδρομία αρχιμουσικού, η οποία κινήθηκε με κόπο και άσβεστη φιλοδοξία από την περιφέρεια -Πράγα, Λειψία, Αμβούργο, Βουδαπέστη- προς το κέντρο, για να κορυφωθεί στην Αυλική Οπερα της Βιέννης. Ακριβό διαβατήριο για την πρόσβαση στην κορυφή υπήρξε η εκούσια προσχώρηση στον Καθολικισμό... Εβραίος, ταπεινής καταγωγής και αυτοδημιούργητος, που έζησε και έδρασε σε περιβάλλον πλούτου και συγκρούσεων εξουσίας, ακόμη και στο απόγειό του ο Μάλερ θα αισθανόταν «πάντα ανεπιθύμητος, ουδέποτε ευπρόσδεκτος».

Στη σύνθεση αφιερωνόταν μόνον στα σύντομα διαλείμματα της καλοκαιρινής του σχόλης. Τότε βυθιζόταν στην απομόνωση, αποθέτοντας τους πολύχρωμους κόσμους των συμφωνιών του με πυρετώδη δημιουργικό οίστρο σε χιλιάδες πεντάγραμμα. «Μια Συμφωνία είναι ολόκληρος ο κόσμος» έλεγε. Καταποντισμένα μουσικά ακούσματα από εβραίικα πανηγύρια και κοντινούς στρατώνες, νεανικά σκιρτήματα και υπαρξιακές αγωνίες για τη ζωή, άσβεστη πίστη στην ύπαρξη ενός ανιμιστικού σύμπαντος όπου όλα χωρούν και τίποτε δεν χάνεται, πάθη του έρωτα, η κόλαση των άλλων, πρώιμη αναμέτρηση με τον θάνατο, φιλοσοφική υπέρβαση: όλα τροφοδότησαν τη μουσική του έκφραση μέσα από μια ατέρμονη διαδικασία ανάδρασης μεταξύ ζωής και δημιουργίας.

«Μόνον όταν ζήσω συνθέτω και μόνον όταν συνθέτω βιώνω κάτι», ομολογούσε. Στην πολυδιάστατη μουσική του ο Μάλερ αφομοίωσε τα κυρίαρχα πρότυπα της βαγκνερικής κληρονομιάς στρέφοντας το θεατρικά εξωστρεφές εκφραστικό της δυναμικό προς εσωτερικές κατευθύνσεις. Εξέλιξε την αρμονική γλώσσα και τις εκφραστικές στρατηγικές του ώριμου ρομαντισμού μέχρι τα ύστατα όριά τους και αξιοποίησε το αποτέλεσμα στην ανάπτυξη μιας ασύλληπτα πλούσιας και περιεκτικής συμφωνικής γραφής όπου το στοιχείο της θεατρικότητας έγινε ιδανικό εργαλείο κατάδυσης στα τρίσβαθα του ανθρώπινου ψυχισμού.

Το σύντομο πέρασμά του από το ντιβάνι του Φρόιντ, όταν συνειδητοποίησε πως έχανε ανεπιστρεπτί την ωραία Αλμα από τον νεαρό αρχιτέκτονα Βάλτερ Γκρόπιους, σηματοδότησε με φαρμακερή ειρωνεία τον... ιστορικό εξελικτικό συγχρονισμό μεταξύ μουσικής και ψυχανάλυσης. Αφησε δέκα συμφωνίες και πέντε κύκλους τραγουδιών με συνοδεία ορχήστρας. Γνωρίζοντας ότι οι Μπετόβεν, Μπρούκνερ και Ντβόρζακ πέθαναν αφού συνέθεσαν την ένατη συμφωνία τους, ο Μάλερ συνέθεσε μετά την Ογδοη το «Τραγούδι της Γης» -ουσιαστικά μια συμφωνία με φωνές- και στη συνέχεια την Ενατη! Εφυγε ένα χρόνο αργότερα, σε ηλικία μόλις 51 ετών, αφήνοντας ημιτελή την αινιγματική Δέκατη...

Δεινός στοχαστής, ο Μάλερ είχε πλήρη συναίσθηση του πόσο η τολμηρή αισθητική και το ψυχολογικό περιεχόμενο της μουσικής του ξεπερνούσαν τις αντοχές και τα αιτήματα των συγχρόνων του και προέβλεψε εύστοχα ότι ο κόσμος θα τον καταλάβαινε μισό αιώνα μετά τον θάνατό του. Οντως: μετά τις δεκαετίες λήθης του μεσοπολέμου και του Β' Παγκόσμιου Πολέμου, η αναγέννηση του ενδιαφέροντος για το έργο του συντελέστηκε θεαματικά στις αρχές της δεκαετίας του '60 κυρίως μέσα από την έντονη προώθησή του από τον Δημήτρη Μητρόπουλο. Οι αλλαγές ηθών και ιδεολογιών και η εκρηκτική άνθιση της κλασικής δισκογραφίας στα χρόνια ακμής των μεγάλων μεταπολεμικών αρχιμουσικών -Βάλτερ, Κούμπελικ, Τζιουλίνι, Κλέμπερερ, Χάιτινκ, Οζάουα, Χόρενσταϊν, Μπέρνσταϊν, Κάραγιαν, Αμπάντο, Σαγί- συντέλεσαν στην αποδοχή και την οριστική ένταξη του μαλερικού έργου στο πυρήνα του βασικού ρεπερτορίου των δυτικών ορχηστρών. Ηδη το 1974, η μουσική και η προσωπικότητα του Μάλερ πρόβαλαν πια τόσο δεδομένες και επίκαιρες ώστε να εμπνεύσουν τον Κεν Ράσελ να γυρίσει ένα σουρεαλιστικό κινηματογραφικό πορτρέτο-βιογραφία του. Η αυθάδης, συνειδητά κιτς, πλην επί της ουσίας όχι άστοχη ταινία του εκκεντρικού βρετανού σκηνοθέτη έφερε τον Μάλερ και τη μουσική του σε επαφή με την ποπ κουλτούρα της εποχής.

Φέτος παντού στη Δύση διοργανώνονται κύκλοι εκδηλώσεων για τον Μάλερ. Μια μεγάλη έκθεση παρουσιάζεται στο Μουσείο Ορσέ του Παρισιού (έως 29 Μαΐου) πλαισιούμενη από μουσικές εκδηλώσεις και διαλέξεις. Επίσης, το Μάιο στη Λειψία, στο πλαίσιο του Διεθνούς Φεστιβάλ Μάλερ (17- 29/5), κορυφαίες ορχήστρες και αρχιμουσικοί απ' όλο τον κόσμο θα παρουσιάσουν στην περίφημη αίθουσα Γκεβάντχαους όλες τις συμφωνίες και βασικούς κύκλους τραγουδιών του.

Αν και τα έργα του ουδέποτε έλειψαν από τα δισκοπωλεία, αντίστοιχη υπερδραστηριότητα επικρατεί και στο χώρο της δισκογραφίας. Πέρυσι ο δισκογραφικός κολοσσός της Universal αξιοποίησε εμπορικά την επέτειο, προσκαλώντας τους ανά τον κόσμο φιλόμουσους να συνθέσουν τη «δική τους» επετειακή έκδοση των 10 συμφωνιών του Μάλερ -περιέργως, οι κύκλοι τραγουδιών εξαιρέθηκαν- επιλέγοντας από τα αποθέματα ηχογραφήσεων των καταλόγων της. Σε ειδικό ιστότοπο μπορούσε ο καθένας να ακούσει δεκάδες ηχογραφήσεων και να επιλέξει. Το αποτέλεσμα της ψηφοφορίας εκδόθηκε τον περασμένο Δεκέμβρη υπό τον τίτλο «Mahler: The People's Edition» και περιλαμβάνει τις απολύτως αναμενόμενες επιλογές. Οσο για μας στην Ελλάδα τελικά δεν αποκλείεται η μόνη συμμετοχή μας -κι αυτή δανεική- στην μαλερική επέτειο να είναι οι δύο συναυλίες της Ορχήστρας Νέων Γκούσταβ Μάλερ, που έγιναν πρόσφατα στο Μέγαρο Μουσικής...

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Μουσική
Σχετικά θέματα: Μουσική
Τσόμσκι και Σμυρναίικα
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Μουσική
Τσόμσκι και Σμυρναίικα
Ο τελευταίος των ρομαντικών
Αφιέρωμα: Οικονομική κρίση και Τέχνες
Επάγγελμα καλλιτέχνης: ζήσε Μάη μου
Συγγραφέας; Ναι, αλλά μόνο για χόμπι
Τους ρίχνουν στο φιλότιμο
«Σύνταξη θα πάρουμε στα ογδόντα»
Η ανέχεια επί της οθόνης
Μελανά χρώματα...
Βιβλίο
Η Αθήνα επί χάρτου
Κινηματογράφος
Οχι πια σεξ. Μόνο καλοί ρόλοι
Λογοτεχνία
«Αρνούμαι την πολυτέλεια της απόγνωσης»
Υπάρχει ελπίδα
Αυτοκριτική μιας χώρας
Εικαστικά
Ο Μιρό υψώνει πλακάτ
Αρχιτεκτονική
Το μουσείο της επανάστασης είναι γιαπί...
Αρχαία μνημεία - Σύγχρονη μόλυνση
Ο πολιτισμός στα σκουπίδια