Έντυπη Έκδοση

Θυμάσαι τι είναι ποίηση;

«Θυμάσαι τι είναι ποίηση;» Αφοπλιστική αντίδραση διαβάτη, ο οποίος υπέστη την αδιάκριτη ερώτηση «Τι είναι ποίηση;» σε ρεπορτάζ της εκπομπής της Βίκυς Φλέσσα Στα Ακρα, που καλεσμένος της εκείνη τη φορά ήταν ο ποιητής Μιχάλης Γκανάς.

Ο άτυχος περιπατητής στράφηκε για βοήθεια στην αλλοδαπή γυναίκα που τον συνόδευε και με χαμένο ύφος τη ρώτησε με τη σειρά του, «Θυμάσαι τι είναι ποίηση;». Σαν να λέμε «Θυμάσαι πώς το λένε το καφενεδάκι που καθίσαμε προχτές;» ή «Μωρέ πώς τον λένε τον ηθοποιό που έπαιζε στο...».

Κατόπιν, η ενθουσιώδης και μη καταπτοηθείσα νεόκοπη δημοσιογράφος είχε τη φαεινή ιδέα να ρωτήσει υψηλόβαθμο στέλεχος της Νέας Δημοκρατίας, τον κατά τ' άλλα συμπαθέστατο Αθανάσιο Γιαννόπουλο, την ώρα που επρόκειτο να διαβεί το κατώφλι Μεγάρου τινός. Εισέπραξε λοιπόν την απάντηση και αποστομώθηκε -το λέω γιατί τα νιάτα δεν είναι κακεντρεχή-, εισέπραξε λοιπόν την κατηγορηματική απάντηση «Σήμερα δεν κάνουμε δηλώσεις». Η άνθρωπος άτυχη, αλλά ο άνθρωπος τυχερός. Γιατί σκέψου σήμερα να ήταν ημέρα δηλώσεων και να θεωρούσε υποχρέωσή του να αντεπεξέλθει στην ουρανοκατέβατη ερώτηση. Θα μπορούσε βέβαια να απαντήσει «Αφήστε με, βρε παιδιά, πρωί πρωί» ή, ανάλογα, «Ορεξη που την έχετε βραδιάτικα» ή «Τέτοια ώρα τέτοια λόγια», και τότε θα γινόταν συμπαθέστερος. Αλλά φευ δεν συνέβη έτσι.

Οχι ότι στέλεχος του ΠΑΣΟΚ θα έλεγε οπωσδήποτε κάτι απολύτως διαφορετικό. Ο Τηλέμαχος Χυτήρης, ας πούμε, ενεργός πολιτικός και ποιητής (αχτύπητος συνδυασμός!) εξομολογήθηκε σε συνέντευξή του τα εξής: «Παρά το γεγονός ότι είχα μια ενασχόληση πολιτική, αν και όχι με τη στενή έννοια -ανέκαθεν τασσόμουν υπέρ της δημοκρατίας-, πάντα έβρισκα χρόνο για να ασχολούμαι με την ποίηση.» (...)

Ε; Γυρίζει ο άνθρωπος κατάκοπος από την ενασχόλησή του και βρίσκει παρ' όλα αυτά χρόνο να ασχοληθεί και με την ποίηση, εκεί που άλλοι φουκαράδες παίζουν με τα παιδιά τους.

Η αλήθεια είναι ότι και οι ποιητές και οι ευάριθμοι εραστές-αναγνώστες της ποίησης δυσκολεύονται ν' απαντήσουν στην ερώτηση «Τι είναι ποίηση;». Οχι ότι άλλες ερωτήσεις που απαιτούν ορισμό για είδη τέχνης δεν προκαλούν συμφόρηση ιδεών και συναισθημάτων. Δεν είναι και το ευκολότερο να απαντήσεις στην ερώτηση «Τι είναι μουσική;» ή «Τι είναι ζωγραφική;» ή ακόμη χειρότερα «Τι είναι έργο τέχνης;» Περιέργως, όμως, οι άλλες ερωτήσεις και σχετικά πιο ξεκάθαρη απάντηση μπορεί να αποσπάσουν και μικρότερη αμηχανία μπορεί να προξενήσουν στον ερωτώμενο, και βέβαια αποκλείεται μάλλον να καταφύγει κάποιος στον διπλανό του και να τον επιβαρύνει με την ερώτηση «Θυμάσαι τι είναι μουσική;»

Οι ευτυχέστερες απαντήσεις που δόθηκαν στη διάρκεια του σπαρταριστού ρεπορτάζ ήταν η απομνημονευμένη απαγγελία δύο στίχων του ενός ή του άλλου ποιητή, εκεί δηλαδή που η ερώτηση για την ποίηση απαντήθηκε με ποίηση. Και εδώ είναι το πρόβλημα. Γιατί ο άνθρωπος σκοτώνεται να ορίσει και να κατηγοριοποιήσει; Γιατί η ερώτηση να μην είναι καλύτερα «Σας αρέσει η ποίηση;» κι ας απαντήσει καθένας μ' ένα σκέτο ναι ή όχι, όπως αν ήταν καθισμένος μάρτυρας σε αίθουσα δικαστηρίου, όπου κανείς επαρκής δικηγόρος δεν σε ρωτάει «Τι είναι έγκλημα;», αλλά μπορεί να σε ρωτήσει αν έχεις δει να διαπράττεται το συγκεκριμένο έγκλημα και μήπως μπορείς να περιγράψεις τον δολοφόνο, ή , χάριν της ιστορίας, αν σου άρεσε καλύτερα ο τρόπος του Τζακ του Αντεροβγάλτη ή του τρελού δολοφόνου με το πριόνι, ή, εν ανάγκη, να πεις ότι θεωρείς προτιμότερο όργανο εγκλήματος το πριόνι από το νυστέρι, και το υπόγειο σαν κρυψώνα του σώματος του εγκλήματος από τη νάιλον σακούλα. Καταλαβαίνω βέβαια ότι αν βγάλουμε στην άκρη τις οντολογικές ερωτήσεις, θα μείνουν χωρίς δουλειά ένα σωρό άνθρωποι, αλλά υπήρξε εποχή που υπήρχε ποίηση χωρίς κανενός είδους θεωρητικό λόγο.

Ινδιάνικος ορισμός: «Ποίηση είναι όταν δύο λέξεις συναντιούνται για πρώτη φορά».

Παρ' όλα αυτά

Ρίτσαρντ Βόλχαϊμ

Η τέχνη και τα αντικείμενά της

μτφρ.: Γιάννης Παπαδημητρίου, επιστημονική επιμέλεια και επιλεγόμενα: Παναγιώτης Πούλος, Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών, Αθήνα 2009, σ. 445

Εξαιρετική έκδοση, με μόνο της ίσως ελάττωμα την κάπως απροσδόκητη επιλογή του εξωφύλλου. Διαφωτιστικό βιβλίο για όσους αγαπούν τη συστηματική αναλυτική σκέψη, προσεκτικό, γραμμένο με τον σεβασμό και την ησυχία ενός ανθρώπου που ξέρει τι λέει και το διατυπώνει χωρίς φιοριτούρες και στόμφο, προλαβαίνοντας και τις ενδεχόμενες αντιρρήσεις ενός καλόπιστου και επαρκή συνομιλητή. Ακατάλληλο για την παραλία.

Ο Αγγλος Ρίτσαρντ Βόλχαϊμ (1923-2003) υπήρξε σημαντικός αισθητικός φιλόσοφος και κριτικός της Τέχνης του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα. Ευρύ φάσμα ετερόκλιτων ενδιαφερόντων και ποικιλία εκφραστικών τρόπων. Η μελέτη Η τέχνη και τα αντικείμενά της πρωτοκυκλοφόρησε το 1968 με τον υπότιτλο Μια Εισαγωγή στην Αισθητική.

Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι από τη στιγμή που εκλαμβάνουμε ορισμένα αντικείμενα του κόσμου ως έργα τέχνης, αξίζει να αναρωτηθούμε τι το ξεχωριστό διαθέτουν αυτά και τι ξεχωριστό διακρίνει τον τρόπο με τον οποίο τα σκεφτόμαστε. Η σκοπιά του δημιουργού και η σκοπιά του θεατή, ακροατή, αναγνώστη κ.λπ. Μοιραία οδηγούμαστε στο θέμα της φύσης της τέχνης και των επιπτώσεών της στη ζωή μας.

Το βιβλίο έχει την ευγένεια να μη θεωρεί αυτονόητο τίποτα. Αρχίζει λοιπόν από την αρχή αρχή, και για του λόγου το αληθές το Πεντάλ αντιγράφει από τη σελίδα 19.

«Τι είναι τέχνη;» «Τέχνη είναι το σύνολο των έργων τέχνης». «Τι είναι έργο τέχνης;» «Εργο τέχνης είναι ένα ποίημα, ένας πίνακας ζωγραφικής, ένα γλυπτό, ένα μυθιστόρημα....» «Τι είναι ποίημα;» «Πίνακας ζωγραφικής;» «Μουσικό κομμάτι;» «Γλυπτό;» «Ποίημα είναι...» «Πίνακας ζωγραφικής είναι...» (...) Θα υποθέταμε φυσιολογικά πως εάν μπορούσαμε να συμπληρώσουμε τα κενά αυτού του διαλόγου, θα είχαμε απαντήσει σε ένα από τα πιο δυσεπίλυτα παραδοσιακά προβλήματα του ανθρώπινου πολιτισμού» (...)

Μικρή αντίθεση

* * * *

Να ζω θα ήθελα αποκοιμισμένος

μες στο γλυκό ψίθυρο της ζωής

Κατευθύνομαι προς το ποτάμι πάνω σ' ένα άλογο

Κι όταν λιγάκι σκέφτομαι, λιγάκι εκείνο σταματάει

Βαδίζω αντίθετα στον ήλιο

επιφυλακτικός μέσα στα παντελόνια μου

Φλέγεται ήδη το καρπούζι. Το βράδυ

πέφτει πιο πυκνό τώρα πια. Κι εσύ επιστρέφεις

λιγάκι μελαγχολικός στον έρωτά μου.

Σάντρο Πέννα, (1906-1977), ιταλός ποιητής και διηγηματογράφος, γεννημένος στην Περούτζα. Η μετάφραση, του ποιητή Σωτήρη Παστάκα.

Ευτυχώς, δεν υποφέρει μόνον η ποίηση από την κατηγοριοποίηση του αδαούς ειδήμονος. Πού και πού τα πυρά πετυχαίνουν και την πεζογραφία από αναπάντεχη αλλά, περιέργως, και αναμενόμενη γωνία βολής. Τα μυθιστορήματα της Βιρτζίνιας Γουλφ (π.χ. Στον Φάρο και πόσω μάλλον βεβαίως Η Κυρία Νταλαγουέη), των αδελφών Μπροντέ ή τα διηγήματα της Κάθρην Μάνσφηλντ ή, γιατί όχι, και η Τζέιν Ωστιν δέχονται τον χαρακτηρισμό γυναικεία γραφή (σε προηγούμενη σελίδα το Πεντάλ είχε σχολιάσει το φαινόμενο της «γυναικείας ποίησης» στην Ελλάδα)· και αν για κακή σου τύχη έχεις όρεξη να ρωτήσεις τι εννοεί αυτός που το εκστόμισε, που είναι συν τοις άλλοις «διαβασμένος», κινδυνεύεις να στριμωχτείς σε θέματα ύφους και θεματολογίας, παρόλο που το ύφος έρχεται πάντοτε σε δεύτερη μοίρα. Τα επιχειρήματα θα συμπαρασύρουν μοιραία και ορισμένα πεζογραφήματα ανδρών όπως, φέρ' ειπείν, η Ιστορία της Θείας και το Τουάινμπορν του νομπελίστα Πάτρικ Γουάιτ . Ε και; Κι εκεί ο συνομιλητής σου ενδεχομένως να προσκομίσει ως τεκμήριο β την ομοφυλοφιλία. Μαχητό ή αμάχητο, δεν έχει σημασία. Από δω και πέρα ο δρόμος είναι ανοιχτός. Πάρ' τον κάτω και τον Τένεσι Ουίλλιαμς στο Ξαφνικά Πέρσι το Καλοκαίρι φέρ' ειπείν, το Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ του Αλμπη και το πρόβλημα των αδιέξοδων συζυγικών σχέσεων φέρ' ειπείν, πάρ' τον κάτω και τον Τσέχωφ με το άνευ θέματος μπλα μπλα του σε διηγήματα και θεατρικά και, αν έρθουμε στους νεότερους, την Τζόις Κάρολ Οουτς, που χώνει τη μύτη της παντού, ή τον Ραίημοντ Κάρβερ με τη σύντομη πλην (παράδοξο!) ατελείωτη φλυαρία, που λέει λέει και δεν καταλαβαίνεις πού είναι το τέλος και πώς μπορεί αυτό και λέγεται τέλος, ή με τον Καθένα και την Πατρική κληρονομιά του Φίλιπ Ροθ, με την ελάχιστη διαφορά ότι εδώ περιέργως βρισκόμαστε μπροστά σε αντρικό κουτσομπολιό (κατ' αντίθεση) και ανάπτυξη διαταραγμένης ναρκισσιστικής συμπεριφοράς. Τι μας μένει; Ενα σωρό. Ο Κάφκα, (εκτός από τα Γράμματα στον Πατέρα και τα Γράμματα στη Μιλένα), ο Ντοστογιέφσκι, κατά προτίμηση στα πιο αδρά του μυθιστορήματα, το Αδερφοί Καραμαζόφ φέρ' ειπείν, ο Τόμας Μαν στο Μαγικό Βουνό οπωσδήποτε και λιγότερο στο Θάνατος στη Βενετία, ο Μούζιλ κυρίως στο δίτομο Ανθρωπος χωρίς Ιδιότητες και όχι στον Τέρλες, ο Μπόρχες στα πιο φιλοσοφικά του, ο Τζόυς στον Οδυσσέα του και λιγότερο στους Δουβλινέζους, και, για να ξαναγυρίσουμε στην ποίηση, από τον Καβάφη κρατάμε φέρ' ειπείν τους Βαρβάρους, τα Τείχη και την Ιθάκη, λίγα ιστορικά με τον Αχιλλέα και τα τοιαύτα, οπωσδήποτε το ...il Gran Rifiuto και τα Κεριά και το η Πόλις, και σκεφτόμαστε τον υπόλοιπο με τα ψυχολογικά και τα ερωτικά Επέστρεφε και Μέρες του 1903 και Ομνύω και τις λεπτομέρειες που σε τσακίζουν, αλλά ενδεχομένως «δεν είναι το ίδιο», από την αρχαία ελληνική και ρωμαϊκή γραμματεία κρατάμε τους ιστορικούς φέρ' ειπείν, τον Ηρόδοτο, τον Πίνδαρο και τον Βιργίλιο ασφαλώς, λίγο Οβίδιο, διόλου Σαπφώ με τις γυναικείες συντροφιές της, που περιγράφει τον έρωτα με πυρετό, λυμένα μέλη και βουητό στα μηνίγγια, οπωσδήποτε Δάντη, οπωσδήποτε Ομηρο, παρότι ούτε αυτός κρατιέται, και κουτσομπολεύει κατά τόπους. Και τα λοιπά, και τα λοιπά.

Αντε τώρα εσύ ν' απαντήσεις, εννοώ να βρεις παραδείγματα και επιχειρήματα που δεν θ' ακουστούν στο δικό σου πρώτα απ' όλα αυτί γελοία και κοινότοπα, εκτός που θ' αντιμετωπίσεις την ένσταση: «Δεν είναι το ίδιο».

Ο άνθρωπος δεν μπορεί να πει ούτε το απολύτως νόμιμο «εμένα μ' αρέσει ή δεν μ' αρέσει αυτό» και να περιοριστεί σ' αυτό, που στο κάτω κάτω δηλώνει και μια καθαρή αρέσκεια ή απαρέσκεια, ούτε να κάνει τον κόπο ν' ακούσει και τη γνώμη όσων έχουν καθίσει χρόνια πάνω σ' ένα συναίσθημα ή πάνω σε μια σκέψη, ή πάνω σε μια πραγματική φιλοδοξία κι έχουν πασχίσει να τα κάνουν τέχνη και ξέρουν μάλλον λίγο καλύτερα «Χημεία» φέρ' ειπείν. Και τι δουλειά έχει τώρα η Χημεία; Εχει, γιατί δυστυχώς η ίδια συμπεριφορά πρέπει να συνοδεύει τον σπουδαστή είτε της Χημείας είτε της Λογοτεχνίας.

Το κακό με τη λογοτεχνία, κατεξοχήν με την ποίηση, είναι ότι γράφεται με λέξεις, και τις λέξεις τις θεωρούμε δεδομένες και κτήμα κοινό από τα γεννοφάσκια μας κιόλας. Δεν είναι τουτέστιν σαν τις νότες ή τα χρώματα που πρέπει να τα σπουδάσεις και να μάθεις πώς συνδυάζονται και ποιο πάει καλύτερα πλάι σε άλλο, και, και, και... γι' αυτό και η ερώτηση «Τι είναι ποίηση;», γι' αυτό και οι ρομαντικές απαντήσεις του τύπου «το καταφύγιο στο οποίο προσφεύγουμε σε δύσκολες στιγμές» ή «Αυτό που ομορφαίνει τη ζωή μας» και εντέλει η αξίωση πολλών ανθρώπων να θεωρούν εαυτόν ή άλλους ποιητές επειδή, λέει, ο τρόπος τους να ζουν τη ζωή τους «ποιητικά», ή η «ποιητική» ύπαρξή τους αρκούν να υποκαταστήσουν το ζητούμενο. Το ζητούμενο όμως είναι απλούστατα η ποίηση. Ποιητής είναι αυτός που γράφει καλά ποιήματα ούτε καν αυτός που γράφει ποιήματα. Αλλά αν αυτή ήταν η αυτονόητη απάντηση στην ερώτηση «Τι είναι ποίηση;» κανείς δημοσιογράφος που σέβεται τον εαυτό του δεν θα έμπαινε στον κόπο να βγει στον δρόμο. Αλλα φιλοδοξούν να αγρεύσουν οι τηλεοπτικές εκπομπές. Γι' αυτό κι ενώ όσοι δεν γράφουν ποιήματα δηλώνουν ανενδοίαστα ποιητές, ορισμένοι που κάθονται σπίτι τους και κάνουν όσο καλύτερα μπορούν τη δουλειά τους (γιατί για δουλειά πρόκειται, ούτε για ασχολία ούτε για ενασχόληση) ντρέπονται να το δηλώσουν, από φόβο ότι θα προκαλέσουν τη μήνιν Μούσας τινός ή τα ειρωνικά χαμόγελα του κοινωνικού περιβάλλοντος .

Υπάρχουν δύο ειδών κοινοτοπίες. Οι απλώς κοινοτοπίες και οι αλήθειες. Η φράση «Ο ήλιος φωτίζει» είναι ασφαλώς μια κοινοτοπία, αλλά αλήθεια, και μάλλον δεν ανατρέπεται. Η φράση «η ελληνική γλώσσα διαθέτει μια εγγενή γονιμότητα» είναι σκέτη κοινοτοπία.

Οι σκίουροι έχουν αχρωματοψία, και μόνο τρώγοντας καταλαβαίνουν ποιο βελανίδι είναι άσπρο και ποιο κόκκινο, ποιο θα βγάλει φύτρα και ποιο όχι.

Παρότι το Πεντάλ δεν συμπαθεί ιδιαίτερα τον συμβολικό τρόπο έκφρασης, εδώ έπεσε μετά χαράς στον πειρασμό.

-Σπουδαία λογοτεχνία είναι απλούστατα γλώσσα φορτισμένη με νόημα στον ανώτατο δυνατό βαθμό.

-Ποίηση είναι η πιο πυκνή μορφή προφορικής έκφρασης.

Εζρα Πάουντ

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Κατάδυση στα ερέβη
Ενα αφήγημα της Αθήνας
Ολοκληρωτισμός, η γεροντική ασθένεια του καπιταλισμού
Ανθρωπογεωγραφία
Ο Οβίδιος στη Μαύρη Θάλασσα
Προδημοσίευση
Σχέδιο για Ηλέκτρα
Χάρολντ Πίντερ
Το ταξίδι στη σιωπή του Χάρολντ Πίντερ
Άλλες ειδήσεις
Η Δευτέρα Παρουσία και το όραμα του Μιχαήλ Αγγέλου
Δράση μετά μουσικής
Θυμάσαι τι είναι ποίηση;
Συνταγές μαγειρικής για γυναίκες συγγραφείς
Μια εφημερίδα σε κάθε σπίτι; ΙΙ