Έντυπη Έκδοση

Ο,τι δεν «πικραίνει» το μάτι

Ο Νάσος Δετζώρτζης μού μιλούσε, σχεδόν μυθικά, για τους αδελφούς Ταρουσόπουλους στο Φάληρο· ο Κάρολος Τσίζεκ αποκαλυπτικά για το τυπογραφείο του Νικολαΐδη στη Θεσσαλονίκη και πολλοί για τον χαρισματικό Φιλιππόβλαχο και το φιλόξενο στέκι των Κειμένων του στη Μαυρομιχάλη.

Ανέκαθεν με γοήτευαν οι άνθρωποι που φρόντιζαν το κέλυφος των κειμένων, που σχεδίαζαν την εικόνα του λόγου. Σήμερα, που τα βιβλία μιας χρήσεως έχουν εδραιωθεί στη συνείδηση του μέσου αναγνώστη, κάποιοι επιμένουν ακόμη στη χειροτεχνική τυπογραφία ή καλλιέπεια των βιβλίων. Βέβαια υπάρχουν κι αυτοί που διασταυρώνουν δεξιοτεχνικά την παραδοσιακή τυπογραφία με το σύγχρονο ψηφιακό βλέμμα (κάποιοι μάλιστα εξ αυτών δημιουργώντας σχολή ή τεχνοτροπία). Υπάρχουν και οι νεότεροι, που με γούστο και επαγγελματισμό -είτε εργάζονται σε εκδοτικούς οίκους είτε αυτόνομα- εκφράζονται μέσα από μια πιο διεθνή και αδέσμευτη εικαστική γλώσσα. Ειδική κατηγορία αποτελούν οι εικονογράφοι -συνήθως ζωγράφοι-, που μεταφέρουν την αμιγώς εικαστική εμπειρία τους στο «τελάρο» του βιβλίου.

Η παρούσα σειρά φιλοδοξεί να χαρτογραφήσει τάσεις και διαθέσεις του σχεδιασμού αλλά και της εικονογράφησης βιβλίου, όπως αυτές αποτυπώνονται στη βιβλιαγορά μας. Δεκαοχτώ πρόσωπα απαντούν σε άτυπα ερωτήματα, όπως: Η εικόνα προοικονομεί το κείμενο; Το ερμηνεύει; Το σχολιάζει; Ενίοτε αυτονομείται από αυτό; Τελικώς ένα εξώφυλλο λογοδοτεί στον αναγνώστη ή στο κείμενο; Μήπως ύστερα από μια μακρά εικονολατρία εξωφύλλων επιστρέφουμε σε πιο άδειες και σιωπηλές επιφάνειες;

Δεκαοχτώ πρόσωπα που, έτσι κι αλλιώς, αδράχνουν το βλέμμα μας στους πάγκους των βιβλιοπωλείων και διαμορφώνουν την όψη της ανάγνωσης, ανοίγουν σε κοινή θέα το δημιουργικό εργαστήρι τους.

Ετσι όπως έχουν έρθει τα πράγματα, για ένα πολύ μικρό κομμάτι της τυπογραφίας μπορώ να κάνω λόγο. Για την τυπογραφία του βιβλίου. Σήμερα κινούμαστε ανάμεσα σ' ένα τεράστιο πλήθος γραφιστικών παραστάσεων, από τα περιοδικά ποικίλης ύλης ώς τα ψηφιακά περιβάλλοντα. Οι επιρροές που το βιβλίο έχει δεχτεί από τη διάχυση της γραφιστικής είναι τεράστιες. Αυτές, όμως, που προέκυψαν από τις καλλιτεχνικές ανησυχίες των μοντερνιστών παίζουν δευτερεύοντα ρόλο· κατ' αρχάς, αξιοποιήθηκαν κυρίως στη διαφήμιση και στα περιοδικά· και, επιπλέον, συγχέονται με τις πιο αντιπαθητικές ιδέες που διέδωσε η ηλεκτρονική ψηφιοποίηση. Είναι κάθετη η διαφορά αρχών στην επιμέλεια μεταξύ ενός βιβλίου και των άλλων εντύπων. Δυστυχώς, τα πρότυπα που διακινούνται από τα πιο δημοφιλή προγράμματα επεξεργασίας κειμένου και ηλεκτρονικής τυπογραφίας θαρρείς ότι κατασκευάστηκαν από εχθρούς της τυπογραφίας, εχθρούς του διαβάσματος.

Φυσικά, ο υπολογιστής προσέφερε δύο ανεκτίμητες υπηρεσίες: δυνατότητες να βρεις, να επεξεργαστείς και να χρησιμοποιήσεις υλικά, και ταχύτητα διεκπεραίωσης της εργασίας - που σημαίνει χρόνο και χρήμα. Γιατί, λοιπόν, περισσεύουν σήμερα τα κακόζηλα βιβλία; Επειδή, φρονώ, έλλειψε η παιδεία. Μπορεί να ρωτήσει κανείς: Και τι βλάπτει που είναι άσχημο ένα βιβλίο; - το διάβασμά του δεν προέχει; Μα, κι αν ακόμα ήταν περιττή πολυτέλεια η ομορφιά ενός βιβλίου, δεν θα έπαυε να είναι για τον πολιτισμό ανεκτίμητη κατάκτηση. Αλλά η τυπογραφική τέχνη αποσκοπεί στο ανετότερο διάβασμα, στην ευκολότερη πρόσληψη του κειμένου.

Τι απαιτείται σήμερα, με τις κατακτήσεις της τεχνολογίας, για ένα εμφανίσιμο βιβλίο; Ελάχιστα πράγματα, χωρίς κανένα επιπλέον οικονομικό κόστος. Απαιτούνται μια στοιχειώδης αίσθηση ευθύνης στην οργάνωση του κειμένου και η καλαισθησία που απορρέει από την παρατήρηση του «καλού» που προηγήθηκε. Οπως αντιλαμβάνεστε, είμαι κατά βάθος με την πλευρά της «κλασικής γραμμής» στην τυπογραφική επιμέλεια. Οποιος κάνει τον κόπο να συγκρίνει τα παλιά ωραία βιβλία με τα πιο καλαίσθητα σημερινά, θα διαπιστώσει ότι το «κλασικό» αποδεικνύεται ακόμη και τώρα το πιο «μοντέρνο» - με την επιμονή του στη λιτότητα, με την αποστροφή του προς το κραυγαλέο και με την έγνοια του για το αβίαστο ταίριασμα. Τυπογραφία είναι το μάτι: αυτό που δεν «πικραίνει» το μάτι είναι εύστοχο και λειτουργικό. Και τούτο ισχύει στο σύνολο, από το εξώφυλλο ώς τον κολοφώνα. Επιζητούμε στο τελικό αποτέλεσμα μιαν αρμονία που θα μου άρεσε να την παρομοιάσω με αυτή της μουσικής.

Υπάρχουν και σήμερα μερακλήδες δουλευτές στην παραγωγή του βιβλίου· θα αρκεστώ να μνημονεύσω τον Αιμίλιο Καλιακάτσο των εκδόσεων Στιγμή και τον Σταύρο Πετσόπουλο των εκδόσεων Αγρα, ο οποίος κυριολεκτικά «πλήρωσε το μάρμαρο», παρατείνοντας τη ζωή της παραδοσιακής τυπογραφίας με δικά του έξοδα πάνω από δύο δεκαετίες στη χώρα μας.

Εχει τις δυσκολίες της και η δική μας πραγματικότητα: διαθέτουμε ελάχιστες οικογένειες στοιχείων κατάλληλες για κείμενα συνεχόμενης ανάγνωσης, όπως είναι αυτά των βιβλίων. Σίγουρα θα εμπλουτιζόταν η παράδοσή μας, αν μπορούσαν να δημιουργηθούν κι άλλες. Αλλά μέχρι στιγμής δεν έχει γίνει κατορθωτό.

Φτάνοντας στο σημείο αυτό, αναδεικνύεται κι ένα μη γλωσσολογικό επιχείρημα υπέρ του πολυτονικού: οι άψογες αυτές τυπογραφικές οικογένειες είναι σχεδιασμένες με την αισθητική πρόβλεψη όλων των τόνων και των πνευμάτων. Από τις προσπάθειες να σχεδιαστούν παραλλαγές τους με διογκωμένο τον «οφθαλμό», προκειμένου να υποβαθμιστεί η λειτουργία των τόνων και των πνευμάτων στη συνολική εικόνα, προέκυψαν δύσμορφα κατασκευάσματα.

Στο συγκείμενο που περιέγραψα, η εικονογράφηση δεν σηκώνει γενικευτικές συνταγές. Οταν δεν πρόκειται για λεύκωμα, οπότε το εικονογραφικό υλικό καθορίζει πολλά στις διαστάσεις και στο «στήσιμο», το βιβλίο οφείλει να εντάξει την εξωκειμενική ύλη σε ισόρροπες θέσεις, με ομοιομορφία και επαναλαμβανόμενες τεχνικές. Αυτή είναι ακόμη και η λογική των κοσμημάτων. Είναι πολύ χαρακτηριστικό πόσο εξωφρενικά έγιναν τα σχολικά βιβλία, λ.χ., με την αποπνικτική εισβολή έγχρωμου υλικού. Ο μόνος τρόπος να αναχαιτιστεί η αδιαφορία της βιβλιακής παραγωγής για την αρτιότητα των προϊόντων της είναι να συγκροτηθούν καλλιεργημένες συνειδήσεις ήδη μέσα στο σχολείο. Και να μη σταματήσει εκεί. Οι κριτικοί βιβλίου δεν κάνουν καλά όταν δεν μιλούν υπεύθυνα και διεξοδικά για τη μορφή και την αισθητική των βιβλίων.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Μια ολομερής θεώρηση
Τέσσερα αστέρια για παιδιά
Στην ξενιτιά της δημιουργικής μοναξιάς
Λογοτεχνικές ανταποκρίσεις με υπογραφή Χέμινγουεϊ
Ενας θυμωμένος άνθρωπος
Γαρίφαλα της νύχτας, δάκρυα της πόλης
Η κοινωνία της βίας
Στρατηγικές επιβολής, τακτικές εκτροπής
Προσεγγίσεις σε μια θεωρία του πολιτισμού
Η επιστροφή στη Φύση ως τρόπος καταπολέμησης της ύφεσης μέσω Γερμανίας
Οψεις της ανάγνωσης
Ο,τι δεν «πικραίνει» το μάτι
Από τις 4:00 στις 6:00
Ενας τραγουδιστής για τη θλίψη και τα όνειρα
Άλλες ειδήσεις
«Νανά»
Συνταγές επιβίωσης για δύσκολους καιρούς