Έντυπη Έκδοση

Ο Εμφύλιος στοιχειώνει το μυθιστόρημα

Ο Εμφύλιος στοιχειώνει τη μνήμη μας. Κοιτάζω τα δύο καινούργια μυθιστορήματα της Μάρως Δούκα και του Μισέλ Φάις. Ενας άγνωστος μέχρι τώρα Εμφύλιος (γεμάτος σκοτεινά χάσματα και απρόσμενες συμμαχίες) στο μυθιστόρημα της Δούκα, που τιτλοφορείται «Το δίκιο είναι ζόρικο πολύ» και κινεί τα νήματά του στα Χανιά.

Μάρω Δούκα Μάρω Δούκα Ενα δραματικό (το δραματικότερο ίσως) πρόσωπο του Εμφυλίου (ο γενικός γραμματέας του ΚΚΕ, Νίκος Ζαχαριάδης) στο μυθιστόρημα του Φάις, που έχει τίτλο «Πορφυρά γέλια» και ξεκινάει από την προεμφυλιακή Αθήνα για να φτάσει μέχρι το μετεμφυλιακό στρατόπεδο προσφύγων του Μπούλκες στη βόρεια Γιουγκοσλαβία.

Τι κι αν οι δύο συγγραφείς ανήκουν σε δύο εντελώς διαφορετικές γενιές και επινοούν δύο εντελώς διαφορετικούς μυθιστορηματικούς κόσμους; Τι κι αν τους χωρίζουν πολλά, τόσο στο επίπεδο της τεχνικής ή του ύφους όσο και στο επίπεδο της προσέγγισης ή της διάπλασης των χαρακτήρων; Ο Εμφύλιος και οι παραστάσεις του κατακλύζουν την αφήγησή τους και βάζουν φωτιά στα ιστοριογραφικά υλικά τους, που εισβάλλουν ως ολοζώντανος οργανισμός στην εποχή μας και μας κάνουν να ξανασκεφτούμε όχι μόνο το ιστορικό παρελθόν, αλλά και (κυρίως αυτό) το άμεσο παρόν μας.

Θα το πω άλλη μία φορά: ο Εμφύλιος στοιχειώνει τη μνήμη μας και στοιχειώνει πρωτίστως τη λογοτεχνική και τη μυθιστορηματική μας μνήμη. Μόνο μέσα στο 2009 είχαμε τον «Θολό βυθό» του Γιάννη Ατζακά, την «Εβραία νύφη» του Νίκου Δαββέτα, το «Σμιθ» της Βασιλικής Ηλιοπούλου, την «Οδύσσεια των διδύμων» του Αλέξη Πάρνη, τη «Μνήμη της πολαρόιντ» της Μαρλένας Πολιτοπούλου», το «...και έτσι έκλεισε ο κύκλος» του Νίκου Πρασσά και την «Πατρίδα από βαμβάκι» της Ελενας Χουζούρη. Διατρέχοντας την πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα προς τα πίσω, θα βρούμε κι άλλα: τα «Διπλωμένα φτερά» (2007) του Ατζακά και τη «Λευκή πετσέτα στο ρινγκ» (2006) του Δαββέτα, αλλά και το «Bella Ciao» (2005) του Θανάση Σκρουμπέλου, το «Κίτρινο ρώσικο κερί» (2001) του Κώστα Ακρίβου και το «Στο όνειρο πάντα η Πελοπόννησο» (2001) του Κώστα Βούλγαρη (εννοείται ότι από τον κατάλογό μου παραλείπω έργα που μπορεί να αναφέρονται σε μικρότερη ή σε μεγαλύτερη έκταση στα εμφυλιακά πεπραγμένα, αλλά δεν τα θεματοποιούν κεντρικά).

Νέος πεζογραφικός γύρος

Βρισκόμαστε μπροστά σε έναν νέο γύρο της πεζογραφίας για τον Εμφύλιο. Και πρόκειται για έναν γύρο στον οποίο δεν παρουσιάζεται ως άμεσο (χειροπιαστή εμπειρία) ή έμμεσο (παιδική ή εφηβική ανάμνηση) βίωμα, όπως είναι για τους συγγραφείς της πρώτης και της δεύτερης μεταπολεμικής γενιάς (από τον Μήτσο Αλεξανδρόπουλο, τον Αρη Αλεξάνδρου, τον Ρένο Αποστολίδη, την Αλκη Ζέη, τον Νίκο Κάσδαγλη, τον Παντελή Καλιότσο, τον Αλέξανδρο Κοτζιά, τον Νίκο Μπακόλα και τον Σωτήρη Πατατζή μέχρι τον Πρόδρομο Μάρκογλου, τον Χριστόφορο Μηλιώνη και τον Χρόνη Μίσσιο), αλλά ως μνημειωμένο γεγονός και ιστορικό σκηνικό ανοιχτό σε πολλαπλές αναγνώσεις και ερμηνείες.

Με τα διηγήματα και τις νουβέλες ή τα μυθιστορήματά τους οι πρώτοι και οι δεύτεροι μεταπολεμικοί θα γράψουν ξανά και ξανά για τον Εμφύλιο και θα κάνουν μαζί του πολλά: θα καταφύγουν στον υπαινιγμό και την αλληγορία, θα δουλέψουν με την καθημερινότητα, θα χρησιμοποιήσουν την ειρωνεία ή τον αυτοσαρκασμό και θα μιλήσουν για τον έρωτα ή τις οικογενειακές σχέσεις, διαλέγοντας άλλοτε τη σκοπιά της Αριστεράς και άλλοτε (σπανιότερα) της Δεξιάς.

Σε σύνθεση της ιστορικής αλήθειας, όμως, δεν θα προχωρήσουν ποτέ: είτε γιατί τα χρόνια τους δεν θα επιτρέψουν την υπέρβαση του τραύματος του σπαραγμού των δύο παρατάξεων είτε γιατί θα περιοριστούν στην ενδοπαραταξιακή κριτική είτε γιατί θα μιλήσουν ανεξαρτήτως παρατάξεων, δείχνοντας την οδύνη του εμφύλιου κακού γενικώς.

Οχι αίμα, αλλά Ιστορία

Μισόν αιώνα μετά τη λήξη του Εμφυλίου, οι νεότεροι συγγραφείς θα αρχίσουν να αντιμετωπίζουν τον Εμφύλιο όχι ως ζεστό και ξέχειλο αίμα, αλλά ως τετελεσμένη Ιστορία, ανακινώντας μονόδρομα φωτισμένες ή και εντελώς αποσιωπημένες όψεις του: όψεις που θα αναδείξουν τη διπλή ιστορική του αλήθεια αλλά και θα μιλήσουν εμμέσως πλην σαφώς για προβλήματα του παρόντος.

Ο Βούλγαρης, ο Δαββέτας, η Δούκα και η Ηλιοπούλου θα έρθουν σε μετωπική επαφή με τον Εμφύλιο για να συνδιαλαγούν με τους πολιτικούς τους αντιπάλους (Βούλγαρης), για τον παρασύρουν στο υπαρξιακό χάος τού σήμερα (Δαββέτας) ή για να τον μεταμορφώσουν σε σύμβολο απώθησης (Δούκα) και σιωπής (Ηλιοπούλου). Ο Ακρίβος, η Χουζούρη, η Πολιτοπούλου, ο Φάις και ο Πρασσάς, ακόμη και ο Πάρνης, που βγαίνει από τους κόλπους της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς, θα καταπιαστούν με τις συνέπειές του στους τόπους της πολιτικής εξορίας ή στην Ελλάδα για να τον μετατρέψουν σε μέσον απεικόνισης του σύγχρονου επικοινωνιακού κενού (Ακρίβος), για να τον αναγάγουν σε διακύβευμα της τέχνης (Χουζούρη), για να τον χρησιμοποιήσουν ως λογοτεχνική σκηνή (Πολιτοπούλου, Φάις), για να τον προβάλουν ως σύμπτωμα ψυχικής κατάρρευσης και παράνοιας (Πρασσάς) ή για να τον αφηγηθούν με όρους ιστορικού μυθιστορήματος (Πάρνης).

Τέλος, ο Μπούτος και ο Σκρουμπέλος, όπως και ο μεγαλύτερός τους Ατζακάς, που ηλικιακά αγγίζει τα όρια της δεύτερης μεταπολεμικής γενιάς, θα σταθούν στον κόσμο των παιδιών και των παιδουπόλεων για να αναγνωρίσουν στο πρόσωπο των νικητών τούς απηνείς διώκτες (Μπούτος, Σκρουμπέλος) ή τους ακούσιους ναυαγοσώστες (Ατζακάς) της παιδικής ηλικίας. Ολοι θα παραμείνουν αδιάψευστοι υπηρέτες του καιρού τους. *

Το εναρκτήριο λάκτισμα: η «Ορθοκωστά»

Ο νέος πεζογραφικός γύρος για τον Εμφύλιο, που ξεκινάει μαζί με τον καινούργιο αιώνα, έχει ως αφετηρία του την «Ορθοκωστά» του Θανάση Βαλτινού, που κυκλοφόρησε το 1994 και προκάλεσε μεγάλη αναταραχή στο εσωτερικό της αριστερής κριτικής.

Διαμέσου ενός εκτεταμένου αριθμού αφηγητών-ομιλητών, ο Βαλτινός προσεγγίζει την εμφύλια σύγκρουση εν τη γενέσει της (1944), αφήνοντας στη συνέχεια τον αναγνώστη να βγάλει μόνος τα συμπεράσματά του για όσα την προκάλεσαν.

Μόνος; Οχι ακριβώς. Οι επινοημένες μαρτυρίες που συγκεντρώνει ο συγγραφέας στην «Ορθοκωστά» ανήκουν ως επί το πλείστον στην παράταξη των ιστορικών νικητών: τις δικές της ιδέες υπηρετούν και το δικό της δίκιο αντιπροσωπεύουν. Με ζύγι προσεκτικό, ωστόσο, και με μέτρο δοκιμασμένο: χωρίς υψηλούς τόνους, χωρίς μελοδραματισμό, χωρίς φραστικές κορόνες. Είναι η αλήθεια της άλλης πλευράς. Οι παρανοϊκές αγριότητες δεν είχαν τα θύματά τους μόνον ανάμεσα στις τάξεις της Αριστεράς. Κοινός τόπος ή όψιμη ανακατανομή των ευθυνών; Απλή αντιστροφή του φιλοαριστερού κλίματος της μεταπολίτευσης ή ιστορική ερμηνεία του προδικτατορικού αντικομμουνισμού;

Μια δεκαπενταετία μετά τον καβγά που ξέσπασε γύρω από την «Ορθοκωστά» (οι αριστεροί κριτικοί διχάστηκαν βαθιά ως προς το πολιτικό μήνυμα του συγγραφέα), νομίζω πως θα πρέπει να παραβλέψουμε τα δυαδικά ερωτήματα και τις ετοιμοπαράδοτες απαντήσεις. Το έργο του Βαλτινού κινείται σ' ένα ευρύ πεδίο, το οποίο μας επιτρέπει να ξεφύγουμε από τη μονοχρωμία και τη μονομέρεια και να δούμε πώς έχουν τα πράγματα σύμφωνα με τα δικά του ζητούμενα, που δεν είναι άλλα από την ποικιλία και τη διαφορά. Ποικιλία και διαφορά που πέρασαν σε μεγαλύτερους όγκους στους νεότερους και αποτελούν τώρα ένα από τα απαραγνώριστα χαρακτηριστικά της δουλειάς τους.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Λογοτεχνία
Σχετικά θέματα: Βιβλίο
Ποιοι θέλουν να καταστρέψουν τον Παρθενώνα;
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Συνέντευξη: Στάθης Σταμουλακάτος
Ο «Μαχαιροβγάλτης» δεν θα 'ξερε ποιος κυβερνά τη χώρα
Κριτική θεάτρου
Η μεγαλύτερη φιλοφρόνηση στο θέατρο
Συνέντευξη: Στάθης Λιβαθινός
Είμαστε όλοι παιδιά που μεγαλώνουν δύσκολα
Μουσείο Μπενάκη
Εργα τέχνης από χάρτινες τσάντες
Βιβλίο
Ο Εμφύλιος στοιχειώνει το μυθιστόρημα
Ποιοι θέλουν να καταστρέψουν τον Παρθενώνα;
Εικαστικά
Κόμικς από την ύλη των ονείρων του
Κομικςοδρόμιο
Οι νέοι «γονείς» του Spirou