Έντυπη Έκδοση

Λογική και περιεχόμενο στην ανάλυση της κοινωνίας

Claude Levi-Strauss

Δομική Ανθρωπολογία

μτφρ.: Θεόδωρος Παραδέλλης

εκδόσεις Κέδρος, σ. 488, ευρώ 30,29

Εχω και με άλλες ευκαιρίες τονίσει πόσο σημαντικό ρόλο παίζουν οι υπεύθυνες μεταφράσεις στο διδακτικό έργο, και απ' αυτή την άποψη είναι απορίας άξιον γιατί η συντριπτική πλειονότητα των ακαδημαϊκών μας δεν κάνει τον κόπο να ασκηθεί σε μεταφράσεις του πεδίου της, τις οποίες αντιμετωπίζει μάλλον ως υποδεέστερο έργο, κάποιου είδους «χειρωναξία» που επαφίεται σε λιγότερο φιλόδοξους υπηρέτες του λόγου (ή απλώς φοιτητές). Στις περισσότερες περιπτώσεις υποψιάζεται κανείς πως η άστοχη αυτή υπεροψία κρύβει τις αμήχανες σχέσεις με την ελληνική γλώσσα, που είναι έκδηλες στο μεγαλύτερο μέρος των προσωπικών γραπτών των Ελλήνων πανεπιστημιακών. Υπάρχουν φυσικά και λαμπρές εξαιρέσεις· και τέτοια είναι κατεξοχήν η περίπτωση του Θεόδωρου Παραδέλλη ο οποίος, παράλληλα με το διδακτικό του έργο στην κοινωνική ανθρωπολογία στο Πανεπιστήμιο του Αιγαίου, δεν έχει πάψει να πλουτίζει την ελληνική γλώσσα με κάποια από τα κλασικότερα έργα της ανθρωπολογικής βιβλιογραφίας. Τελευταία του προσφορά είναι τούτο το βιβλίο-ορόσημο του Κλοντ Λεβί-Στρος, μισό αιώνα από την πρώτη του δημοσίευση κι ενώ όλα σχεδόν τα σημαντικά έργα του δομιστή ανθρωπολόγου, και μερικά λιγότερο σημαντικά, είναι ήδη μεταφρασμένα στα ελληνικά.

Η δομική ανθρωπολογία (1958) είναι μια συλλογή αυτοτελών κειμένων, οιονεί δοκιμίων, που όχι μόνο έχουν σπερματικό χαρακτήρα στη σκέψη του ίδιου του Λεβί-Στρος αλλά και σφυρηλάτησαν ουσιαστικά τη μεθοδολογική προσέγγιση που έγινε γνωστή ως «στρουκτουραλισμός», με αξίωση πρωτοπορίας στις επιστήμες του ανθρώπου ανάμεσα στις δεκαετίες 1950 και 1960. Επεξεργάζονται με λεπτομερέστερο τρόπο τη θέση που αναγγέλθηκε προγραμματικά στις Στοιχειώδεις δομές συγγένειας (1949), προαναγγέλλουν τις σχοινοτενείς διερευνήσεις των πολύτομων Μυθολογικών (1964-71) και συνιστούν, μαζί με τα Ο τοτεμισμός σήμερα (1962) και Αγρια σκέψη (1962), το θεωρητικό αποκορύφωμα του οξυδερκούς αυτού ανθρωπολόγου με το οποίο άφησε το ανεξάλειπτο ίχνος του στην ιστορία των ανθρωπολογικών επιστημών. Ανεπιφύλακτα μπορεί να θεωρήσει κανείς, άρα, το βιβλίο αυτό ως κλασικό. Και στον ίδιο βαθμό δίνει την ευκαιρία να ξανασκεφτούμε τα μεγάλα ζητήματα που έθεσε η δομική προσέγγιση στην κοινωνική ανθρωπολογία, και τα εξίσου μεγάλα προβλήματα που ενέχει από τη σύστασή της.

Δεν μπορώ βέβαια να υπεισέλθω εδώ στην τεράστια ποικιλία των ζητημάτων που θίγονται μέσα σε αυτές τις σελίδες - από τα επιστημολογικά προβλήματα που γεννά η εφαρμογή γλωσσολογικών μοντέλων σ' ένα εμπειρικό πεδίο όπως η ανάλυση κοινωνικών σχηματισμών μέχρι τη συστηματική επεξεργασία πολύπλοκων συστημάτων συγγένειας που μας έχει παραδώσει ένας αιώνας εθνογραφικών καταγραφών· από την εξονυχιστική ανάλυση ενός εκτενούς και ανομοιόμορφου μυθικού υλικού (από διάφορα μέρη του κόσμου, αλλά πάντα κυρίως από τις Αμερικές) μέχρι τη διερεύνηση ενός ιδιόμορφου αναπαραστικού μοτίβου όπως η λεγόμενη «διχασμένη αναπαράσταση», στα τοτέμ των φυλών της βορειοδυτικής Ακτής (που βρίσκουν αντιστοιχίες σε αναπαραστάσεις της Ωκεανίας και της Κίνας)· από την κριτική συνομιλία με διάσημους προδρόμους όπως ο Boas και ο Kroeber, ο Lowie και ο Mauss, ο Malinowski κι ο Radcliffe-Brown μέχρι στοχασμούς πάνω στην κατάστρωση της ακαδημαϊκής διδασκαλίας των ανθρωπολογικών και κοινωνικών επιστημών... Θα περιοριστώ ως εκ τούτου να σχολιάσω δύο μόνο κείμενα, την Εισαγωγή που επιγράφεται «Ιστορία και ανθρωπολογία» (σελ. 13-43) και το βαρύνον «Η έννοια της δομής στην ανθρωπολογία» (σελ. 337-389), που όμως αποκαλύπτουν τις καίριες θεωρητικές αποφάσεις επί των οποίων βασίζεται όλη η προσέγγιση του συγγραφέα.

Ο Λεβί-Στρος δεν επέλεξε τυχαία να κάνει την Ιστορία άξονα συζήτησης στην Εισαγωγή του, αν σκεφτεί κανείς ότι οι σκληρότερες κριτικές που δέχτηκε η ανθρωπολογία του, κυρίως στις πολεμικές της δεκαετίας του '60, της επιρρίπτουν ακριβώς την κατηγορία της ανιστορικότητας. Η κατηγορία βεβαίως επεκτείνεται σε όλες τις δομιστικές προσεγγίσεις, που από την ίδια τη μεθοδολογική σύμβασή τους δεν έχουν μάτια παρά μόνο για ό,τι μπορεί να αναλυθεί συγχρονικά. Την εποχή που γράφονται αυτές οι γραμμές το πρόβλημα δεν είχε τεθεί ακόμα σε όλη του την οξύτητα, και ο ίδιος το χειρίζεται περισσότερο σαν ένα ξεκαθάρισμα λογαριασμών με επικρατούσες τάσεις στην ίδια την ανθρωπολογία. Απορρίπτει ας πούμε ως πλαστή την αντιπαράθεση εξελικτισμού-ντιφουζιονισμού (θεωρία της πολιτισμικής διάχυσης), δείχνει τους περιορισμούς του λειτουργισμού, κι επιμένει στον κοινό στόχο ανθρωπολογίας και ιστορίας τονίζοντας μάλιστα ότι στη βάση κάθε ιστορικής ανασύστασης βρίσκεται πολλή εθνογραφική εργασία. Η θεμελιώδης διαφορά μεταξύ των δύο δεν έγκειται ούτε στο σκοπό ούτε στο αντικείμενο, αλλά στη συμπληρωματικότητα των προοπτικών. Οπως το διατυπώνει: «Η ιστορία οργανώνει τα δεδομένα της σε σχέση με συνειδητές εκφράσεις, η ανθρωπολογία σε σχέση με τις ασυνείδητες προϋποθέσεις της κοινωνικής ζωής» (σελ. 35). Η σύλληψη μοιάζει αφοπλιστικά απλή, όμως το νόημά της εξαρτάται από το πώς εννοείται ο όρος «ασυνείδητο». Ο νους μας δεν πρέπει να πάει σε κοινωνική ψυχολογία, φροϊδομαρξισμό κ.τ.λ. αλλά στις βαθιές δομές της γλώσσας, όπως τις αντιλαμβάνονταν ο Saussure και ο Jacobson, οι οποίες υποτίθεται ότι δρουν παντού και πάντα με τον ίδιον τρόπο, εν αγνοία των ανθρώπων που χρησιμοποιούν τη γλώσσα και, στην πραγματικότητα, φέρονται απ' αυτήν. Τότε όμως είναι σαν να μας λέει ότι οι ιστορικές δράσεις και δημιουργίες των ανθρώπων, ως συνειδητές, είναι μέσα στην ανεξάντλητη ποικιλομορφία τους συμπτωματικές και επεισοδιακές, τις παραλλαγές των οποίων ρυθμίζουν κάποιες σταθερά υποκείμενες δομές της γλώσσας και, άρα, της σκέψης. Εχει άδικο εν προκειμένω να διαβλέψει κάποιος, πίσω από τον δημοκρατικό καταμερισμό αρμοδιοτήτων που μοιάζει εν πρώτοις ν' απονέμει η διατύπωση του Λεβί-Στρος, έναν ανομολόγητο υποβιβασμό της ιστορίας στη θέση του μη ουσιώδους;

Οι συνέπειες της προσέγγισης αυτής φαίνονται καλύτερα στο δοκίμιο που αφιερώνεται στην αποσαφήνιση της έννοιας της δομής - και αφήνω κατά μέρος προβλήματα που δημιουργούνται καθ' οδόν, όπως η αξιωματική παραδοχή του πατροκεντρικού χαρακτήρα όλης της συγγένειας, η απορρόφηση του περιεχομένου της τελετουργίας στην απλή λογική της άρθρωση, κ.ο.κ. Η έννοια της δομής λοιπόν, που έγινε έμβλημα όλης αυτής της ανθρωπολογίας, είναι απευθείας δάνειο από τη φορμαλιστική γλωσσολογία· ακριβέστερα, ο συγγραφέας εδώ ζητάει «επιστήμες πιο προηγμένες από τη δική μας» να προσφέρουν μεθοδολογικά μοντέλα και τύπους λύσεων στην ανθρωπολογία - η οποία, εξυπακούεται, θα γίνει έτσι περισσότερο «επιστημονική». Σαγηνευμένος από τα λεγόμενα ποιοτικά μαθηματικά και την κυβερνητική, τονίζει ότι η εισαγωγή μαθηματικής ακρίβειας δεν σημαίνει αναγκαστικά ποσοτικοποίηση, και κάνει σαφές ότι η κοινωνική δομή δεν ταυτίζεται με τις «κοινωνικές σχέσεις»: είναι, σαν να λέμε, η λογική που κρύβεται πίσω από τις εμπειρικά διαπιστώσιμες σχέσεις, η οποία θ' αναδυθεί μέσ' από ανάλυση των μορφών επικοινωνίας που συγκροτούν το κοινωνικό παίγνιο. Και αυτή η επικοινωνία έγκειται βέβαια στην τριπλή ανταλλαγή: αγαθών (οικονομία), γυναικών (συγγένεια), λεκτικών σημείων (γλώσσα). Το μοντέλο αυτό, που ο Λεβί-Στρος δεν έχει πάψει να το επεξεργάζεται από τον καιρό των πρώτων του δημοσιεύσεων της δεκαετίας του '40, ας πούμε ότι λειτουργεί ικανοποιητικά όταν έχουμε κοινωνίες σχετικά εξισωτικές, όπου οι διακρίσεις κατανέμονται οριζόντια, κατά κλαν και κατά φύλο. Η αποτυχία του είναι παταγώδης όμως όταν υπερεκτείνεται για να ερμηνεύσει σχέσεις υπαγωγής, δηλαδή μορφώματα εξουσίας. Το να πούμε ότι μια «a priori μελέτη όλων των δομών που μπορούν να προκύψουν από τις σχέσεις εξάρτησης ή κυριαρχίας» εισάγει στις ανθρωπολογικές μας μελέτες «έννοιες όπως μεταβατικότητα, τάξη και κύκλος, που προσφέρονται σε έναν τυπικό χειρισμό κι επιτρέπουν την ανάλυση των γενικευμένων μορφών κοινωνικής δομής όπου τα επίπεδα επικοινωνίας και υπαγωγής απαρτιώνονται» (σελ. 382-4), είναι σαν να προτείνουμε την κατανόηση της ανάδυσης των ολοκληρωτισμών στην Ευρώπη βάσει της πιθανολογικής ανάλυσης μιας παρτίδας σκακιού. Εν ολίγοις, η διάσταση του πολιτικού εξαλείφεται ολοσχερώς ως προς τα ιδιάζοντα στοιχεία της, και ανάγεται σε αυτοανακυκλούμενες ταυτολογίες, που ισοδυναμούν με διανοητικό αυτισμό (για να μην πω, αυνανισμό). *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Αν θες να ζήσεις ...τρεις φορές
Μια ποίηση με ένα είδος ηρωισμού
Με ακουστική χάρη
Βίος και πολιτεία σε ερείπια
Η μαγική βιογραφία του Μπέργκμαν
Ανήσυχες ψυχές στον Αδη
Η εν-σωμάτωση του Αλλου
Ηλεκτρονικές εκδόσεις: θα κυκλοφορούν και... δερματόδετες;
Η πουλημένη και λεηλατημένη «ευτυχία» μιας παθιασμένης...
Ο επιστήθιος φίλος του Νέλσον Μαντέλα
Το κυβιστικό πορτρέτο ενός δημιουργού μετά το «θάνατό» του
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Από τις 4:00 στις 6:00
Τέλος δεν υπάρχει στη μουσική
Φανατικός φίλος της μελωδίας
Κριτική βιβλίου
Αν θες να ζήσεις ...τρεις φορές
Μια ποίηση με ένα είδος ηρωισμού
Λογική και περιεχόμενο στην ανάλυση της κοινωνίας
Με ακουστική χάρη
Βίος και πολιτεία σε ερείπια
Η μαγική βιογραφία του Μπέργκμαν
Ανήσυχες ψυχές στον Αδη
Η εν-σωμάτωση του Αλλου
Ηλεκτρονικές εκδόσεις: θα κυκλοφορούν και... δερματόδετες;
Η πουλημένη και λεηλατημένη «ευτυχία» μιας παθιασμένης...
Ο επιστήθιος φίλος του Νέλσον Μαντέλα
Το κυβιστικό πορτρέτο ενός δημιουργού μετά το «θάνατό» του
Συνέντευξη: Διαμαντής Καράβολας
Το περιοδικό και οι εκδόσεις Φαρφουλάς
Φιλοσοφία
Η «ελληνική μοίρα» του Κώστα Αξελού
Άλλες ειδήσεις
Παρουσίαση βιβλίου
Συνταγές επιβίωσης για αλλιώτικα παιδιά
Χώρα
Του σκοταδιού τη ζάχαρη
Η κόρνα